Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Флер-Курселет шайқасы

Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі шайқас

Флерс-Курселет шайқасы (Flers–Courcelette, 15–22 қыркүйек 1916 ж.) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франциядағы Сомма шайқасы аясында француздық алтыншы армия мен британдық төртінші армия және резервтік армияның Германияның бірінші армиясына қарсы болған шайқасы. 15 қыркүйектегі ағылшын-француздық шабуыл Сомма шайқасының үшінші кезеңін бастады, бірақ 22 қыркүйекте аяқталғанда, шешуші жеңіске жетудің стратегиялық мақсаты орындалмады. Неміс фронтындағы дивизияларға көптеген шығын келтірілді және Курселет, Мартинпуиш және Флерс ауылдары басып алынды, бұл маңызды тактикалық жеңіс болды. Неміс қорғанысы британдық оң флангда табысқа жетіп, кавалерияны пайдалану мүмкін болмады. Танктер алғаш рет шайқаста қолданылды; Канада корпусы мен Жаңа Зеландия дивизиясы Соммадағы алғашқы шайқастарын өткізді. 16 қыркүйекте Jagdstaffel 2, арнайы истребитель эскадрильясы, бес жаңа Albatros D. I истребителімен операцияларын бастады, бұл британдық және француздық әуе үстемдігіне алғаш рет шайқаста сын салды. Британдықтардың оң жақтан терең ілгерілеу және сол жақтан бұрылу әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ британдықтар жалпы алғанда ілгері жылды және Жоғары орманды басып алды, Флерс пен Курселеттен тысқары орталыққа қарай шамамен ілгері жылды. Төртінші армия Базентин қырқасын кесіп өтіп, неміс тыл қорғанысын жерден бақылауға мүмкіндік берді. 18 қыркүйекте британдықтардың оң флангындағы ілгерілеуіне кедерес келтірген төртбұрышты аймақ басып алынды. Жетістікті жалғастыруға дайындықтар бірден басталды, ол 25 қыркүйекте Морваль шайқасында басталды, келесі күні Тепваль қырқасындағы шайқаста резервтік армия жалғастырды. Қыркүйек айы Соммадағы неміс әскерлері үшін ең шығынды ай болды, олар шамамен 130 000 қаза тапты. Вердендегі және Шығыс майдандағы шығындармен бірге, Германия империясы 1918 жылдың күзінен бұрын әскери құлдырауға жақындады.

The Battle of Flers–Courcelette (flɛʁ kuʁsəlɛt, 15 to 22 September 1916) was fought during the Battle of the Somme in France, by the French Sixth Army and the British Fourth Army and Reserve Army, against the German 1st Army, during the First World War. The Anglo French attack of 15 September began the third period of the Battle of the Somme but by its conclusion on 22 September, the strategic objective of a decisive victory had not been achieved. The infliction of many casualties on the German front divisions and the capture of the villages of Courcelette, Martinpuich and Flers had been a considerable tactical victory. The German defensive success on the British right flank made exploitation and the use of cavalry impossible. Tanks were used in battle for the first time; the Canadian Corps and the New Zealand Division fought their first engagements on the Somme. On 16 September, Jagdstaffel 2, a specialist fighter squadron, began operations with five new Albatros D. I fighters, which had a performance capable of challenging British and French air supremacy for the first time in the battle. The British attempt to advance deeply on the right and pivot on the left failed but the British gained about in general and captured High Wood, moving forward about in the centre, beyond Flers and Courcelette. The Fourth Army crossed Bazentin Ridge, which exposed the German rear slope defences beyond to ground observation. On 18 September, the Quadrilateral, where the British advance had been frustrated on the right flank, was captured. Arrangements were begun immediately to follow up the success which, after supply and weather delays, began on 25 September at the Battle of Morval, continued by the Reserve Army next day at the Battle of Thiepval Ridge. September was the most costly month of the battle for the German armies on the Somme, which suffered about 130,000 casualties. Combined with the losses at Verdun and on the Eastern Front, the German Empire was brought closer to military collapse than at any time before the autumn of 1918.

Француз-британдық

Тамыз айының басында, Ресейдің Шығыс майданындағы Брусилов шабуылының (4 маусымнан 20 қыркүйекке дейін) неміс және австро-венгрлік резервтерін сіңіріп алуды жалғастыратынына, ал немістер Верден шайқасынан бас тартқанына үмітпен, Франциядағы Британдық экспедициялық корпусының (BEF) қолбасшысы генерал сэр Дуглас Хейг Лондондағы Соғыс комитетіне Франциядағы неміс армияларына мүмкіндігінше ұзақ қысым көрсетуді ұсынды. Хейг танктарды жасаудағы кешігудің еңілгенін және қыркүйекте жеткілікті мөлшерде дайын болатынын үміттенеді. Бар танктардың аздығына және олардың экипаждарын даярлауға уақыттың жеткіліксіздігіне қарамастан, Хейг оларды қыркүйек айының ортасында француз әскерімен жоспарланған шайқаста қолдануды жоспарлады. Бұл Франциядағы Батыс майданындағы, Италия майданында Италияның австро-мажарларға қарсы, және Ресейде генерал Алексей Брусиловтың жүргізіп жатқан жалпы одақтас шабуылының маңыздылығын ескере отырып, одан әрі жалғаса алмайтын шабуыл болатын. Хейг Сомма майданындағы неміс қорғанысы әлсіреп, қыркүйек айының ортасында толық құлауы мүмкін деп сенді. Қыркүйекте Фердинанд Фош, Groupe d'armées du Nord (GAN) қолбасшысы және Сомма шабуылының үйлестірушісі, Соммадағы әскерлерді (Он бірінші, Алтыншы, Төртінші және Резервтік) бір уақытта шабуылдаудан бас тарды, себебі бұл мүмкін емес болып шықты, және оның орнына жеке-жеке, бірінен соң бірі неміс қорғанысын қоршауға бағытталған шабуылдар жасауды ұйғарды. Фош шабуылдардың қарқынын және аумағын арттырып, неміс қорғанысын әлсіретіп, Германияның жалпы құлдырауына жеткісі келді. Хейг тамыз айында қатысуға асықпады, өйткені Төртінші армия неміс үшінші позициясына жалпы шабуыл жасау үшін жеткілікті жақын болмады. Басты күш-жігерді британдықтар Сомманың солтүстігінде жұмсады, ал Фош оған келісті, сондай-ақ Төртінші армия үшінші позицияға жақындады. Төртінші армияға көмектесу үшін Резервтік армия Типвальға қарсы шабуылдарды қайта бастауға және Анкр өзенінің аңғарына шабуыл жасауға тиіс болды; Төртінші армия Гиллемонттан Мартинпуишке дейінгі неміс аралық және екінші позицияларын, содан кейін Морвалдан Ле Сарсқа дейінгі үшінші позицияны басып алуға тиіс болды, ал Алтыншы армия Ле Фьореттен Клериге дейінгі аралық шепке, содан кейін Соммадан Ранкурға дейінгі үшінші позицияға шабуыл жасады. Өзеннің оң жағында Он бірінші армия Барлудан Чилиге дейін кейінге шегерілген шабуылын бастады.

At the beginning of August, optimistic that the Brusilov Offensive (4 June to 20 September) on the Eastern Front in Russia, would continue to absorb German and Austro Hungarian reserves and that the Germans had abandoned the Battle of Verdun, General Sir Douglas Haig, commander of the British Expeditionary Force (BEF) in France, advocated to the War Committee in London, that pressure be kept on the German armies in France for as long as possible. Haig had hoped that the delay in producing tanks had been overcome and that enough would be ready in September. Despite the small numbers of tanks available and the limited time for the training of their crews, Haig planned to use them in the mid September battle being planned with the French, in view of the importance of the general Allied offensive being conducted on the Western Front in France, on the Italian front by Italy against the Austro Hungarians and by General Aleksei Brusilov in Russia, which could not continue indefinitely. Haig believed that the German defence of the Somme front was weakening and that by mid September might collapse altogether. By September, Ferdinand Foch the commander of Groupe d'armées du Nord (GAN) and co ordinator of the Somme offensive, had stopped trying to get the armies on the Somme (Tenth, Sixth, Fourth and Reserve) to attack simultaneously, which had proved impossible and instead make separate sequenced attacks, successively to envelop the German defences. Foch wanted to increase the size and tempo of attacks, to weaken the German defence and achieve rupture, a general German collapse. Haig had been reluctant to participate in August, when the Fourth Army was not close enough to the German third position to make a general attack practicable. The main effort was being made north of the Somme by the British and Foch had to acquiesce, while the Fourth Army closed up to the third position. To help the Fourth Army, the Reserve Army was to resume attacks against Thiepval and begin attacks into the Ancre river valley; the Fourth Army was to capture the German intermediate and second positions from Guillemont to Martinpuich and then the third position from Morval to le Sars, as the Sixth Army attacked the intermediate line from Le Fôret to Cléry, then the third position from the Somme to Rancourt. On the south side of the river, the Tenth Army would commence its postponed attack from Barleux to Chilly.

Неміс тілі

28 тамызда Oberste Heeresleitung (OHL, жоғары әскер басшылығы) Бас штабының бастығы генерал Эрих фон Фалькенхайн Батыс майдандағы неміс басқару құрылымын екі армия тобын құру арқылы жеңілдетті. Баварияның Руппрехт армия тобы Лильден бастап, Сомма шайқасының оңтүстігіне дейін және Верденнен тысқары аймаққа дейін 6-шы, 1-ші, 2-ші және 7-ші армияларды бақылады. Герман мұрагерлік князінің армия тобының шекарасы осы жерде болды. Армегруппа Галлвиц Сомма таратылды, ал генерал Макс фон Галлвиц 2-ші армияның басшылығына қайта тағайындалды. Брусилов шабуылынан туындаған Ресейдегі қиын жағдай, Румынияның соғысқа қосылуы және Вердендегі француз әскерлерінің қарсы шабуылдары неміс армиясына қосымша күш түсірді. 28 тамызда Фалькенхайн OHL қызметінен босатылып, оның орнына Хинденбург пен Людендорф тағайындалды. "Үшінші OHL" Вердендегі шабуылдарды тоқтатуға және Румыния мен Сомма майданына әскерлерді жіберуге бұйрық берді.

Тактикалық өзгерістер

Флерс – Альберттің солтүстік-шығысында, Бапумның оңтүстігінде, Мартинпуиштың шығысында, Лесбёфтың батысында және Дельвиль Вудтың солтүстік-шығысында орналасқан ауыл. Ауыл Лонгвельден Лигни Тиллойға дейінгі D 197 тас жолында жатыр. 1916 жылы ауылды Switch Line қорғады, батыс шетінде Flers Trench, ал одан кейін Flea Trench және Box and Cox орналасқан, олар Gird Trench және Gueudecourt алдында болды. Courcelette D 929 Albert–Bapaume тас жолының жанында, Альберттің солтүстік-шығысында, Позиердің солтүстік-шығысында және Ле Сарстың оңтүстік-батысында жатыр. 1 шілдеден бастап, 8 мамырда шығарылған BEF GHQ тактикалық нұсқауларына қосымшалар енгізілді, бірақ жалпы тактикалық қайта қарау болған жоқ. Шайқас жүргізілгенде назардан тыс қалған мәселелерге назар аударылды, мысалы, жаяу әскердің алғы шебіне кішігірім колонналардың ілесіп кетуі, басып алынған аумақты толық тазалау, мылтықтан басқа қол гранаталарына (бомбаларға) артық сүйенбеу, басып алынған аумақты бекіту, арт жақтан машиналық оқтардың тиімділігі, флангтарда және аванпоста Льюис пулеметтерін қолдану және жақын қолдау үшін Стокс минометтерінің маңыздылығы. Шілде айының соңындағы шайқастар мен басқа жерлердегі оқиғалар қыркүйек айының ортасында жоспарланған одақтастардың ірі шабуылының жергілікті ғана емес, одан да кең ауқымды әсер ететініне сендірді. Соммадағы неміс дивизияларының жалпы ауысуы тамыз айының соңында аяқталды; британдық сарапшылардың пікірінше, күшейту ретінде қолда бар неміс дивизияларының саны сегізге жетті. GHQ Intelligence британдық майдандағы неміс дивизиясының 4,5 күннен кейін тозығып қалатынын, ал неміс дивизиялары ауысыру алдында орта есеппен жиырма күн жеңіспен тұрғанын есептеді. 28 тамызға дейін Соммаға жеткізілген тағы алты неміс дивизиясының тек екеуі ғана резервте болғаны белгілі болды, ал қалған төртеуі ешқандай ескертусіз тыныш аймақтардан көшірілді. Гинденбург «Позициялық соғыстағы қорғаныс шайқасындағы басшылық қағидалары» (Grundsätze für die Führung in der Abwehrschlacht im Stellungskrieg) атты жаңа тактикалық нұсқаулар шығарды, ол кез келген құнмен жерді ұстап тұруға және кез келген енуге қарсы шабуыл жасауға баса назар аударуды тоқтатты. Қорғаныс шайқасының мақсаты – қарсылас жаяу әскерін шаршату, неміс жаяу әскерін сақтап қалатын әдістерді қолдану еді. Адам күшін машиналық құралдармен алмастыру қажет болды, Хинденбург бағдарламасы бойынша отандық өнеркәсіптің бәсекеге қабілетті жұмылдырылуы арқылы жасалған жабдықтарды пайдалану керек еді, бұл саясатты Фалькенхайн орталық державалармен күресіп жатқан коалицияның басым ресурстарын ескере отырып, бекер деп санады. Соммадағы қорғаныс тәжірибесі ағылшын-француздық от күшін жою мақсатында тереңде қорғануға қарай өзгере бастады және осы тәжірибені ресми қабылдау қазіргі заманғы қорғаныс тактикасының бастауын білдірді. Людендорф сонымен қатар Нойон шыңының артында (кейіннен Гинденбург желісі деп аталған) жаңа қорғаныс жүйесі – Зигфридстаунт құрылысын салуды бұйырды, бұл франко-британдықтарға жылдам шайқас жүргізу мүмкіндігін жоққа шығара отырып, кері шегінуге мүмкіндік беретін еді. Шілде айынан бастап неміс жаяу әскері ұшақтар мен аэростаттардың үнемі бақылауында болды, олардың артиллерия отын олардың позицияларына дәл бағыттап, неміс жаяу әскеріне көптеген пулемет шабуылдарын жасады. Бір полк оқ-дәрілердің орнындағы әскерлерге бүркіт орнын қазуға немесе маскировка үшін топырақпен жабуға бұйрық берді, ал күзетшілерге көрінбеу үшін қозғалмау керектігі ескертілді. Неміс әуе күштері шілде мен тамызда негізінен қорғаныспен айналысты, бұл жаяу әскердің көптеген сын-пікірлеріне және ағылшын-француздық әуе үстемдігіне қарсы тиімсіз әрекеттерге әкелді, неміс әуе күшін күшін бекер ысыраптап жіберді. Ағылшын-француздық артиллерия бақылау ұшақтары өте тиімді деп есептелді, олар неміс артиллериясын жойып, өте төмен биіктіктен жаяу әскерге шабуыл жасады, бұл неміс әскерлерінің арасында үлкен алаңдаушылық тудырды, олар барлық ұшақтарды одақтас деп санады және британдық және француз ұшақтары брондалған деп сенді. Неміс ұшақтарының қайта орналасуы кері нәтиже берді, көптеген шығындар нәтижесіз болды, бұл жаяу әскер мен Luftstreitkräfte (Императорлық неміс әуе корпусы) арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты. Неміс артиллерия бөлімдері артиллерия бақылау ұшуларына қарағанда өз батареяларын тікелей қорғауды артық көреді, бұл неміс ұшақтары қарсыластарына қарағанда нашар және аз болғандықтан, көп шығынға әкелді. Неміс ұшақтарының өндірісінің баяудығы жабдық мәселелерін ушықтырды және неміс әуе эскадрильялары тамыз айында Jagdstaffel 2 (гауптман [капитан] Освальд Бёльке) келгенге дейін әртүрлі конструкциялардан құралды, ол Halberstadt D. II ұшақтарымен жабдықталды, бұл қыркүйек айында әуе үстемдігінің белгілі бір деңгейін қалпына келтірді және алғашқы Albatros D. Is ұшақтары 17 қыркүйекте қолданысқа енгізілді.

Flers is a village north east of Albert, south of Bapaume, to the east of Martinpuich, west of Lesbœufs and to the north east of Delville Wood. The village is on the D 197 from Longueval to Ligny Thilloy. In 1916, the village was defended by the Switch Line, Flers Trench on the western outskirts, Flea Trench and Box and Cox were behind the village in front of Gird Trench and Gueudecourt. Courcelette is near the D 929 Albert–Bapaume road, north east of Albert, to the north east of Pozières and south west of Le Sars. Since 1 July, the BEF GHQ tactical instructions issued on 8 May had been added to but without a general tactical revision. Attention had been drawn to matters which had been neglected in the heat of battle, such as the importance of infantry skirmish lines being followed by small columns, captured ground being mopped up, avoiding the tendency to rely on hand grenades (bombs) at the expense of the rifle, consolidation of captured ground, the benefit of machine gun fire from the rear, the use of Lewis guns on the flanks and in outposts and the value of Stokes mortars for close support. The wearing out battles since late July and events elsewhere, led to a belief that the big Allied attack planned for mid September would have more than local effect. A general relief of the German divisions on the Somme was completed in late August; the British assessment of the number of German divisions available as reinforcements was increased to eight. GHQ Intelligence considered a German division on the British front was worn out after 4 1/2 days and that German divisions had to spend an average of twenty days in the line before relief. Of six more German divisions moved to the Somme by 28 August, only two had been known to be in reserve, the other four having been moved from quiet sectors without warning. Hindenburg issued new tactical instructions in Grundsätze für die Führung in der Abwehrschlacht im Stellungskrieg ("Principles of Command for Defensive Battles in Positional Warfare") which ended the emphasis on holding ground at all costs and counter attacking every penetration. The purpose of the defensive battle was defined as allowing the attacker to wear out their infantry, using methods that conserved German infantry. Manpower was to be replaced by machine generated firepower, using equipment built in a competitive mobilisation of domestic industry under the Hindenburg Programme, the policy rejected by Falkenhayn as futile, given the superior resources of the coalition fighting the Central Powers. Defensive practice on the Somme had already been changing towards defence in depth, to nullify Anglo French firepower and the official adoption of the practice marked the beginning of modern defensive tactics. Ludendorff also ordered the building of the Siegfriedstellung, a new defensive system behind the Noyon Salient (which became known as the Hindenburg Line) to make possible a withdrawal while denying the Franco British the chance to fight a mobile battle. Since July German infantry had been under constant observation from aircraft and balloons, which directed huge amounts of artillery fire accurately onto their positions and made many machine gun attacks on German infantry. One regiment ordered men in shell holes to dig fox holes or cover themselves with earth for camouflage and sentries were told to keep still to avoid being seen. The German air effort in July and August had mostly been defensive, which led to much criticism from the infantry and ineffectual attempts to counter Anglo French aerial dominance, dissipating German air strength to no effect. Anglo French artillery observation aircraft were considered brilliant, annihilating German artillery and attacking infantry from very low altitude, causing severe anxiety among German troops, who treated all aircraft as Allied and came to believe that British and French aircraft were armoured. Redeployment of German aircraft backfired, many losses being suffered for no result, which further undermined relations between the infantry and [[Luftstreitkräfte (Imperial German Flying Corps). German artillery units preferred direct protection of their batteries to artillery observation flights, which led to more losses as the German aircraft were inferior to their opponents as well as outnumbered. Slow production of German aircraft exacerbated equipment problems and German air squadrons were equipped with a motley of designs until the arrival in August of Jagdstaffel 2 (Hauptmann [Captain] Oswald Boelcke), equipped with the Halberstadt D. II, which began to restore a measure of air superiority in September and the first Albatros D. Is, which went into action on 17 September.

Танк

1914 жылға дейін өнертапқыштар броньды жауынгерлік машиналарын жобалады, ал 1911 жылы австро-венгр армиясы бір жобаны қабылдамады. 1912 жылы Ланселот де Моль 1916 жылғы танкты алдын ала көрсететін машинаның жоспарларын Соғыс кеңсесіне ұсынды, ол да қабылданбады, ал Берлинде 1913 жылы бір өнертапқыш құрлықта жүретін крейсерді көрсетті. 1908 жылы британ армиясы ауыр артиллерияны жылжыту үшін тізбекті көліктерді қабылдады, ал Францияда майор Эрнест Свинтон (Royal Engineers) 1914 жылдың маусым айында барлық жерге жүре алатын, тізбекті Холт тракторы туралы естіді. Қазан айында Свинтон тікенді сым мен окоптарды кесіп өтетін пулеметтерді жоятын машина туралы ойлады және оны GHQ-да генерал-майор Джордж Фоукпен, армияның бас инженерімен талқылады, ол бұл туралы Соғыс кеңесінің хатшысы подполковник Морис Хэнкиге хабарлады. 1915 жылдың қаңтарына қарай үлкен қызығушылық болған жоқ. Свинтон Соғыс кеңсесін 1915 жылдың ақпан айында траншеялар мен тікенді сымнан ауыр жүк тартқан Холт тракторының демонстрациясын көрген бейресми комитет құруға көндірді, бірақ оның жұмысы қанағаттандырмас деп танылды. Свинтоннан тәуелсіз, Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилль 1914 жылдың қазан айында траншеяларды кесіп өту үшін 15 дюймдік гаубица тракторын бейімдеуді сұрады. 1915 жылдың қаңтар айында Черчилль премьер-министрге арматуралы тізбекті трактордың тікенекті сымды талқандап, траншеяларды кесіп өтуі туралы хат жазды. 9 маусымда соғыс комитетінің алдында сегіз жетекші дөңгелегі бар және көпір құрылысымен жабдықталған көлік көрсетілді. Жабдық 1,52 метр ені бар екі траншеядан өте алмады және тәжірибе тоқтатылды. Осы зерттеулермен қатар, 1915 жылдың 19 қаңтарында Черчилль Корольдік әскери-әуе қызметінің (RNAS) коммодоры Мюррей Сьютерге бу роликтерін сынақтан өткізуді бұйырды, ал ақпан айында майор Томас Хетеррингтон RNAS Черчилльге құрлықтағы шайқас кемесінің жобаларын көрсетті. Черчилль Кеме құрылысы директоры Юстас Теннисон д'Эйнкурт төрағалық ететін Құрлық кемелері комитетін құрды, ол сымды талқандап, окоптарды кесіп өтуге арналған бронетранспорт құралын жасауды қадағалады. 1915 жылдың маусым айында BEF қолбасшысы сэр Джон Френч Свинтонның тізбекті пулеметтерді жоятын машиналарын жасау туралы идеясын білді. Френч меморандумдарды Соғыс кеңсесіне жіберді, ол маусымның соңында Адмиралтействодағы Құрлық кемелері комитетімен байланыса бастады және көлік құралының сипаттамаларын нақтылады. Черчилль Соғыс комитетіндегі лауазымынан бас тартты, бірақ танктарды жасау және сынақтан өткізуге ықпалын тигізді. Тамыз айында Свинтон танктардың әскери ведомствосының ерекшеліктерін, Адмиралтействоның жобалау жұмыстарын және Оқ-дәрі министрлігімен өндірісті үйлестіре алды. Фостерс Линкольн компаниясы жасаған эксперименталды көлік 1916 жылдың 2 ақпанында Хатфилдте жасырын сынақтан өтті және нәтижелер соншалықты жақсы деп танылды, соның салдарынан аналық үлгінің тағы 100 данасы және Mark I танкісінің прототипіне тапсырыс берілді. 1916 жылдың наурыз айында Свинтонға Бислидегі моторлы пулеметтер оқу орталығынан адам күшімен жиналған жаңа Ауыр бөлімнің басшылығы тапсырылды, ол алты ротадан, әр ротада 25 танкіден, 28 офицер мен 255 сарбаздан тұратын. Оқу-жаттығу жұмыстары өте құпия түрде маусым айында Саффолк графтығындағы Эльведенде, алғашқы Mark I танкі келгеннен кейін басталды. Mark I танкілерінің екі түрі жобаланды: екі 6 фунттық зеңбірек және үш Hotchkiss 8 мм пулеметі, максималды жылдамдығы және артқы екі доңғалағы бар (бағытталған және бұзылған жерді кесіп өтудің соққысын азайту үшін) экипажы сегіз адамнан тұратын "еркек" танктер. "Әйел" танктері өлшемдері, салмағы, жылдамдығы және экипажы жағынан ұқсас болды және төрт Vickers пулеметі, Hotchkiss пулеметі және оқ-дәрілердің көп көлемімен жаяу әскердің шабуылынан "еркек" танктерді қорғауға арналған.

Before 1914, inventors had designed armoured fighting vehicles and one design had been rejected by the Austro Hungarian army in 1911. In 1912, Lancelot de Mole, submitted plans to the War Office for a machine which foreshadowed the tank of 1916, that was also rejected and in Berlin an inventor demonstrated a land cruiser in 1913. By 1908, the British army had adopted vehicles with caterpillar tracks to move heavy artillery and in France, Major Ernest Swinton, (Royal Engineers) heard of the cross country, caterpillar tracked Holt tractor in June 1914. In October, Swinton thought of a machine gun destroyer that could cross barbed wire and trenches and discussed it at GHQ with Major General George Fowke, the army chief engineer, who passed this on to Lieutenant Colonel Maurice Hankey, the Secretary of the War Council. Little interest had been shown by January 1915. Swinton persuaded the War Office to set up an informal committee which in February 1915 watched a demonstration of a Holt tractor pulling a weight of over trenches and barbed wire, the performance of which was judged unsatisfactory. Independent of Swinton, Winston Churchill, the First Lord of the Admiralty, had in October 1914, asked for an adaptation of a 15 inch howitzer tractor for trench crossing. In January 1915, Churchill had written to the Prime Minister on the subject of an armoured caterpillar tractor to crush barbed wire and cross trenches. On 9 June, a vehicle with eight driving wheels and bridging gear was demonstrated to the War Office committee. The equipment failed to cross a double line of trenches 1.52 m wide and the experiment was abandoned. In parallel to these explorations, on 19 January 1915, Churchill ordered Commodore Murray Sueter, Royal Naval Air Service (RNAS) to conduct experiments with steamrollers and in February, Major Thomas Hetherington RNAS, showed Churchill designs for a land battleship. Churchill set up a Landships Committee, chaired by Eustace Tennyson d'Eyncourt, the Director of Naval Construction, to oversee the creation of an armoured vehicle to crush wire and cross trenches. In June 1915, Sir John French, commander of the BEF found out about the ideas put forward by Swinton for caterpillar machine gun destroyers. French sent the memoranda to the War Office, which in late June began to liaise with the Landships Committee at the Admiralty and specified the characteristics of a vehicle. Churchill had relinquished his post in the War Committee but lent his influence to the experiments and building of the tanks. By August, Swinton was able to co ordinate the War Office specifications for the tanks, Admiralty design efforts and manufacture by the Ministry of Munitions. An experimental vehicle built by Fosters of Lincoln was tested in secret at Hatfield on 2 February 1916 and the results were considered so good that 100 more vehicles of the mother design and a prototype of the Mark I tank were ordered. In March 1916, Swinton was given command of the new Heavy Section, Machine Gun Corps, raised with manpower from the Motor Machine Gun Training Centre at Bisley, with an establishment of six companies with 25 tanks each, crewed by 28 officers and 255 men. Training began in great secrecy in June at Elveden in Suffolk, as soon as the first Mark I tank arrived. Two types of Mark I tank had been designed, male tanks, with a crew of eight, two 6 pounder guns and three Hotchkiss 8 mm machine guns, a maximum speed of and a tail (two wheels at the rear to help with steering and to reduce the shock of crossing broken ground). Female tanks were similar in size, weight, speed and crew and were intended to defend the males against an infantry rush, with their armament of four Vickers machine guns, a Hotchkiss machine gun and a much larger allotment of ammunition.

10-шы армия

Француздық 10-армия 4 қыркүйекте Сомның оңтүстігіне шабуыл жасап, шілде айынан бері Сомның солтүстігіндегі қақтығыстарда әлсіреген неміс қорғанысына күш түсті. (Егер басқаша көрсетілмесе, бұл бөлімдегі әскери бөлімдер француз.) Неміс фронтының бастапқы орналасуы Чилиден солтүстікке қарай Сойекурға дейін, содан кейін жаңа неміс бірінші шебімен Барлеуге дейін созылды, бұл шілдеде 6-армияның ілгерілеуінен кейін құрылды. Бес неміс дивизиясы Чилли, Вермандовиллер, Сойекур, Деникорт, Берни-ан-Сантер және Барлеу сияқты бекітілген ауылдар арқылы өтетін фронтты ұстады. Қорғаныстың екінші шебі Шольненнен (батыс және солтүстікке қарайғы орманның артында және Флаукур платосының оңтүстігін бақылайтын шато паркі), Пресуар, Абленкур, Мазанкур және Виллер-Карбоннельге дейін созылды. 10-армия II, X және XXXV корпус аясында он төрт жаяу әскер және үш атқыштар дивизиясына ие болды, бірақ олардың көптеген дивизиялары Верденнен ауыстырылғандықтан толық емес еді. Шабуыл Чилиден солтүстікке қарай Барлеуге дейін жүргізілді, Сантер платосында жер басып алу және мүмкін болатын неміс құлдырауын пайдаланып, Перунның оңтүстігіндегі Сом өзенінен өту пункттерін басып алу мақсатында. Артиллерия мен оқ-дәрілердің жетіспеуіне байланысты, Верден және Сомның солтүстігіндегі ресурстарға қажеттілік туындағандықтан, төрт кезеңдік ілгерілеу жоспарланды. X және XXXV корпус секторларындағы қирату және қарсы батареялық оқ атудың көп бөлігі немістердің нығайтқан және жақсарған қорғанысына қарсы тиімсіз болды. Алты күндік оқ атудан кейін он дивизияның шабуылы басталды. Қарсы тұрған бес неміс дивизиясы сақ және жақсы бекініп алған, бірақ X корпусы Чиллиді және корпус фронтының ортасындағы орманның бір бөлігін басып алды. Корпус сол жақтағы Бой Блокхаус Копседе, неміс фронтының артында тоқтатылды. XXXV корпусының орталығында 132-дивизия Вермандовиллерді қысқа уақытқа ұстады, ал 43-дивизия Бой Этуальден алға жылжып Сойекурды басып алды. II корпусының шабуылы оң жақтан сәтсіз аяқталды, онда неміс әскері фронтты ұстап тұруға қол жеткізді, ал II корпусы солтүстікке қарай ілгеріледі; Барлеуда 77-дивизия кесілмеген сымдарға тоқталды, ал алдыңғы әскерлер қоршалып, жойылды. Неміс әскері, тазаланбаған алдыңғы қатардағы бекіністерден шығып, ешкімнің жеріндегі шабуылды тоқтатты. Екінші мақсатқа шабуылға дайындық ретінде көбірек жер басып алынды, бірақ 7 қыркүйекте неміс әскерінің қарсы шабуылынан кейін шабуыл тоқтатылды. Француздар 4000 тұтқынға алды, ал Фош неміс екінші позициясын басып алу үшін оқ-дәрілерді күн сайын екі есеге арттырды. 15-18 қыркүйек аралығында 10-армия қайтадан шабуыл жасап, Берни, Вермандовиллер, Деникорт және бірнеше мың тұтқынды басып алды.

The French Tenth Army attacked south of the Somme on 4 September, adding to the pressure on the German defence, which had been depleted by the attritional fighting north of the Somme since July. (Military units in this section are French unless specified.) The original German front position ran from Chilly, north to Soyécourt then along the new German first line north to Barleux, which had been established after the Sixth Army advances in July. Five German divisions held the front line which ran northwards through the fortified villages of Chilly, Vermandovillers, Soyécourt, Deniécourt, Berny en Santerre and Barleux. A second line of defence ran from Chaulnes (behind woods to the west and north and the château park, from which the Germans had observation over the ground south of the Flaucourt plateau), Pressoir, Ablaincourt, Mazancourt and Villers Carbonnel. The Tenth Army had fourteen infantry and three cavalry divisions in the II, X and XXXV corps but many of their divisions had been transferred from Verdun and were understrength. The attack took place from Chilly north to Barleux, intended to gain ground on the Santerre plateau, ready to exploit a possible German collapse and then to capture crossings over the Somme south of Péronne. A four stage advance behind a creeping barrage was planned, although reinforcements of artillery and ammunition were not available, due to the demand for resources at Verdun and north of the Somme. Much of the destructive and counter battery bombardment in the X and XXXV corps sectors was ineffective, against defences which the Germans had improved and reinforced with more infantry. After six days of bombardment, the attack by ten divisions began on a front. The five German divisions opposite were alert and well dug in but X Corps captured Chilly and part of the woods in the centre of the corps front. The corps was checked on the left at Bois Blockhaus Copse, behind the German front line. In XXXV Corps in the centre, the 132nd Division briefly held Vermandovillers and the 43rd Division advanced from Bois Étoile and took Soyécourt. The II Corps attack failed on the right flank, where German troops managed to hold the front line, the II Corps advanced in the north; at Barleux, the 77th Division was obstructed by uncut wire and the advanced troops were cut off and destroyed. German troops in front line dugouts that had not been mopped up, had emerged and stopped the supporting waves in no man's land. More ground was taken, preparatory to an attack on the second objective but the offensive was suspended on 7 September after large German counter attacks. The French took 4,000 prisoners and Foch doubled the daily allotment of ammunition to capture the German second position. From 15 to 18 September, the Tenth Army attacked again and captured Berny, Vermandovillers, Déniecourt and several thousand prisoners.

Алтыншы армия

Алтыншы армия 3 қыркүйекте өзенге жақын жерде XXXIII корпустың 70-ші және 77-ші дивизияларымен, ал сол жақта VII корпустың 45-ші, 46-шы, 47-ші және 66-шы дивизияларымен күшейтілді. XX корпустың орнына I корпусы келді, оған 1-ші және 2-ші дивизиялармен қатар, әр корпуста бірнеше жаңа немесе демалған бригадалар орналастырылды. Артиллериялық атыстың бағыты жауынгерлерге жақын командирлерге берілді. Алдыңғы қатармен байланыс үшін жарықшақтар, римдік шамдар, жалаулар мен панельдер, телефондар, оптикалық сигналдар, көгершіндер және хабаршылар қолданылды. 3 қыркүйекте түскі уақытта төрт француз дивизиясы Сомманың солтүстігіне шабуыл жасады. Клери оңтүстік жағалаудан пулеметтен атысқа ұшырады, ал VII корпусы ауылдың көп бөлігін, Клери–Ле-Форе жолындағы неміс позициясының көп бөлігін және Ле-Форе ауылын басып алды. Сол жақта I корпусы жылдам Комбльдің оңтүстігіндегі биік жерді басып алып, Бои-Дуажға енді. 4 қыркүйекте Комбль шатқалындағы неміс қарсы шабуылдары француздардың Ранкурға қарай жылжуын тоқтатты, бірақ француздар Клериді нығайтып, неміс үшінші позициясына қарай жылжыды. 5 қыркүйекте британдықтар Фальфемон фермасын басып алып, Комбль шатқалында француздармен байланысты. Француз әскерлері Ле-Фореттен шығысқа қарай Ферме де л'Оспитальді басып алып, Клериден Ферме де л'Оспитальға дейінгі жолдың артындағы биікке жетті, бұл немістерді шатасумен үшінші позицияға шегінуге мәжбүр етті, соның салдарынан XX корпусы 2000 тұтқынға алды. VII корпусы Клеридің барлық бөлігін басып алып, оң жақтағы XXXIII корпусымен кездесті, ол Оммиэкурды ауылдың оңтүстігіндегі батпақтарда басып алып, 4200 тұтқынға алды, ал француз әскерлері неміс артиллериялық позициясына жетті. 6 қыркүйекте I корпусының шабуылы сәтсіз аяқталды және алты күнге шабуылдар кешіктірілді, себебі солтүстік жағалаудағы осындай үлкен күш-қуатты жабдықтау қиындықтары жаңбырдың салдарынан нашарлады. Фох пен Файоллдың немістер қалпына келместен бұрын жетістікті пайдалану әрекеті жаңбырдың салдарынан өткен күндерге, I және VII корпустардың шаршауына, Алтыншы армия майданының ұзартылуына және оның Төртінші армияның жылжу бағытынан ауытқуына байланысты сәтсіз аяқталды. Комбль шатқалы бойында I корпусы сол жақта қорғаныс позициясын жасады. V корпусы резервтен шығарылды және Фох алғаш рет кавалерия корпусына немістер жеңіліске ұшыраған жағдайда шабуылға дайындалу туралы ескерту бұйрығын берді. Көлік қиындықтары соншалықты ауыр болды, I корпусының қолбасшысы генерал Адольф Гийома барлық тоқтаған көліктерді жолдан шығарып, неміс артиллериясының атысына қарамастан, күндіз жабдықтауды жалғастыруға бұйырды, 12 қыркүйекте шабуылды қайта бастауға дайын болды. 12 қыркүйекте XXXIII корпусы Мон-Сен-Квентинге қарай шабуыл жасады, ал VII корпусы Бушавеснеске шабуыл жасап, ауылды басып алып, Клери мен Фейлукортқа қарап орналасты. I корпусы Боис д'Андерлуді басып алып, Марриерс орманына жақын неміс қорғанысын бұзып, Ранкур мен Сайли-Сайлиселге қарай жылжыды. 13 қыркүйекте I корпусы Ле-При фермасына жақындады, ал VII корпусы бірнеше үлкен неміс қарсы шабуылдарын жеңді. Келесі күні VII және XXXIII корпустардың шабуылдары саздық жер мен неміс қорғаныс атысынан тоқтатылды, бірақ I корпусы Ле-При фермасын алуға қол жеткізді. 15 қыркүйекте британдықтардың шабуылына қарамастан, жабдықтауды жеткізу және шаршаған әскерлерді алмастыру үшін шабуылдар қайта тоқтатылды. Британдықтар шабуылдайтын аймақтың бір бөлігін қарастыратын Фрегикортты немістер әлі де ұстап тұрды. Фох өзеннің оңтүстігіндегі немістерге қысым көрсетуді қаласа да, бірінші кезектегі жабдықтау Алтыншы армияға берілді; Оныншы армия Берниге жақын жерде неміс қарсы шабуылдарына жиі ұшырады, олар біршама жерді басып алып, шабуылдарын қайта бастай алмады.

The Sixth Army was reinforced near the river on 3 September, by XXXIII Corps with the 70th and 77th divisions astride the river and VII Corps with the 45th, 46th, 47th and 66th divisions on the left. XX Corps on the left flank of the Sixth Army was relieved by I Corps, with the 1st and 2nd divisions and several fresh or rested brigades were distributed to each corps. Control of the creeping barrage was delegated to commanders closer to the battle and a communications system using flares, Roman candles, flags and panels, telephones, optical signals, pigeons and message runners was set up to maintain contact with the front line. Four French divisions attacked north of the Somme at noon on 3 September. Cléry was subjected to a machine gun barrage from the south bank and VII Corps captured most of the village, much of the German position along the Cléry–Le Forêt road and Le Forêt village. On the left, I Corps advanced , quickly occupied high ground south of Combles and entered Bois Douage. On 4 September, German counter attacks at the Combles ravine stopped the French advance towards Rancourt but the French consolidated Cléry and forwarded to the German third position. The British took Falfemont Farm on 5 September and linked with the French at Combles ravine. French patrols captured Ferme de l'Hôpital east of Le Forêt and reached a ridge behind the track from Cléry to Ferme de l'Hôpital, which forced the Germans to retire to the third position in some confusion, XX Corps taking 2,000 prisoners. VII Corps took all of Cléry and met XXXIII Corps on the right, which had captured Ommiécourt in the marshes south of the village, taking 4,200 prisoners, as French parties reached the German gun line. An attack by I Corps failed on 6 September and attacks were delayed for six days, as the difficulty in supplying such a large force on the north bank was made worse by rain. Attempts by Foch and Fayolle to exploit the success before the Germans recovered failed because of the days lost to rain, the exhaustion of the I and VII corps, the lengthening of the Sixth Army front and its divergence from the line of the Fourth Army advance. A defensive flank was made on the left along Combles ravine by I Corps. V Corps was moved out of reserve and for the first time, Foch issued warning orders for the Cavalry Corps to prepare to exploit a German collapse. Transport difficulties became so bad that General Adolphe Guillaumat, the I Corps commander, ordered all stranded vehicles to be thrown off the roads and supply to continue in daylight, despite German artillery fire, ready for the resumption of the attack on 12 September. On 12 September, XXXIII Corps attacked towards Mont St Quentin and VII Corps attacked Bouchavesnes, taking the village and digging in facing Cléry and Feuillaucourt. I Corps took Bois d'Anderlu and broke through the German defences near Marrières Wood, before attacking northwards towards Rancourt and Sailly Saillisel. On 13 September, I Corps closed on Le Priez Farm and VII Corps defeated several big German counter attacks. Next day, the attacks of VII and XXXIII corps were stopped by mud and German defensive fire but I Corps managed to take Le Priez Farm. Attacks were suspended again to bring up supplies and relieve tired troops, despite the big British attack due on 15 September. Frégicourt, which overlooked part of the area to be attacked by the British, was still held by the Germans. Although Foch wanted to keep pressure on the Germans south of the river, supply priority was given to the Sixth Army; the Tenth Army met frequent German counter attacks near Berny, which took some ground and was not able to resume its attacks.

Неміс препараттары

15–22 қыркүйек 1916 жылғы ауа райы. Күн: Жауын-шашын (мм) Температура (°F/°C) 15: 0.59°–43°/15°–6° салқын, көктайғақ. 16: 0.66°–41°/19°–5° жауын-шашын. 17: 2.63°–45°/17°–7° —. 18: 1.36°–46°/17°–8° жаңбыр. 19: 3.55°–43°/13°–6° ылғалды жел. 20: 1.61°–48°/16°–9° жаңбыр. 21: 0.15°–48°/15°–9° жаңбырлы, бұлтты. 22: 0.64°–41°/18°–5° тұман.

+Weather15–22 September 1916 DateRainmm Temp°F/°C 15059°–43°/15°–6° coolhaze 16066°–41°/19°–5° finesun 17263°–45°/17°–7° — 181363°–46°/17°–8° rain 19355°–43°/13°–6° wetwind 20161°–48°/16°–9° rain 210.159°–48°/15°–9° dullrain 22064°–41°/18°–5° mist
Falkenhayn had been superseded on 29 August and the cessation of German attacks at Verdun was ordered by the new [[Oberste Heeresleitung#Third OHL Hindenburg comprising the Chief of the General Staff, Field Marshal (Generalfeldmarschall) Paul von Hindenburg and [[Quartermaster general#Germany General Erich Ludendorff. Reinforcements ordered to the Somme front by the new commanders reduced the German inferiority in guns and aircraft during September. The field artillery was able to reduce its barrage frontages from per battery and increased the accuracy of its bombardments by using one air artillery flight per division. Colonel (Oberst) Fritz von Loßberg, Chief of Staff of the 2nd Army, was also able to establish Ablösungsdivisionen (relief divisions) behind the battlefield, ready to replace the front divisions. The 2nd Army was able to mount bigger and more frequent counter attacks, making the Anglo French advance slower and more costly. About five German divisions were opposite the Fourth Army, with the II Bavarian Corps (Generalleutnant Otto von Stetten), which had arrived on the Somme front from Lille in the 6th Army area, at the end of August. The 3rd Bavarian Division held the line from Martinpuich to High Wood and the 4th Bavarian Division the ground from High Wood to Delville Wood. The line eastwards was held by the 5th Bavarian Division of the III Bavarian Corps ([[General of the Cavalry (Germany) de), which had arrived from Lens, also in the 6th Army area, ten days previous. The 50th Reserve Division was in reserve behind the 3rd Bavarian Division, having been transferred from Armentières and the 6th Bavarian Division en route from the Argonne, was assembling behind the 4th and 5th Bavarian divisions. There were three trench systems, the front line being in Foureaux Riegel (Switch Trench) about across no man's land, along the south face of Bazentin ridge. About back on the far side of the ridge lay Flers Riegel (Flers Trench to the British) in front of the village of Flers and another back lay Gallwitz Riegel (Gird Trench) in front of Gueudecourt, Lesbœufs and Morval. The Entente tactic of attacking strictly limited objectives had made the German defence more difficult and the constant Anglo French artillery bombardments turned the German defences into crater fields. Dugouts were caved in, barbed wire entanglements were vapourised and trenches obliterated. German infantry took to occupying shell holes in two and three man teams, about apart. Supporting and reserve units further back used shell holes and any cover that could be found for shelter. Attempts to link shell hole positions with trenches were abandoned because they were easily visible from the air and Entente artillery observation crews directed bombardments on them. When attacks commenced, German infantry usually moved forward from such visible positions and created an advanced line of occupied shell holes but this was often overrun during an attack. British and French infantry then set up a similar defence in shell holes about beyond, before the German infantry in reserve could begin a hasty counter attack (Gegenstoß). The Germans tried to resort to occasional methodical counter attacks (Gegenangriffe) on a broad front, to recapture tactically valuable areas but most of these failed too, because of insufficient men, artillery and ammunition. The German commanders expected that the British and French would continue the Somme offensive, given their superiority in numbers and equipment. In early September, [[Guards Reserve Corps (General de) the headquarters of the Guard Reserve Corps, reported an increase in British activity and much artillery fire on the front from Thiepval to Leuze Wood. The timing of the new attack was unknown and the relief of exhausted divisions continued. (Some German prisoners taken on the III Corps front on 15 September claimed that they had been warned of land cruisers with thick armour the day before. Prisoners taken near Bouleaux Wood said that Spitzgeschoß mit Kern (S. m. K., bullet with core) ammunition had been issued and that grinding noises had been heard from behind the British lines, which was taken to be mining but the "sinister, noisy sounds" had stopped during the night of 14/15 September.)

29 тамызда Фалькенхайн қызметтен босатылды және Вердендегі неміс шабуылдарын тоқтату бұйрығы жаңа [[Oberste Heeresleitung#Third OHL Гинденбургтің]] бас штабының бастығы, генерал-фельдмаршал Пол фон Гинденбург және [[Quartermaster general#Germany Эрих Людендорф]] арқылы берілді. Жаңа қолбасшылардың Сомма майданына жіберген күшейтеуі қыркүйек айында немістердің қару-жарақ және авиациядағы кемшілігін азайтты. Далалық артиллерия әр батареяның ату шебін қысқарта алды және дивизияға бір әуе артиллериялық батальонды қосып, бомбалаудың дәлдігін арттырды. 2-ші армия штабының бастығы полковник Фриц фон Лоссберг, майданның артында Ablösungsdivisionen (алмастыру дивизиялары) құруға мүмкіндік алды, олар алдыңғы дивизияларды алмастыруға дайын тұрды. 2-ші армия үлкен және жиі қарсы шабуылдар жасап, ағылшын-француздықтардың ілгерілеуін баяулатты және оны қымбатқа айналдырды. 4-ші армияға қарсы шабуылға бес неміс дивизиясы тартылды, оның ішінде 6-шы армияның Лилль аймағынан Сомма майданына тамыздың соңында келген II Бавария корпусы (генерал-лейтенант Отто фон Стеттен). 3-Бавария дивизиясы Мартинпуихтен Жоғары Вудқа дейінгі шепті, ал 4-Бавария дивизиясы Жоғары Вудтан Дельвилл Вудқа дейінгі жерді ұстады. Шығысқа қарайғы шепті 6-шы армия аймағынан он күн бұрын келген III Бавария корпусының 5-ші дивизиясы ұстады. 50-ші резервтік дивизия 3-Бавария дивизиясының артында резервте тұрды, ол Армантьерден ауыстырылды, ал Аргоннан келе жатқан 6-Бавария дивизиясы 4-ші және 5-ші Бавария дивизияларының артында жиналды. Үш траншея жүйесі болды, алдыңғы шеп Фурэо Ригельде (Көшіргіш траншеясы) орналасқан, ол Базентин қырқасының оңтүстік беті бойындағы ешкімнің жерінен өтеді. Қырқаның шалқары жағында Флерс Ригель (Британдықтарға Флерс траншеясы) Флерс ауылының алдында, ал одан кейін Галлвиц Ригель (Гирд траншеясы) Геудекурт, Лесбёф және Морвальдың алдында орналасқан. Антантаның шектеулі мақсаттарға шабуыл жасау тактикасы неміс қорғанысын қиындатты, ал тұрақты ағылшын-француздық артиллериялық бомбалау неміс қорғанысын кратерлік алаңдарға айналдырды. Бүршіктер қирады, тікенді сымдар жойылды және траншеялар бұзылды. Неміс жаяу әскері екі-үш адамнан тұратын топтарға бөлініп, снарядтардың шұңқырларына орналасты, аралары шамамен шақырымдай болды. Қосалқы және резервтік бөлімдер арттағы шұңқырларды және қоршаған жерлерді баспана ретінде пайдаланды. Шұңқырларды траншеялармен байланыстыру әрекеттері олардың әуеден оңай көрінуіне байланысты тоқтатылды, ал Антантаның артиллериялық бақылаушылары оларға оқ жаудырды. Шабуылдар басталғанда, неміс жаяу әскері көрінетін орындардан алға жылжип, шұңқырлардың алдыңғы қатарын құрды, бірақ олар шабуыл кезінде көбінесе басып алынды. Британдық және француз жаяу әскері содан кейін шұңқырларда осындай қорғаныс орнын құрды, ал неміс резерві әскері қарсы шабуылға (Gegenstoß) дайындық жасау үшін асығыс түрде жиналды. Немістер кең майдандағы жүйелі қарсы шабуылдарға (Gegenangriffe) жүгінуге тырысты, тактикалық маңызы бар аймақтарды қайтарып алу үшін, бірақ олардың көпшілігі жеткіліксіз адам, артиллерия және оқ-дәрі болғандықтан сәтсіз аяқталды. Неміс қолбасшылары британдықтар мен француздардың сандық және техникалық басымдығын ескере отырып, Соммадағы шабуылды жалғастыра береді деп күтті. Қыркүйек айының басында Күзет резервтік корпусының штабы британдықтардың белсенділігінің артуы және Тьепвальдан Лейзе Вудқа дейінгі майданда артиллериялық оқтың күшеюі туралы хабарлады. Жаңа шабуылдың уақыты белгісіз болды және шаршаған дивизияларды ауыстыру жалғасты. (15 қыркүйекте ІІІ корпус майданында тұтқындалған кейбір неміс тұтқындары бір күн бұрын қалың бронялы құрлық крейсерлері туралы ескертілгенін мәлімдеді. Булой орманына жақын тұтқындар Spitzgeschoß mit Kern (S. m. K., ядросы бар оқ) оқ-дәрілері шығарылғанын және британдықтардың артынан ұңғылау дыбыстары естілгенін айтты, бірақ "қасіретті, шулы дыбыстар" 14/15 қыркүйек түнінде тоқтады.)

Британдық препараттар

Шабуылға дайындалу тамыз айында басталды және қыркүйекте де жалғасты. XIV корпус (генерал-лейтенант Каван графы) оң жақтан, ал XV корпус (генерал-лейтенант Джон Дю Кейн) мен III корпус (генерал-лейтенант Уильям Пултеней) Делвилл және Хай Вудс үшін күресті. Орманға жасалған шабуылдар көлік, инженерлік, пионерлік және жұмысшы бөлімшелеріне қосымша жүк салды. Неміс артиллериясының оқтарынан келген зақымды жөндеу жұмыстары майданның артында жиналатын жаңа дивизияларға арналған бекіністерді салуға кеткен күш-жігерді баяулатты. Байланыс жақсартылды, жаңа батареялар мен штабтар орналастырылды, жабдықтау қоймалары құрылды, сумен жабдықтау арттырылды және басып алынатын аумақта көліктерді ұйымдастыру жұмыстары жүргізілді. Төртінші армияның бас инженеры генерал-майор Реджинальд Бакланд, төртінші армияның (генерал сэр Генри Роулинсон) тыл аймағындағы жұмыстарға қарағанда, жолдар мен жолдарды салуға және жөндеуге қажетті инженерлік және жұмысшылық құралдарды алға жылжытты. Бұған Альберт және Фрикурттағы жаңа теміржол станциялары көмектесті. 10 қыркүйекке дейін кең табанды теміржол Марикуртқа дейін созылды, ал метрлік теміржол Монтабанға жуды. Төртінші армияның артиллериясы бес 60 фунттық батарея, 6 дюймдік гаубица батареясы, екі 9,2 дюймдік гаубица батареясы және Францияға жақында келген дивизиялардың далалық артиллериясымен күшейтілді. Роулинсон шабуыл басталғаннан кейін артиллерияны жылжытуды болдырмау үшін, шабуыл алдында мүмкіндігінше көп артиллерияны алға жылжытуды қалады. Алға жылжытылатын батареяларға көпірлер берілді. XIV корпуста 244 18 фунттық зеңбірек және 64 4,5 дюймдік гаубица, 15 дюймдік гаубицасы бар төрт ауыр қоршау артиллерия тобы, екі 12 дюймдік гаубица, жиырма 9,2 дюймдік, сегіз 8 дюймдік және қырық 6 дюймдік гаубица, екі 9,2 дюймдік зеңбірек, жиырма сегіз 60 фунттық және төрт 4,7 дюймдік зеңбірек болды. XV корпуста 248 18 фунт, жетпіс екі 4,5 дюймдік гаубица және бес ауыр және қоршау тобы, III корпуста 228 18 фунт, алпыс төрт 4,5 дюймдік гаубица және бес ауыр және қоршау тобы болды. Бұл әр майданға бір зеңбірек немесе гаубица, ал әр ауыр қаруға бір-бірден келеді. Резервтік армиядағы Канада корпусының үш ауыр тобы болды, ал қорғаныс шебін құрайтын 3-ші Канада дивизиясына алты далалық артиллерия бригадасы берілді, олардың екеуі корпус резервінде болды. Тәжірибе көрсеткендей, бұйрықтарды корпус штабынан рота командирлеріне жеткізуге алты сағат уақыт кетіпті. Сондықтан, артиллерия мен жаяу әскерге барлау және дайындық үшін уақыт беру үшін алдын ала ескерту бұйрықтарын берудің маңызы арта түсті. Сондай-ақ, корпус штабы патрульдік ұшақ экипаждарының хабарламалары арқылы жағдайды білгені, ал бригада штабы оқиғалардан хабарсыз болғаны анықталды. Ақпаратты жылдам жеткізу үшін шаралар қабылданды. Байланыс патрульдік ұшақтарының көп саны үшін сигнал беру жүйесі құрылды және шабуылға ұшырауға арналған жердегі жаңа сигнал станцияларының орналасқан жері алдын ала таңдалды. Егер неміс қорғанысы күйресе, кабельдерді жылдам төсеу мүмкін емес деп есептелді және тек бригададан дивизияға, содан кейін корпуске бір телеграф хабары күтілді. Жүгірушілер, велосипедшілер, атты әскерлер мен мотоциклшілер эстафетасымен, ал шұғыл жағдайда – мысықтармен хабар алмасу жоспарланды. Сымсыз станциялар жаяу әскер бригадаларына қосылды, бірақ хабарлар баяу, сенімсіз болды, басқа хабар таратушыларға кедергі келтірді және немістердің тыңдауына мүмкіндік берді.

Planning for the offensive began in August and continued into September, while XIV Corps (Lieutenant General the Earl of Cavan) was engaged on the right flank and XV Corps (Lieutenant General John Du Cane) and III Corps (Lieutenant General William Pulteney) were fighting for Delville and High woods. The attacks on the woods added to the burden on transport, engineer, pioneer and labour units. Repairs to damage caused by German artillery fire diverted effort from shelter being built for fresh divisions assembling behind the front; communications were improved and new battery positions and headquarters erected, new supply dumps created, water supplies increased and carrying services organised into the ground due to be captured. The Fourth Army chief engineer, Major General Reginald Buckland, had labour and engineer stores for road and track building and repair brought forward in preference to work on the Fourth Army (General Sir Henry Rawlinson) rear area, which was helped by new railheads at Albert and Fricourt. A broad gauge line had been pushed up to Maricourt by 10 September and a metre gauge track was almost as far forward as Montauban. The Fourth Army artillery was reinforced by five 60 pounder batteries, a 6 inch howitzer battery, two 9.2 inch howitzer batteries and the field artillery of divisions that had recently arrived in France. Rawlinson wanted as much artillery as possible moved forward before the attack to avoid moves once the attack began and the batteries to move forward first were given portable bridges. XIV Corps had 244 18 pounder guns and 64 4.5 inch howitzers, four heavy siege artillery groups with a 15 inch howitzer, two 12 inch howitzers, twenty 9.2 inch, eight 8 inch and forty 6 inch howitzers, two 9.2 inch guns, twenty eight 60 pounders and four 4.7 inch guns. XV Corps had 248 18 pounders, seventy two 4.5 inch howitzers and five heavy and siege groups, III Corps had 228 18 pounders, sixty four 4,5 inch howitzers and five heavy and siege groups, which amounted to a field gun or howitzer for every of front and a heavy piece every In the Reserve Army, the Canadian Corps had three heavy groups and the 3rd Canadian Division, forming the defensive flank, was given six field artillery brigades, with two in corps reserve for contingencies. Experience had shown that it took six hours for orders to pass from corps headquarters to company commanders and it was now considered of great importance to issue warning orders, to give time for reconnaissance and preparation by the artillery and infantry. It had also been found that corps headquarters had become aware of the situation from contact patrol aircrew reports, while brigade headquarters were ignorant of events and arrangements for the swift transmission of information forwards were made. The signalling system for a larger number of contact patrol aircraft was established and sites for new signal stations on the ground to be attacked were chosen beforehand. If the German defences collapsed it was considered impossible to lay cables quickly and that only one telegraph from brigade, to division to corps could reasonably be expected. Relays of runners, cyclists, horse riders and motorcyclists were to be used as a supplement, with messenger pigeons to be used in an emergency. Wireless stations were attached to infantry brigades but transmissions were slow, uncertain, caused interference with other transmitters and were open to German eavesdropping.

Британдық жоспар

Британдық шабуылдың мақсаты – неміс қорғанысын бұзу, әдетте солтүстік-шығысқа қарай, уақытталған шектеулі шабуылдармен бастау. Бұл амбициялық мақсаттар еді және Хейг неміс қорғанысы құлаған жағдайда, ат әскерінің ілгерілеуі арқылы жаяу әскердің шабуылын пайдалану үшін дайындық қажеттігін түсіндірді. Роулинсон неміс қорғаныс позицияларына сақтықпен шабуыл жасауды жақтады және бірінші мақсат ретінде Мартинпуих алдындағы неміс «Switch» желісі мен оны жалғастыратын қорғанысты белгіледі (жасыл желі). XIV корпустың оң жақ фланкі Комблдің солтүстік-батысындағы биік жердің алдыңғы беткейлерін басып алуы керек еді, бұл төртбұрыштан Делвилл Вудқа дейін және фронттың қалған бөлігінде ілгерілеуді талап етті. Екінші мақсат (қоңыр желі) XV корпусының Флерс және III корпусының шабуылына ұшыраған Мартинпуичке дейінгі Флерстен бастап Мартинпуичке дейінгі қосалқы қорғаныстарды қамтитын үшінші позицияны алды. Үшінші мақсат (көк желі) XIV корпусының Морваль мен Лесбёфты қамтитын үшінші позиция мен артқы қорғаныстарынан әрі, XIV корпусының Флерс ауылы (XV корпус) болды. Төртінші мақсат (қызыл желі) көк желінің алдында белгіленді және Морваль мен Лесбёфтан тыс, XIV корпус және XV корпусы Гюдекуртты басып алды, олардан екі корпус қорғаныс фланғын құрды, Гюдекурттан солтүстік-батысқа қарай Флерстен кейінгі үшінші позицияға дейін. Комбльдің солтүстігіндегі қорғаныс фланкі XIV корпустың оң жақ фланкімен Морвальдың оңтүстік-шығысындағы беткейлерге дейін кеңейтілуі керек еді, ал Комбльдің оңтүстігіндегі француздық алтыншы армия Фрегикур мен Сайли-Сайлизельге қарай ілгерілеуі керек еді. Төртінші армияның сол жағындағы III корпус резервтік армияның оң жақ фланкімен байланысуға тиіс еді, ол бастапқыда қосалқы операцияларды жүргізуі керек еді, бірақ егер Төртінші армияның шабуылы тоқтап қалса, негізгі күш Типвальды басып алу және қысқы позициялар алу үшін резервтік армияға ауыстырылуы мүмкін еді. Резервтік армияның жоспары 12 қыркүйекте Канада корпусының оң жақ фланкіне III корпуспен шабуыл жасауға және Флерстен Ле-Сарс пен Писке дейінгі неміс қорғанысына қарсы басып алуға арналған. 2-Канадалық дивизия оң жақ фланкінен Овиллерс-Курселет трассасына, Курселеттің шетіне және сол жақтан 3-Канадалық дивизиямен фланқты қорғауды қамтамасыз ету арқылы шабуыл жасайтын болды. Канадалық жаяу әскерлер алдын ала бомбалаудан кейін тікелей мақсатқа, яғни жасыл желінің жалғасына қарай ілгерілеуі керек еді. Сол жақ фланқтағы II корпус, әсіресе Типвальдан оңтүстікке қарай, газ бұлттары босатылатын жерді пайдалану мүмкіндігіне ие болды, ал 49-дивизия түтін экранымен шабуылды сымдады. Анкренің солтүстігінде V корпус түтін тастап, екі жерге шабуыл жасады. Сағат 6:20-ға Британдық жазғы уақыт бойынша 15 қыркүйек белгіленді. Қызыл желіге түстен бұрын жету керек еді, бұл сегіз сағатқа дейін күн сәулесін пайдалану үшін мүмкіндік береді. Екі атты әскер дивизиясы Морваль мен Гюдекурт арасынан жылдам өтіп, барлық қарулы күштер Сайли-Сайлизельден Бапумға дейін қорғаныс фланғын құрғаннан кейін, Төртінші армияның қалған бөлігі солтүстікке қарай шабуыл жасап, неміс қорғанысын құлатуы керек еді. 1 шілдедегідей игеру күші жиналған жоқ, бірақ кавалерия корпусының мақсаты Роккиньи мен Бапум және Ле-Сарстан Варленкур мен Тиллойға дейінгі неміс артиллерия аймақтары арасындағы биік жер болды. Кавалерияға XIV және XV корпустар тез арада көмек көрсетуі тиіс еді. Көмекшілерді тасымалдау үшін пайдаланылатын темір жол желілері, дивизиялар мен корпустардың штаб-пәтерлері атты әскердің шабуылына ұшырауы керек еді. Барлық қарулы күштердің алға жылжуы кезінде пехоталық шабуылдарды қолдау үшін алға жылжитын артиллерияға басымдық беріледі. Қызыл желіге жеткенде, атты әскер дивизиялары өтіп кеткенге дейін, ал жеңіл арбалар азық-түлік пен оқ-дәрілерді жаяу әскерге тасымалдайтын болса, атты әскердің жылдам алға жылжуы басымдыққа ие болады. Атты әскердің қозғалысын қатаң бақылау қажет болды, әйтпесе бөтелке пайда болып, жолдар мен жолдарды қайта құру шабуыл басталған кезде басталуы керек еді, әр дивизияға жұмыс істеу үшін бағыттар берілді. XIV корпус аймағында оң жақ фланқта 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы (генерал-майор С. П. А. Халл) Комбльс шатқалының солтүстік-батыс беткейінде қорғаныс фланғын құруға тиіс болды. 6-дивизия (генерал-майор К. Росс) бірінші мақсаттың алдында тұрған Лейзе Вудтың солтүстігінде...

The British attack was intended to break through of the main German defences on a front, beginning with timetabled limited objective attacks, generally to the north east. These were ambitious objectives and Haig required preparations to be made for the exploitation of the infantry attack by an advance of the cavalry, should the German defence collapse. Rawlinson favoured a cautious operation with methodical attacks on the German defensive positions and set the German Switch line and its connecting defences in front of Martinpuich as the first objective (Green Line). The right flank of the XIV Corps was to capture the forward slopes of the high ground to the north west of Combles, which required an advance of from the Quadrilateral to Delville Wood and a advance on the rest of the front. A second objective (Brown Line) took in the German third position covering Flers to be taken by the XV Corps and subsidiary defences from Flers to Martinpuich to be attacked by the III Corps, an advance of another A third objective (Blue Line) was beyond, at the German third position and rear defences covering Morval and Lesbœufs to be taken by the XIV Corps and Flers village (XV Corps), the line extending to the west so that the III Corps advance would be , encircling Martinpuich and closing up to German artillery positions near Le Sars. A fourth objective (Red Line) was set forward of the Blue Line and was beyond Morval and Lesbœufs, to be taken by the XIV Corps and Gueudecourt by the XV Corps, from where the two corps were to form a defensive flank, from Gueudecourt to the third position past Flers, facing north west. The defensive flank to the north of Combles was to be extended by the right flank of XIV Corps onto slopes south east of Morval and the French Sixth Army south of Combles was to advance to Frégicourt and Sailly Saillisel to surround Combles from the south with a I Corps advance on Rancourt and Frégicourt to form the defensive flank; V Corps was to close up to St Pierre Vaast Wood as VII Corps attacked east of Bouchavesnes and XXXIII Corps attacked at Cléry. The III Corps on left of the Fourth Army was to link with the right flank of the Reserve Army, which at first was to conduct subsidiary operations but if the Fourth Army attack bogged down, the main effort might be transferred to the Reserve Army, to capture Thiepval and take up winter positions. The plan for the Reserve Army was issued on 12 September for the right flank of the Canadian Corps to attack with the III Corps to capture vantage points over the German defences from Flers to Le Sars and Pys. The 2nd Canadian Division was to attack on a front from its right flank to the Ovillers–Courcelette track, a to the edge of Courcelette and a advance on the left with the 3rd Canadian Division providing a flank guard. The Canadian infantry were to advance after the preliminary bombardment straight on to the objective, a continuation of the Green Line. The II Corps on the left flank was to exploit chances to take ground, especially to the south of Thiepval, where cloud gas was to be released and the 49th Division was to simulate an attack with a smoke screen. North of the Ancre, V Corps was to discharge smoke and raid two places. Zero hour was set for 6:20 a. m. British Summer Time (BST) 15 September. The Red Line was to be reached before noon, allowing for eight hours of daylight for the exploitation. Two cavalry divisions were swiftly to pass between Morval and Gueudecourt and after an all arms force had established a defensive flank from Sailly Saillisel to Bapaume, the rest of the Fourth Army could attack northwards and roll up the German defences. An exploitation force like that of 1 July was not assembled but the Cavalry Corps objective was high ground between Rocquigny and Bapaume and the German artillery areas from Le Sars to Warlencourt and Thilloy. The cavalry was to be supported by XIV and XV corps as quickly as possible. Railway lines that could be used to carry reinforcements, divisional and corps headquarters were to be attacked by cavalry. In an advance by all arms, priority would go to artillery moving forward to support the infantry attacks. When the Red Line was reached, the quick movement forward of the cavalry would take precedence, until the cavalry divisions had passed through, when light wagons carrying food and ammunition for the infantry would take priority. Movement of the cavalry needed strict control, lest a bottleneck develop and the re building of roads and tracks was to commence as soon as the attack began, each division being given routes to work on. In the XIV Corps area on the right flank, the 56th (1/1st London) Division (Major General C. P. A. Hull) was to form a defensive flank on the north west slope of the Combles Ravine. The 6th Division (Major General C. Ross) had been held up by the Quadrilateral to the north of Leuze Wood, which lay in front of the first objective. An advance by the 56th (1/1st London) Division past Bouleaux Wood would outflank the south end of the Quadrilateral and ease the advance of the 6th Division and that of the Guards Division (Major General Geoffrey Feilding) further north across the ridge in front towards Morval and Lesbœufs to the north east. Three tanks were to attack the Quadrilateral and just before zero hour, three columns of three tanks each, were to attack on the front of the Guards Division.

Алтыншы армия

15 қыркүйекте Алтыншы армия 12 қыркүйектегі шабуылдарынан кейін шаршаған әскерлерді қайта орналастыру және жабдықтау үшін тоқтау жасады. I корпустың артиллериясы таңертең британдық XIV корпусының шабуылына қолдау көрсетті, ал оның жаяу әскері сағат 15:00-де шабуылға көшіп, Бои-Дуаж маңында немістермен бомбалау шайқасын бастады. Ле-При фермасының солтүстігінде аумақ басып алынды, бірақ Ранкурда ешқандай прогресс болмады. V корпусы шығысқа қарай Сент-Пьер-Васт орманының оңтүстік жағына жетпеді, VII корпусы Бушавеснен шығысқа қарай ілгерілемеді, ал XXXIII корпусы өз шебін түзеді. 16 қыркүйекте Алтыншы армия британдықтарға қолдау көрсету үшін қарсы артиллериялық атыс жүргізді, егер немістер кең көлемде шегінуге мәжбүр болса, жаяу әскер олардың ізінен түсуге дайын болды. 16 қыркүйектен кейін V корпусы оң флангын кеңейтті, ал VI корпусы VII корпусының позициясын иеленді. 21 қыркүйекте франко-британдық шабуылға дайындық жүргізілді, бірақ жабдықтау қиындықтары мен жаңбыр салдарынан ол 25 қыркүйекке шегерілді. Қайта ұйымдастыруға қарамастан, I корпусы 18 қыркүйекте Комбль маңында екі күтпеген шабуыл жасады, нәтижесінде аумақ басып алынды. Аймақтағы неміс артиллериясының атысы кең ауқымды болды, ал 19/20 қыркүйек түнінде Клериде, таңертең Ле-При фермасында және Ранкурда, ал кешігіректе Бушавеснесте болған қарсы шабуылдар француздар тарапынан "аса қиын" шайқастан кейін ғана тойтарылды. Бушавеснен оңтүстікте VI корпусы неміс шабуылын жеңіске бұйырды.

15 қыркүйек

XIV корпустың оң жағында 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы 169-шы бригадаға (бригадир генерал Эдвард Коук) Комблс шатқалы арқылы Луп траншеясын басып алуға бұйрық берді, оны 185-ші дивизияның 28-ші резервтік жаяу әскер полкі қорғады. Бригада аңғардағы француздармен байланыс орнатуы керек еді. Түнде батальон Лейзе орманының астындағы Комблс траншеясына параллель траншеяларды қазып, таңертең ормандардың бұрышына дейін танк келді. Танк таңғы сағат 6-ға дейін жаяу әскермен бірге мақсатқа жету үшін жолға шықты және жиырма минуттан кейін қарқынды шабуыл басталды. Жаяу әскер оң қанатымен Комбльс пен Луп траншеяларының қиылысына қарай алға жылжиды және кешіктіріліп, оңай мақсатқа жеткен неміс қарсы шабуылынан қашып кетті. Танк қорғанысқа үлкен соққы болып, шабуылға үлкен көмек көрсетті. Шабуылшылар енді Луп траншеясы мен Лупты басып алу үшін оңға қарай бұрылмақ болды, бірақ неміс автоматтарының қиылысқан атысы бұған жол бермеді және британдықтар Луп траншеясын және Комблс траншеясын бомбалауды бастады, бұл бүкіл күнді алды және оны басқа батальон мен бомбалаушылар тобы күшейтті. Танк Луп маңында ойсырай түсті, бірақ экипаж неміс бомбалаушыларын ұстап, көптеген зардап шекті, бірақ бес сағаттан кейін оны өртеп жіберді және тастап кетті. Түн түскенде, қиылыстан тыс жердегі Комблс траншеясында блок орнатылды, бірақ Лупта британдықтар суға батып кеткен жолға жетпеді және сағат 11:00-де шабуыл сәтсіз аяқталды. 167-бригада (бригадир генерал Джордж Фрит) солтүстікке қарай алға жылжуы керек еді. Бұл қорғаныс флангін Було орманының жоғарғы жағымен өтіп, солтүстік-батыстан Комблзге көз тастау, ормандардың қалған бөлігін тазарту және сол жақтағы 6-дивизиямен байланыстыру үшін. 168-бригада Морвалдың тұтқындалуы кезінде оң жақ флангты күзету үшін өтіп, француздармен жол қиылысында кездеседі. 167-бригаданың батальоны бірінші мақсатқа жетуі керек, ол Було орманында және солтүстікке қарай Орта Копске дейін неміс алдыңғы сызығының траншеясын басып алуы керек еді. Оң жақ флангіде батальон төмен қарай Комблге қарай бомбаға түсіріп, Луптың ауылға қарай құлаған жолына қосылған жерінде 169-бригадамен байланысуы керек еді. Екі танк бөлінді, бірақ біреуі Було орманының батыс жағындағы жиналыс орнына бара жатқанда жолдан шығып кетті. Екінші танк таңғы сағат 6-да Middle Copse-ге қарай баяу жүріп, көп отты тартты, бірақ жаяу әскердің шабуылын кесілмеген сымдар мен пулеметтер тоқтатты, бұл шабуыл тиімсіз болды. Ешкімнің жері бомбалау қаупіне төтеп бере алмайтындай тар еді, ал неміс майданы зақымдамай қалды және бұталы алқаптарға жасырылған еді. Ормандан оңтүстік-шығысқа қарай бомбалау басталмады, бірақ сол жақ флангіде лондондықтар алдыңғы қатарға кіріп, Орта Копске жақындады; танк Було орманының соңына дейін жүріп, кейіннен қашып кетті. Неміс бомбалаушылары танкіге шабуыл жасады, ал экипаж барлығы жараланғаннан кейін кері шегініп кетті. 6-дивизия сол жақтан шабуыл жасағанда, тіпті артиллериялық бақылау ұшақтарымен бақыланатын алдын ала бомбалаулар Төртбұрышты зақымдамай қалдырды. Позиция Гинчиден тыс жердің үстіне төменгі жерде болды, онда сым өсіп кеткен; екі бригадир мен дивизияның командирі дайындық сәтсіз деп ойлады. Оң жақтағы 16-бригада төртбұрышты әскерге түсіру үшін батальонды оңтүстік-батыстан ашық жерде алға жылжытты, ал рота траншеяның оң жағында бомбаға ұшырады. Екінші батальон бірінші мақсатқа қарай әскерлерді аралап өтіп, үшіншіге қарай жүреді, онда соңғы екі батальон Морвалды алады. Сол жақтағы 71-бригада екі батальонмен шабуыл жасап, Тура орды басып алуы және бригаданың басқа екі батальонның қолдауымен соңғы мақсатқа жетуі керек еді. Дивизияның үш танкісі Төртбұрышқа шабуыл жасайтын болды, бірақ екеуі Гильмонның шығысындағы жиналыс орнына жетуден бұрын бұзылып кетті. Росс жаяу бараждағы танк жолын жабуды сұрады және XIV корпус бұл мүмкіндігін қарастырды, бұл бұйрық XIV корпус командиріне, Корольдік артиллерияның (CRA) бригадир генерал Александр Уордропқа берілді; кездейсоқ, оның 6-шы дивизияға берген бұйрықтары орындалмады. Танк төртбұрышты бағыттағы теміржол желісін ұстанды, сағат 5:50-де британдық әскерлер арқылы өтіп, оларға қателесіп оқ атқан. Бір офицер атыс арасында танкқа жүгіріп келіп, экипажға дұрыс бағытты көрсетті. Танк солтүстікке бұрылып, Тура траншеяға параллель жүріп, оған атуды бастады. 16-шы бригаданың жетекші батальоны таңғы 6:20-де шабуыл жасап, солтүстік-шығысқа қарай алға жылды. Олар тез арада автоматтық оқтың жауабым...

On the right of XIV Corps, the 56th (1/1st London) Division ordered the 169th Brigade (Brigadier General Edward Coke) to capture Loop Trench across the Combles ravine, defended by Reserve Infantry Regiment 28 of the 185th Division. The brigade was to keep contact with the French in the valley. During the night, a battalion dug jumping off trenches parallel to Combles Trench below Leuze Wood and a tank drove up to the corner of the wood by dawn. The tank set off again just before 6:00 a. m. to reach the objective with the infantry and after twenty minutes the creeping barrage began. Infantry advanced with the right wing aiming at the junction of Combles and Loop trenches and escaped a German counter barrage which was late and easily reached the objective. The tank was a great shock to the defenders and greatly assisted the attack. The attackers were now to swing right to capture Loop Trench and the Loop but crossfire from German machine guns prevented this and the British began to bomb up Loop Trench and down Combles Trench, which took all day and was reinforced by another battalion and a party of bombers. The tank was knocked out near the Loop but the crew held off German bombers, inflicting many casualties, until it was set on fire five hours later and abandoned. When night fell, a block was set up in Combles Trench beyond the junction but in the Loop the British were short of the sunken road and an attack at 11:00 p. m. failed. The 167th Brigade (Brigadier General George Freeth) was to advance northwards to lengthen the defensive flank through the top end of Bouleaux Wood to overlook Combles from the north west, clear the rest of the wood and link with the 6th Division on the left in the valley beyond. The 168th Brigade would pass through to guard the right flank as Morval was being captured and rendezvous with the French at a crossroads beyond. A 167th Brigade battalion was to advance to the first objective, capturing the German front line trench in Bouleaux Wood and north to Middle Copse. On the right flank the battalion was to bomb downhill towards Combles and link with the 169th Brigade where the Loop joined the sunken road into the village. Two tanks were allotted but one lost a track on the drive to the assembly point in the west side of Bouleaux Wood. The second tank drove slowly towards Middle Copse at 6:00 a. m. attracting much return fire but the infantry attack was stopped by uncut wire and machine guns, the barrage being ineffectual. No man's land was too narrow to risk a bombardment and the German front line was undamaged and hidden in undergrowth. The bombing attack south east from the wood could not begin but on the left flank, the Londoners got into the front line and advanced close to Middle Copse; the tank had driven to the end of Bouleaux Wood and then ditched. German bombers attacked the tank and the crew retreated after they had all been wounded. When the 6th Division attacked on the left, the preliminary bombardments, even controlled by artillery observation aircraft, had left the Quadrilateral undamaged. The position was below the crest of ground beyond Ginchy in a depression, where the wire had been overgrown; the two brigadiers and the divisional commander thought that the preparation had failed. The 16th Brigade on the right was to capture the Quadrilateral with a battalion advancing on open ground from the south west as a company bombed along the trench to the right. The second battalion in support was then to pass through the troops on the first objective and keep going to the third, where the final two battalions were to take Morval. The 71st Brigade on the left was to attack with two battalions to capture Straight Trench and then advance to the final objective supported by the other two battalions of the brigade. Three tanks with the division were to attack the Quadrilateral but two broke down before reaching the assembly point east of Guillemont. Ross asked for the tank lane in the creeping barrage to be closed and XIV Corps, which had considered this possibility, had the order passed to the XIV Corps Commander, Royal Artillery (CRA), Brigadier General Alexander Wardrop; by chance, his orders to the 6th Division CRA were not followed. The surviving tank followed a railway line towards the Quadrilateral, passed through British troops at 5:50 a. m. and fired on them by mistake. An officer ran up to the tank through the gunfire and showed the crew the right direction. The tank turned north, drove parallel to Straight Trench and fired into it. The leading battalion of the 16th Brigade attacked at 6:20 a. m., advancing north east and was quickly stopped by massed machine gun fire, as was the second battalion which jumped off at 6:35 a. m. near the Leuze Wood–Ginchy road; bombers being stopped south east of the Quadrilateral. The first two battalions of the 71st Brigade advanced over the front line, disappeared beyond the crest and overran an outpost but then the battalions were stopped by uncut wire and caught in machine gun crossfire from the right and centre, which forced the survivors under cover, the tank, having already been riddled with bullets, returned when low on fuel. The Guards Division brigades had to assemble on devastated ground to avoid Ginchy which was frequently bombarded and on the right the 2nd Guards Brigade (Brigadier General John Ponsonby) assembled to the south east of the Ginchy–Lesbœufs road, the nine waves being only apart, with four platoons abreast over per battalion, for lack of room. The four battalions were to advance straight to the final objective. The 1st Guards Brigade (Brigadier General Cecil Pereira) on the left was equally cramped, with both flanks bent back. One battalion was to reach the third objective and the second was to pass through to the final objective with one battalion guarding the left flank. The right group of three tanks arrived at the Ginchy–Lesbœufs road, to drive to the south end of the Triangle on the right flank as the centre group reached the north west point but the three centre group tanks broke down en route. The left group of three tanks to advance west of Ginchy and move up Pint Trench and Lager Lane lost a tank on the assembly and the tenth tank to support the XV Corps attacking the pocket east of Delville Wood before zero hour broke down. The tanks advanced before zero hour but one failed to start, the rest lost direction and went east into the 6th Division area and then returned. Two tanks on the left began late, got lost and veered to the right; one ditched and the other ran short of fuel and returned, being the last tank operation with the Guards. The creeping barrage began prompt at 6:20 a. m. and the Guards followed behind but as the right of the 2nd Guards Brigade went north east over the crest, massed machine gun fire began from the Quadrilateral and Straight Trench. The Guards kept going but to the left of the intended direction, the two supporting battalions keeping close. A German party in a shell hole position were rushed and bayoneted and the four battalions, mingled together, pressed on into the north end of the Triangle and Serpentine Trench to the left, where the wire had been well cut and the trenches devastated. I Battalion and II Battalion Bavarian Infantry Regiment 7 (BIR 7) had little artillery support and reported later that 20–30 RFC aircraft strafed them as the British advanced. Despite many casualties, the brigade overpowered the defenders and occupied part of the first objective by 7:15 a. m., the survivors of BIR 7 retiring on the III Battalion in Gallwitz Riegel. The 1st Guards Brigade was also met with machine gun fire from Pint Trench and Flers Road; the two leading battalions hesitated momentarily before rushing the Germans and capturing several prisoners, four machine guns and a trench mortar. The supporting battalion had advanced, veered north and overrun a shell hole position, then arrived on the first objective simultaneously with the 2nd Brigade. The supporting battalion had strayed over the corps boundary, leaving the Germans in possession of Serpentine Trench on either side of Calf Alley. Attempts to sort out the units were made and it was thought that the third objective, on had been reached; a messenger pigeon was sent back, despite a Forward Artillery Observer (FOO) realising the mistake. XIV Corps HQ found that the mist and smoke had stopped contact patrol aircraft from watching the attack; the German artillery reply cut telephone lines and caused long delays in the arrival of runners. It was thought that the Guards had moved on the third objective on time at 8:20 a. m.; the 6th Division was known to have been stopped and the 56th (1/1st London) Division was on the first objective; nothing was known of the tanks. In the 56th (1/1st London) Division area, the 167th Brigade sent two companies to leapfrog through the leading battalion and take the third objective at 8:20 a. m. but it could not advance with the Germans still in Bouleaux Wood and even with the rest of the battalion, could only join the leading battalion in the trenches to the left of the wood. Two battalions of the 71st Brigade, 6th Division, attacked but were cut down by machine gun fire, despite a re bombardment of Quadrilateral Trench and Straight Trench. Parties from the 56th (1/1st London) Division got into a trench running south east from the Quadrilateral, along with men from the 6th Division. At 9:00 a. m. Ross and Hull arranged for the 6th Division brigades to attack the Quadrilateral from the north, west and south at 1:30 p. m. as the 18th Brigade from reserve moved through the Guards Division and attacked Morval, based on the erroneous reports of the Guards' success. The 56th (1/1st London) Division was to capture Bouleaux Wood after another bombardment. Soon after the plans were laid, air reconnaissance reports reached Cavan with accurate information and the attack was cancelled. The 6th Division was ordered instead to take Straight Trench from the north at 7:30 p. m. after a bombardment by heavy artillery. The cancellation failed to reach the 1/8th Battalion Middlesex Regiment, which attacked on time and was shot down by machine gunners of BIR 21 but by evening Middle Copse had been captured. The 2nd Guards Brigade collected bombers and captured the triangle by noon but a further advance, unsupported by the 6th Division, seemed impossible; a party of about 100 men advanced close to the third objective just below the Ginchy–Lesbœufs road. A battalion of the 1st Guards Brigade had advanced from Ginchy at 7:30 a. m. to support the advance to the third objective and kept direction to the north east, advancing in artillery formation (a lozenge shape) and was fired on from part of Serpentine Trench. The battalion moved into line and charged, got a foothold in the trench, bombed outwards and gained touch with the battalions on the flanks, capturing the rest of the first objective. The 1st Guards Brigade battalions had reorganised, realised that they were short of the third objective, attacked again into a German bombardment and reached part of the second objective north of the corps boundary by 11:15 a. m. taking prisoner two battalion headquarters of BIR 14. Some troops joined with men from the 14th (Light) Division (Major General Victor Couper); the attackers reported that they were on the third objective and sent back messages but contact patrol crews reported that the XIV Corps divisions were nowhere near the third objective. Late on the afternoon, BIR 7 counter attacked and pushed a Guards party back from the Triangle but a second attack was repulsed with small arms fire. All attacks except that of the 6th Division were cancelled until 16 September but the heavy artillery bombardment went over the crest and fell beyond the Quadrilateral. Two companies were to attack from near Leuze Wood and two down Straight Trench from the Triangle at 7:30 p. m. but only a length of Straight Trench was captured. In the XV Corps area, on the left of the main attack, 14 of the 18 tanks in the area reached their jumping off points, ready to attack Flers. The 14th (Light) Division attacked the small German salient east of Delville Wood with three tanks and two infantry companies; two of the tanks broke down and tank D1 advanced at 5:15 a. m. from Pilsen Lane, the bombers following a few minutes later. The Germans had been withdrawing and the tank gunners killed a few more men before it was knocked out by a shell as the infantry overran machine gun posts and got ready for the main advance. The first two objectives were on the rise south east of Flers and the third was on the Flers–Lesbœufs road beyond. The 41st Brigade was to take the first two and the 42nd Brigade the last. At 6:20 a. m. tank D3 drove towards Cocoa Lane, one having ditched and D5 lagged behind. Two battalions overran shell hole positions of BIR 14, whose telephones had been cut and SOS rockets obscured; Tea Support Trench and Pint Trench were taken with many prisoners and then the Switch Line (first objective) by 7:00 a. m.

Troops linked with the Guards Division on the right and formed a defensive flank on the left facing the 41st Division (Major General Sydney Lawford) area. The two supporting battalions came up through a bombardment and suffered many casualties to shell fire and isolated Bavarian parties. The attack on Gap Trench was forty minutes late, then troops dribbled forward and the garrison surrendered but the 41st Division was still late. The 42nd Brigade moved forward by compass past Delville Wood, deployed short of the Switch Line and attacked the third objective thirty minutes late; the right hand battalion was stopped just short and the left hand battalion was also caught by machine gun fire and forced under cover. The two supporting battalions got further forward and found that the neighbouring divisions had not, enfilade fire meeting every movement. The 41st Division was to attack Flers and had most tanks, four for the Longueval–Flers road and six to attack the middle and west side of the village. On the right flank the 124th Brigade attacked with two battalions forward and two in support, having assembled in no man's land. The advance began at zero hour and Tea Support Trench and the Switch Line fell relatively easily by 7:00 a. m. and Flers Trench at 7:50 a. m. At 3:20 p. m. a large party of infantry reached Bulls Road and linked with the 122nd Brigade on the left but attacks on Gird Trench failed. The 122nd Brigade had attacked with two battalions and two in support, reaching the Switch Line by 6:40 a. m. and the on to Flers Trench. Tank D15 was knocked out near the Switch Line, D14 ditched near Flers and D18 was damaged by a shell at Flers Trench but managed to withdraw. D16 entered Flers at 8:20 a. m. followed by troops of the 122nd Brigade, D6, D9 and D17 driving along the eastern fringe of the village, destroying strong points and machine gun nests. By 10:00 a. m. the surviving Bavarians made a run for Geuedecourt and small parties of the 41st Division reached the third objective. A lull occurred from 11:00 a. m. to 1:00 p. m. then the third objective was consolidated along with Box & Cox Trench and Hogs Head. D16 was undamaged but D6 was set on fire close to Gueudecourt; D9 got to Box & Cox, along Glebe Street where it was knocked out. D17 was hit twice by artillery fire and abandoned on the east side of Flers and recovered later. The 2nd New Zealand Brigade (2nd NZ) of the New Zealand Division (Major General Andrew Russell) advanced with two battalions thirty seconds early and ran into the creeping barrage. German machine gunners in High Wood caught the troops but they were able to capture the Switch Line and Coffee Lane and dug in beyond the Switch Line by 6:50 a. m. A third battalion leapfrogged through the new line and then advanced with the creeping barrage at 7:20 a. m. and took the second objective at Flag Lane at 7:50 a. m. Two more battalions took over and captured Flers Trench and Flers Support Trench at 8:20 a. m. on the right, against small arms fire from Flers, Abbey Road and a sunken lane. The New Zealanders had begun to dig in by 11:00 a. m. The battalion on the left was stopped by uncut wire and waited for the tanks to arrive but D10 was knocked out at Flat Trench. D11 and D12 arrived at 10:30 a. m., rolled over the wire and the infantry passed through to the last objective. Grove Alley was captured by the party withdrew at 2:30 p. m. D12 ditched west of Flers, D8 got to Abbey Road but its vision prisms were hit and D11 took guard at the Ligny road for the rest of the night. In the III Corps area, the 47th Division (Major General Sir Charles Barter) attacked on the right with the 140th Brigade whose troops reached the Switch Line and dug in on the far slope with the New Zealanders. Four tanks had also driven forward at zero hour and two reached the south end of High Wood and then turned east onto easier ground. One tank got lost and ditched in the British front line after mistakenly firing on the troops there and the second tank got stuck in a shell crater. The third tank crossed the German line in High Wood and fired into the support line until knocked out and the fourth bogged in no man's land. The Germans in High Wood defeated the attack with machine gun fire and a mêlée began. The two battalions of the 141st Brigade advancing on the second objective at 7:20 a. m. was drawn in and on the far right flank Flag lane was captured. At 8:20 a. m. the 1/6th London moved through towards Cough Drop and a few men made it to Flers Trench but were repulsed. Cough Drop was held and attempts were made to dig eastwards to the New Zealanders. At 11:40 a. m. after a hurricane bombardment of 750 Stokes mortar bombs in 15 minutes, several hundred Germans in High Wood began to surrender as Londoners worked round the flanks and the wood was captured by 1:00 p. m. At 3:30 p. m. two battalions of the 142nd Brigade in reserve went forward to take the Starfish Line, one battalion moving to the east of High Wood and being stopped short of Starfish. As night fell, three companies advancing along the left side of the wood were also stopped and there was no consolidated front line except on the right at Cough Drop, where the 1/6th London were in contact with the New Zealand Division. In the 50th Division (Major General Percival Wilkinson) area, the 149th Brigade attacked with two battalions, one in support and one in reserve at zero hour and by 7:00 a. m. had captured Hook Trench and gained touch with the 150th Brigade on the left. After receiving machine gun fire from High Wood on the right at 8:10 a. m. a battalion began to bomb down trenches towards the wood and the support and reserve battalions were sent to reinforce. Just after 10:00 a. m. a battalion reached a sunken road near The Bow and another battalion set up a defensive flank north west of High Wood and later on portions of the Starfish Line were captured. The 150th Brigade attack had two tanks advancing ahead of the infantry and one reached Hook Trench and fired into it until hit by two shells and blown up as the other tank crossed the trench drove on to the third objective and knocked out three machine guns on the edge of Martinpuich before returning to refuel. The infantry attack took the first objective by 7:00 a. m. and reached parts of the third objective by 10:00 a. m. but one battalion retired to Martin Trench as its flank was exposed. Two reserve battalions were sent forward at 9:05 a. m. and around 3:30 p. m. German shelling forced one battalion to retreat to Hook Trench. About 100 men held a sunken road south of The Bow and the 150th Brigade was forced to abandon the Starfish Line and moved back to Martin Trench and Martin Alley by German bombardments. At 5:45 p. m. the 150th Brigade was ordered to attack Prue Trench and join with the 15th (Scottish) Division in Martinpuich. At 9:40 p. m. two battalions of the 151st Brigade attacked but were forced back by machine gun fire and dug in, as did the third battalion, which attacked late at 11:00 p. m. and dug in after a short advance. The 15th Division (Major General Frederick McCracken) attacked with two battalions attached from the 23rd Division and the 45th Brigade on the right flank attacked with two battalions, one in support and three in reserve. The barrage was found to be very good and little resistance was met except at Tangle South and the Longueval–Martinpuich road. The 46th Brigade on the left attacked with all four battalions and three in support and captured Factory Lane at 7:00 a. m., touch being gained with the Canadians on the left as patrols went along the western fringe of the village. A tank moved very slowly but attacked the Germans in Bottom Trench and Tangle Trench, silenced several machine guns in Martinpuich and then returned to refuel, returning later carrying ammunition. The second tank was knocked out before reaching its jumping off point. When the artillery lifted off the village at 9:20 a. m. both brigades sent patrols in and around 10:00 a. m. a 46th Brigade battalion dug in on the objective and at 3:00 p. m. a 45th Brigade battalion captured the north end of the village and the ruins were occupied by the 46th Brigade and outposts were established facing Courcelette. During the night, two fresh battalions relieved the front line and gained touch with the Canadians in Gunpit Trench and on the right flank touch was gained with the 50th Division at the Martin Alley–Starfish Line junction.

16-17 қыркүйек

XIV корпуста 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы шағын шабуылдар жасады және 6-шы дивизиямен бірге гвардиялық дивизияның оң жақ қанатына артиллериялық оқтар атты. 20-шы (Жеңіл) дивизияның 61-ші бригадасы (генерал-майор Ричард Дэвис) гвардиялықтарға шабуыл жасап, үшінші мақсатына, Гинчи-Лесбёф жолының бір бөлігін басып алуға дейін Серпентин траншеясының сыртында жиналды. Содан кейін екі батальон екі жақтан да Стокс минометтерімен және пулеметтермен күзетке келді, себебі немістер түстен кейін сол жақтан қарсы шабуыл жасады. 3-ші гвардиялық бригада өткен күнгі шабуылдан кейін қайта ұйымдасуға бүкіл таңды жұмсады және артиллериялық қолдаусыз сағат 13:30-ға дейін шабуылға түспеді. Екі батальон пулеметтен атылған оқтардың астында мақсатқа жетпей, Пунч траншеясында сол жақ қанатын бекітіп қазып алды; түнде 20-шы дивизия жаңбырлы ауа райында гвардиялықтарды ауыстырды. XV корпусының барлық дивизиялары таңғы сағат 9:25-те шабуылға көшті, ал 14-ші (Жеңіл) дивизия майданында жаяу шабуыл нашар болды. Оң қол батальоны Газ аллеясынан атылып, жасырынуға мәжбүр болды; Гинши-Гюдекорт жолынан батысқа қарай сол қол батальоны да алдыңғы және оң жақтан атылып, снарядтардың ішіне тығылды. Екі батальон шабуылды күшейтуге тырысты, бірақ олар да кері қайтарылды, сондай-ақ 6:55-те тағы бір шабуыл жасалды. 41-ші дивизия 20-шы (Жеңіл) дивизиядан қосылған 64-ші бригадамен шабуыл жасады, олар түнде жаңбырлы ауа райында алдыңғы қатарға жетіп, кешігіп, қарқынды шабуылдан кейін басталды. Британдық майдан шебінен өткенге дейін пулеметтер мен шрапнель оқтарынан көптеген жарақат алды, бірақ бірнеше топтар Жирд траншеясына жетті. D14 танкы Гюдекортқа кірді және істен шықты; 64-ші бригада Бульс-роудта қайта ұйымдасты, онда келесі шабуылға қатысты бұйрық орындалуға тым кеш болды. 1-ші НЗ бригадасы таңғы сағат 9:00 шамасында Лигни жолы бойындағы неміс қарсы шабуылын, түні бойы жолдың жанында тұрған D11 танкысінің көмегімен жеңді. Бір батальон нөл сағатында шабуыл жасап, Гроув аллеясын басып алды, бірақ оң жақтағы 64-ші бригаданың кері қайтарылуы басқа шабуылдардың тоқтатылуына әкелді. D11 алға жылжыды, бірақ астындағы снаряд жарылысы көлікті тоқтатты; Жаңа Зеландия оң жағы Лигни жолынан қалып қойды және Box & Cox-қа дейін траншея қазылды. III корпуста 142-ші бригаданың 47-ші дивизия батальоны Пру траншеясын басып алу үшін Крест траншеясынан Каш-Дропқа қарай отыз минут ертерек шабуыл жасады, бірақ Switch Line-ден өткеннен кейін неміс пулеметтері мен артиллериясы Starfish Line-те жасырынып, шабуылшыларды таратып жіберді, бірақ Cough Drop-ке кірген бір ротадан басқа. 50-ші дивизияның 151-ші бригадасы сонымен қатар Пру траншеясына шығысқа қарай шабуыл жасады, екі батальоннан топтар мақсатты қысқа мерзімге басып алды. 150-ші бригаданың батальоны да шабуыл жасады, бірақ сол жаққа бұрылып кері қайтарылды, сондай-ақ Мартин аллеясынан Пру траншеясын бомбалауға жасалған әрекеттер де сәтсіз аяқталды. 15-ші (Шотландиялық) дивизияға таңертең қарсы шабуыл жасалды және Мартинпуич күні бойы бомбаланды. 26-шы даңғылға жақын жерлерде посттар орнатылды және Альберт-Бапаум жолындағы желі канадалықтардан алынды. 17 қыркүйекте гвардиялық дивизия 20-шы (Жеңіл) дивизиямен ауыстырылды, ал оң жақта 60-шы бригадаға шабуыл жасалды және ақырында немістерді кері қайтаруға қол жеткізді. 59-шы бригада үшінші мақсатты басып алу үшін қатты жаңбыр кезінде сағат 18:30-да шабуыл жасады, бірақ пулеметтен атылған оқтар алға жылжуға мүмкіндік бермеді. 14-ші (Жеңіл) және 41-ші дивизиялар 21-ші дивизиямен (генерал-майор Дэвид Кэмпбелл) және 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясымен (генерал-майор Хью Жедвин) ауыстырылды.

In the XIV Corps, the 56th (1/1st London) Division made some local attacks and with the 6th Division fired artillery on the right flank of the Guards Division. The 61st Brigade of the 20th (Light) Division (Major General Richard Davies) as attacked to the Guards and assembled beyond Serpentine Trench before capturing the third objective, part of the Ginchy–Lesbœufs road and two battalions then came up to guard both flanks with Stokes mortars and machine guns as the Germans counter attacked on the left flank through the afternoon. It took the 3rd Guards Brigade all morning to reorganise after the attacks the previous day and it did not attack until 1:30 p. m., without artillery support. Two battalions advanced through machine gun fire until short of the objective and dug in with the left flank on Punch Trench; during the night the 20th Division relieved the Guards in a rainstorm. All of the XV Corps divisions attacked at 9:25 a. m. and on the 14th (Light) Division front the creeping barrage was poor. The right hand battalion was fired on from Gas Alley and forced under cover; west of the road from Ginchy–Gueudecourt road, the left hand battalion was also fired on from the front and the right and took cover in shell holes. Two battalions tried to reinforce the attack but were also repulsed as was another attack at 6:55 p. m. The 41st Division attacked with the 64th Brigade attached from the 20th (Light) Division, which struggled up to the front line in a rainstorm during the night, were late and began behind the creeping barrage. There were many casualties from machine guns and shrapnel shells before crossing the British front line but parties got within of Gird Trench. Tank D14 drove into Gueudecourt and was knocked out; the 64th Brigade reorganised at Bulls Road, where an order for another attack was too late to be followed. The 1st NZ Brigade defeated a German counter attack along the Ligny road around 9:00 a. m. assisted by tank D11, which had stayed near the road all night. One battalion attacked at zero hour, and captured Grove Alley but the repulse of the 64th Brigade on the right led to more attacks being cancelled. D11 had advanced but a shell explosion underneath stopped the vehicle after only ; the New Zealand right was short of the Ligny road and a trench was dug back to Box & Cox. In the III Corps, a 47th Division battalion of the 142nd Brigade attacked thirty minutes early from Crest Trench towards Cough Drop beyond to capture Prue Trench but after passing the Switch Line, German machine gun fire and artillery fire dispersed the attackers who took cover in the Starfish Line except for one company which got into Cough Drop. The 151st Brigade of the 50th Division also attacked Prue Trench east of Crescent Alley and parties from two battalions briefly occupied the objective. A battalion from the 150th Brigade also attacked but veered to the left and were repulsed and attempts to bomb down Prue Trench from Martin Alley were also abortive. The 15th (Scottish) Division was counter attacked during the morning and Martinpuich was bombarded all day. Posts were set up nearer to 26th Avenue and the line up to the Albert–Bapaume road was taken over from the Canadians. By 17 September the Guards Division had been relieved by the 20th (Light) Division and on the right, the 60th Brigade was attacked and eventually managed to repulse the Germans. The 59th Brigade attacked at 6:30 p. m. in heavy rain to capture the third objective but machine gun fire prevented an advance. The 14th (Light) and 41st divisions were replaced by the 21st Division (Major General David Campbell) and the 55th (West Lancashire) Division (Major General Hugh Jeudwine).

18-22 қыркүйек

Жаңбыр жалғасып, жолдарды батпаққа айналдырды, бірақ таңғы сағат 5:50-де XIV корпус аймағында 169-бригаданың 56-шы (1/1-ші Лондон) дивизиясының батальоны Комблс жолына шабуыл жасады, бірақ оң жақтан батальон сәл алға бомба тастауға үлкерді. 167-бригада Було орманының оңтүстік-шығыс бетін шабуылдауға тиіс еді, бірақ саз бен су басқан мина тесіктері оған тіпті бастапқы позицияға да жете алмады. 6-шы дивизияның 16-шы және 18-ші бригадаларының әр батальоны таңғы сағат 5:50-де Төртбұрыш пен Түзу траншеяға шабуыл жасап, позицияны және одан әрі суға батқан жолды басып алды. Үшінші батальон оңтүстік-шығыстан алға бомба тастап, 56-шы (1/1-ші Лондон) дивизиясына жетті. Бірінші шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ бомбалаушылар соңынан кіріп, бір топ солға бұрылып, немістердің артына өтіп, 140 тұтқын мен жеті пулеметті алды. Морваль маңында қарсы шабуылға дайындалып жатқандары байқалды және бомбаланды; 5-ші дивизия (генерал-майор Реджинальд Стивенс) 6-шы дивизияны алмастыруға кірісті. 55-ші дивизия XV корпус аймағында 41-ші дивизияны алмастыруды таңғы сағат 3:30-ға дейін аяқтады, ал 1-ші Жаңа Зеландия бригадасының бомбалаушылары Гуз аллеясының жанындағы Флерс қолдау траншеясын бомбалады. III корпуста 47-ші дивизия 140-шы бригаданың әскерлерін Флерс траншеясы мен Дроп аллеясының бірістігіне бомбалауға жіберді, ал 142-ші бригаданың екі батальонының бөліктері Жұлдызды балық желісіне шабуыл жасады, бірақ тек сол жердегі күшті нығайта алды. Кейін неміс бомбалаушылары қарсы шабуыл жасап, британдықтарды Жұлдызды балық желісіне дейін кері итерді, бірақ түнде олардың шабуылы тойтарылды. Сағат 16:30-да 50-ші дивизия 150-шы бригаданың екі батальоны мен бомбалаушыларымен бірге Жұлдызды балық желісі мен Пру аллеясы бойында шығысқа қарай шабуыл жасады және 151-ші бригаданың батальоны Crescent Trench-ті оңтүстіктен бомбалауға тырысқанда Crescent Alley-ге жақындады. 15-ші (Шотландия) дивизиясы алдыңғы шебіне шағын түзетулер енгізіп, 23-ші дивизиямен алмасуды бастады, ол 50-ші дивизиядан Жұлдызды балық желісі мен Пру траншеясын Crescent Alley-дің батысынан қабылдады. 19 қыркүйекте 2-ші Жаңа Зеландия бригадасының батальоны кешке Флерс қолдау траншеясы бойында Гуз аллеясына қарай бомба тастады, ал 47-ші дивизияның батальоны Дроп аллеясынан Флерс траншеясына қарай жылжыды, лондондықтар Кауш-Дропқа кері итерілді. III корпус дивизиялары жергілікті шабуылдарды жалғастырып, 15 қыркүйектегі соңғы мақсаттарды аз қарсылықпен біртіндеп басып алды. 56-шы (1/1-ші Лондон) дивизиясы Орта Копстен солтүстік-шығысқа қарай траншея қазып, оңтүстігінен Було орманына қарай алға жылжиды. Келесі күні 47-ші дивизия 1-ші дивизиямен алмастырылды, ал Жаңа Зеландиялықтар түнгі сағат 20:30-да екі батальонмен бомбаламастан Гуз аллеясын басып алды, ал флангтағы әскерлер Жаңа Зеландиялықтармен кездесу үшін Дроп аллеясына шабуыл жасады; неміс қарсы шабуылы жеңіліп, Дроп аллеясы Флерс траншеясына дейін басып алынды. 20/21 қыркүйек түнінде III корпус майданындағы барлаушылар немістердің Жұлдызды балық және Пру траншеяларынан шығып кеткенін анықтады, ал XIV корпуста гвардиялық дивизия 20-шы (жеңіл) дивизиядан орын алды. 22 қыркүйекте III корпус дивизиялары Жұлдызды балық және Пру траншеяларын бекітті, ал 23-ші дивизия Курселеттен Ле Сарсқа дейінгі 26-шы даңғылды бос тапты.

The rain continued and turned the roads into swamps but at 5:50 a. m. in the XIV Corps area, a battalion of the 169th Brigade, 56th (1/1st London) Division attacked up the Combles road but made little progress as a battalion on the right flank managed to bomb forward slightly. The 167th Brigade was to attack the south east face of Bouleaux Wood but was so impeded by mud and flooded shell holes that it could not even reach the jumping off point. A battalion each of the 16th and 18th brigades of the 6th Division attacked the Quadrilateral and Straight Trench, also at 5:50 a. m. and captured the position and a sunken road beyond. A third battalion bombed forwards from the south east and reached the 56th (1/1st London) Division at Middle Copse. The first attack on Straight Trench failed but bombers eventually got in while a party swung left and got behind the Germans and took 140 prisoners and seven machine guns. Signs of a counter attack forming near Morval were seen and bombarded; the 5th Division (Major General Reginald Stephens) began to relieve the 6th Division. The 55th Division completed the relief of the 41st Division in the XV Corps area by 3:30 a. m. and bombers of the 1st NZ Brigade bombed up Flers Support Trench close to the Goose Alley junction. In III Corps, the 47th Division sent troops of the 140th Brigade to bomb along Flers Trench and Drop Alley to their junction and parts of two 142nd Brigade battalions attacked the Starfish Line but were only able to reinforce the party already there. Later on, German bombers counter attacked and drove back the British towards the Starfish Line and were then repulsed during the night. At 4:30 p. m. the 50th Division attacked eastwards along the Starfish Line and Prue Alley, with two battalions and bombers of the 150th Brigade and got close to Crescent Alley as a 151st Brigade battalion tried to bomb up Crescent Trench from the south. The 15th (Scottish) Division made minor adjustments to its front line and began its relief by the 23rd Division, which also took over the Starfish Line and Prue Trench west of Crescent Alley from the 50th Division. On 19 September, a battalion of the 2nd NZ Brigade bombed along Flers Support Trench towards Goose Alley during the evening as a battalion of the 47th Division moved up Drop Alley towards Flers Trench, the Londoners being pushed back to Cough Drop. The III Corps divisions continued to make local attacks and slowly captured the final objectives of 15 September with little opposition. The 56th (1/1st London) Division dug a trench north east of Middle Copse and south of the copse sapped forward towards Bouleaux Wood. Next day the 47th Division was relieved by the 1st Division and the New Zealanders attacked at 8:30 p. m. with two battalions without a bombardment and captured Goose Alley as troops on the flank attacked up Drop Alley to meet the New Zealanders; a German counter attack was defeated and Drop Alley was occupied up to Flers Trench. During the night of 20/21 September, patrols on the III Corps front found that the Germans had retired from Starfish and Prue trenches and in XIV Corps the Guards Division took over from the 20th (Light) Division. During 22 September, the III Corps divisions consolidated Starfish and Prue trenches and the 23rd Division found 26th Avenue from Courcelette to Le Sars empty.

Германияның 1-ші армиясы

Британдықтардың дайындыққа қатысты бомбалауы 12 қыркүйекте басталды, ал ертесі күні қазаларды азайту мақсатында майдан желісіндегі әскер саны әр майданға бір адам және батальонға үш-үштен автоматтық ұяларға дейін азайтылды. Әрбір әскерге үш күндік азық-түлік пен екі үлкен су бөтелкесі берілді. 3-Бавария дивизиясының майданында 17-Бавариялық жаяу әскер полкі (BIR 17) басылып алынып, Мартинпуих қабысталды. Сол жақтағы BIR 23 Фурэ Ригельге жасалған шабуылды тойтарды, бірақ кейін орманнан және High Wood-тан Мартинпуихке дейінгі бекіністерден ығыстырылып, ауылдың солтүстігі мен шығысында орналасты. 50-ші резервтік полк батальондары BIR 23-тің аман қалғандарымен бірге кешкі сағат 5:30-да қарсы шабуылға жіберілді және жаңа британдық майдан шебінен бірнеше жүз метр қашықтықтағы бекіністерге жетті, бірақ Мартинпуих қайтадан басып алынбады. Қараңғы түскеннен кейін қорғаушылар қорғанысын нығайтып, қайта ұйымдастырып, 16 қыркүйекке дайындығын жаңартты. BIR 14 күнделігінің авторы тұтқындар британдық майданның артындағы жабдықталуды көргенде таң қалғанын, Германияның мұндай көлемге қарсы тұру мүмкін емесін ойлағанын және осындай қолдау болғанда сол күні британдықтардың күш-жігерін басып озып, соғысты жеңіп алар едіктерін жазды. 4-Бавария дивизиясының майданында Делвилл Вудқа қарама-қарсы Фурэ Ригельдегі 9-шы және 5-ші Бавариялық жаяу әскер полкі тез басылып алынды, ал оң жақтанғы 18-ші БИР Жоғары Вудқа дейін кері шегінуге мәжбүр болды. Таңғы сағат 5:30-да британдықтардың Флерске қарайғы бомбалауы барабан атысына дейін күшейді, ал отыз минуттан кейін британдық әскерлер түтін мен тұманнан шықты. Жаудың қарқынды шабуылы өтіп бара жатқанда, британдықтар Фурэ Ригельге қарай асықты, содан кейін келесі толқындар Флерс Ригельге қарай жылды. Немістер Фурэ Ригельдің артқы бекінісінде қарсылық көрсетті, бірақ жеңіліп қалды, ал танктер "әскерлерге қатты әсер етті", траншеяның қабырғасымен жүріп, аман қалған жаяу әскерге гранаталар лақтырды. Жарақат алғандар Флерс-Ригельдегі БИР 5-ке хабарласып, қызыл SOS жалындарын атып, хабаршы көгершіндер мен жүгірушілерді артиллериялық қолдау шақыруға жіберді, бірақ олардың ешқайсысы бавариялық артқы қорғаныста сақталған бомбалаудан өтпеді. Фурэ Ригель таңғы сағат 7:00-ге дейін тазартылды, тұман таралып, БИР 5 шабуылшылар Флерс Ригельге дейін снарядтардың шұңқырында жасырынғанын көрді. Ауыр қарудың отына ұшырамай, танк Лонгвель-Флерс жолымен жүріп, траншеяның үстінде тоқтады, автоматтан жасалған оқты соққымен соқты, әрі қарай жүріп, көптеген зардап шектірді. Танк Флерске кірді және солтүстік жағынан шығып, Флерс-Лигни жолын бойлай қозғалды, бірақ снарядтың соққысынан Флерс Ригель басып алынды, содан кейін ауыл да. 5-Бавария дивизиясының майданында 14 қыркүйекте бомбалау күшейіп, көптеген зардаптарға ұшырады, телефон желілерінің көпшілігін кесіп, алдыңғы бекіністерді түнгі тыныштыққа дейін жойды. Бомбалау таңертең ерте басталды, оның ішінде газ снарядтары, ал таң атқанға дейін қалың тұман көтерілді, газ бен түтінмен көріну мүмкіндігі төмендеді, ал таңғы сағат 6:00-де Гинчидің жанында 21-Бавариялық жаяу әскер полкінің (BIR 21) әскерлері үш көлікті тұманнан шығарып, снарядтардың шұңқыларын айналып маневр жасағанын көрді. Көк және ақ крестпен белгіленген көліктер жарақаттанғандарды тасымалдауға арналған деп ойланды. Бавариялық автоматтары көліктерге атыс ашты, бірақ көліктер траншеяның шетіне жетіп, бірнеше минут бойы атыс жүргізді. Көліктердің бірі снарядқа ұшырап, ешкімнің жерінде қалдырылды. Көп ұзамай шабуылдық шабуылдар неміс қорғанысына қарай қозғалды, ал аман қалғандар неміс артиллериясының жауабын әлсіз деп санады. Жарақат алған офицер емделу үшін қайтып келгенде, Флерс пен Гьедекорттың айналасындағы батареялар британдықтардың шабуыл жасағанын білмейтінін анықтады, өйткені телефон желілері өшірілді және түтін мен тұманнан визуалды сигналдар байқалмады. Фурэ Ригель және Флерс Ригельдің көп бөлігі бомбалау кезінде жоғалып кетті, көптеген дугалардың кіреберістері бұғатталды, ал Фурэ Ригельдің көп бөлігі оқшауланған қарсылықтарға қарамастан басып алынды. BIR 21 әскерлері шабуылдың өтуін күтіп, снарядтардың шұңқыларында жасырынды, содан кейін бес-алты қатарда алға жылжыған британдық жаяу әскерлерімен соғысты. Британдық әскерлер ұшақтап, кішігірім топтармен алға жылды, кейбіреулері граната лақтыруға жетіп, бір топ траншеяның қалдықтарына енді. Полктегі ең жақсы граната тастаушы жанында болды және жеңіске жетті, британдықтар ешкімнің жеріне қарай қашқанда атып тасталды. Таңғы сағат 9:00-ға дейін шабуыл тойтарылды, ал ешкімнің жерінде жүзден астам британдық өлгендер мен жаралылар жатты. Оң жақтағы 7-Бавариялық жаяу әскер полкі (BIR 7) Гинчи-Лесбёф жолының екі жағында шабуылдық желілерді көрді, ал олардың артында жаяу әскер колонналары және жоғарыда 20-30 ұшақ айналып, бавариялық жаяу әскерге шабуыл жасады. Аз артиллериялық қолдаумен бавариялықтар алдыңғы шептен ығыстырылып, сағат 11:00-де Флерс Ригельді жоғалтты, ал I және III батальондарының аман қалғандарымен II батальон Галльвиц Ригельде орналасты, бірақ британдықтардың шабуылы тоқтады. BIR 7-нің артындағы майданды BIR 14 қорғады, ол SOS жалындарын атып тұрса да, артиллериялық қолдау алмады және бұзылды. Батальон штабы британдықтар жақындағанда құжаттарды жойды, ал бір штабта снаряд дуганының кіреберісін жапты, ал таңғы сағат 6:50-де гранаталар баспақыштан лақтырылып, шамдарды сөндіріп, ауаны түтінмен, шаңмен және жаралылардың айқай-шуымен толтырды. Көп ұзамай кіреберіс кеңейтіліп, тұрғындары тұтқынға алынды. BIR 14 күнделігінің авторы британдық ұшақтар траншеялар мен снарядтардың шұңқыларын шабуылдап, көптеген шығындарға ұшыратқанын жазды. Таңғы сағат 9:00-дан кейін Галльвиц Ригельдегі полк штабындағы офицерлер Флерстен Гьедекуртқа дейінгі жолмен келе жатқан британдық жаяу әскерін көрді, ал Флерс Ригельге Делвилл Вудтан қосымша әскерлер келді. Полктің қалдықтары Галльвиц Ригельге шегінді және Флерстен төмен жылжыған британдықтармен соғысты. Әрекет қайта жанданды, көбірек әскерлер қосылды, британдықтардың шабуылын тойтарды, британдықтар снарядтардың шұңқыларында және байланыс траншеяларында жасырынғанша. Сағат 12:30-да III батальон Ле Транслойдан Галльвиц Ригельге жылды, ал оң жақтағы 5-Бавариялық және БРИР 5 Флерс-Лигни жолына жетті, дивизия штабы Галльвиц Ригельді кез келген бағамен ұстап тұруға бұйрық берді. 6-Бавария дивизиясы Ле Транслой, Барастр және Каудрыдан Галльвиц Ригельге сағат 1:00-ге дейін жетті, ал сағат 2:30-да 4-Бавария дивизиясы мен 5-Бавария дивизиясының оң жақ бөлімдері Флерс пен Флерс Ригельді қайта басып алуға бұйрық берді. Шабуыл нашар үйлестірілді, көптеген бөлімдер жаңадан келгенімен, BIR 5 және БРИР 5 бөлімдері Флерс-Гьедекурт жолының батысында жылды. Британдықтар Флерске қарай ығыстырылды, көптеген зардаптарға ұшырады, инженерлік жабдықтар мен далалық артиллерия батареясы қайта басып алынды. Сағат 4:30-да екі танк ауылдан шықты, бірақ артиллериямен жойылды. Бавариялықтар Кронпринцен Вегті (кейінірек Гроув Элли) басып алды, солтүстікке қарайғы ауылда BIR 18 автоматтары мен екі жаяу әскер ротасы келді. Лигни-Флерс жолындағы BIR 10 батальондары сағат 5:10-да Флерстен келе жатқан көптеген оқтарға қарсы шабуыл жасады және Галльвиц Ригельге шегінді, ал екіншісі Кронпринцен Вегке шегінді. Флерстің шығысындағы шабуыл кешіктірілді, ал BIR 10, 11 және 14 сағат 6:30-да шабуыл жасады, сағат 10:30-ға дейін Флерс Ригельден алыс болды және Либер Вегтің (кейінірек Газ Элли) айналасында бекінді. 5-Бавария дивизиясының аймағында BIR 7-нің қалдықтары Лесбёфке жақын шабуыл жасады және британдық әскерлерді ығыстырды...

The British preparatory bombardment began on 12 September and next day, to limit casualties the number of troops in the front line was reduced to a man for every of front and three machine gun nests with three guns each per battalion. Each man had three days' rations and two large water bottles. On the 3rd Bavarian Division front Bavarian Infantry Regiment 17 (BIR 17) was overrun and Martinpuich captured. on the left BIR 23 was able to defeat the attack on Foureaux Riegel at High Wood but was driven from the wood and the trenches from High Wood to Martinpuich later, taking up positions north and east of the village. Battalions of the 50th Reserve Regiment were sent forward and counter attacked at 5:30 p. m. with the survivors of BIR 23 and were able to reach trenches several hundred yards from the new British front line but Martinpuich was not recaptured. After dark, the defenders improved the defences, reorganised and regained contact with flanking units ready for 16 September. The diarist of BIR 14 recorded that when the prisoners saw the supplies behind the British front, they were astonished at the plenitude, thought that Germany had no chance against such quantity and that had they had such support, they could have surpassed the British effort that day and won the war. On the 4th Bavarian Division front, Bavarian Infantry regiments 9 and 5 (BIR 9, BIR 5) in Foureaux Riegel opposite Delville Wood were quickly overrun and BIR 18 on the right flank up to High Wood was forced back. At 5:30 a. m. the British bombardment on the area back to Flers had increased to drumfire and thirty minutes later, British troops emerged from the smoke and mist. When the creeping barrage passed over, the British rushed Foureaux Riegel and then the following waves took over and advanced towards Flers Riegel. The Germans on the rear trench of Foureaux Riegel made a determined defence but were overwhelmed and tanks "had a shattering effect on the men" when they drove along the trench parapet, firing into it as infantry threw grenades at the survivors. Returning wounded alerted BIR 5 in Flers Riegel who fired red SOS flares, sent messenger pigeons and runners to call for artillery support but none got through the bombardment being maintained on the Bavarian rear defences. Foureaux Riegel had been mopped up by 7:00 a. m. when the mist began to disperse and BIR 5 could see that the attackers were under cover in shell holes before Flers Riegel. A tank drove along the Longueval–Flers road, unaffected by small arms fire and stopped astride the trench and raked it with machine gun fire, drove on and repeated the process, causing many casualties. The tank drove into Flers and emerged from the north end, moving along the Flers–Ligny road until hit by a shell, the shock of the tank led to Flers Riegel being captured followed by the village. On the 5th Bavarian Division front the bombardment increased on 14 September, causing many casualties, cutting most telephone lines and destroying the front trenches until an overnight lull. The bombardment resumed early in the morning including gas shells and before dawn a thick mist rose, which with the gas and smoke, reduced visibility and around 6:00 a. m., troops of Bavarian Infantry Regiment 21 (BIR 21) near Ginchy were surprised to see three vehicles emerge from the mist, manoeuvring round shell craters. The vehicles, with blue and white crosses, were thought to be for transporting wounded. Machine gun fire was received from them and the Bavarians returned fire but the vehicles drove up to the edge of the trench and fired along it for several minutes. The vehicles drove away, one being hit by a shell and abandoned in no man's land. Soon afterwards a creeping barrage began to move towards the German defences and the German artillery reply was considered by survivors to be feeble. A wounded officer returning for treatment found that the batteries around Flers and Gueuedecourt did not know that the British were attacking because the telephone lines had been cut and visual signals had not been seen in the smoke and mist. Foureaux Riegel and much of Flers Riegel had almost disappeared in the bombardment, most dugout entrances having been blocked and most of Foureaux Riegel was captured, despite isolated pockets of resistance. Troops of BIR 21 had waited in shell holes for the creeping barrage to pass over and then engaged the British infantry as they advanced in five or six lines. The British troops lay down and tried to advance in small groups, some coming close enough to throw grenades and one party getting into a remnant of trench. The best grenade thrower in the regiment was nearby and won the exchange, the British being shot down as they ran back across no man's land. By 9:00 a. m. the attack had been repulsed and hundreds of British dead and wounded lay in no man's land. On the right flank, Bavarian Infantry Regiment 7 (BIR 7) either side of the Ginchy–Lesbœufs road saw skirmish lines with infantry columns behind and 20–30 aircraft circling overhead, strafing the Bavarian infantry. With little artillery support the Bavarians were pushed out of the front line and lost Flers Riegel at 11:00 a. m. and II Battalion, with the survivors of the I and III battalions took post in Gallwitz Riegel but the British advance stopped short. Beyond BIR 7, the front was defended by BIR 14, which received no artillery support despite firing SOS flares and was broken through. The battalion headquarters destroyed documents as the British approached and at one headquarters a shell blocked the dug out and around 6:50 a. m. grenades were thrown down the steps, putting out the lights and filling the air with smoke, dust and the cries of the wounded. Soon afterwards the entrance was widened and the occupants taken prisoner. The diarist of BIR 14 wrote that British aircraft had strafed the trenches and shell hole positions from , causing many losses. After 9:00 a. m. officers at the regimental HQ in Gallwitz Riegel saw British infantry away, moving from Flers either side of the road to Gueudecourt and more troops advancing from Delville Wood to Flers Riegel. What was left of the regiment retreated to Gallwitz Riegel and engaged the British as they advanced downhill from Flers. Morale revived somewhat and more troops joined in, frustrating the British attacks until the British took cover in shell holes and communication trenches, ending the attack. At 12:30 p. m. the III Battalion dribbled forward from Le Transloy into Gallwitz Riegel and on the right, BIR 5 and BRIR 5 arrived at the Flers–Ligny road, the divisional headquarters ordering that Gallwitz Riegel be held at all costs. The 6th Bavarian Division was sent forward from Le Transloy, Barastre and Caudry, reaching Gallwitz Riegel from 1:00 p. m. and at 2:30 p. m. the 4th Bavarian Division and the right flank units of the 5th Bavarian Division were ordered to recapture Flers and Flers Riegel. The attack was poorly co ordinated, with so many units having just arrived but parts of BIR 5 and BRIR 5 advanced west of the Flers–Gueudecourt road. The British were pushed back towards Flers, with many casualties; engineer stores and a battery of field guns were re captured. At 4:30 p. m. two tanks emerged from the village but were knocked out by artillery. The Bavarians took over Kronprinzen Weg (later Grove Alley) north of the village, where machine gunners of BIR 18 arrived along with two infantry companies. Along the Ligny–Flers road, two battalions of BIR 10 counter attacked at 5:10 p. m. into massed small arms fire from Flers and were repulsed, a battalion retreating to Gallwitz Riegel and the other to Kronprinzen Weg. East of Flers the attack was delayed and BIR 10, 11 and 14 advanced at 6:30 p. m., by 10:30 p. m. were from Flers Riegel and dug in around Lieber Weg (later Gas Alley). In the 5th Bavarian Division area, the remnants of BIR 7 attacked near Lesbœufs and pushed back British troops towards Flers Riegel but could not re capture the trench. South of Ginchy, BIR 21 had defeated the attacks all day; from 6 to 7 p. m. the British resumed the drumfire bombardment until 8:00 p. m. but no attack followed.

15 қыркүйек

Канада корпусы, Резервтік армияның оң жақ фланғында, III корпус қасында Соммадағы тұңғыш шайқасын бастады. 2-ші Канада дивизиясы (генерал-майор Ричард Тернер) Альберт-Бапаум жолының оң жағында 4-ші Канада бригадасымен шабуылға көшті, үш батальон мақсатқа жету үшін, ал 6-шы Канада бригадасы сол жақта екі батальонмен және оларды күшейту үшін бір батальонмен шабуыл жасады. Үш танк Альберт-Бапаум жолымен қант фабрикасына қарай жылжуы керек еді, біреуі басқа екеуі Фабрика көшесінен оңға бұрылғанда III корпус шекарасына шабуылдайтын болды. Жолдың сол жағында, 6-шы Канада бригадасының аймағында, үш танк Sugar Trench-ке қарай жылжып, содан кейін солтүстіктен қант фабрикасына шабуылдау керек еді; жаяу әскер мен танктер бірдей уақытта шабуылға көшуі керек еді, бірақ жаяу әскерге күтуге болмайтыны ескертілді. Танктердің қозғалысын естіген немістер артқы аймақтар мен байланыс траншеяларына баяу артиллериялық оқ жаудырды, бірақ бұл 4-ші Канада бригадасына қарсы жоспарланған шабуыл екені белгілі болды. Неміс бомбалаушылары таңғы сағат 3:10-да және 4:30-да шабуыл жасады, ал Канаданың үш батальоны таңғы сағат 6:20-дағы нөлдік сағатқа дейін немістерді кері тартуға үлкерді. Артиллериялық дайындық неміс майдан шебінен, 45-ші резервтік дивизияның сол жақ фланғындағы 211-ші резервтік жаяу әскер полкінің (RIR 211) аймағынан басталды. II батальон жолдың шығысында, ал III батальон батыс жағында орналасты және пулеметтен оқ жаудырды. Канадалықтар қаһарлы қарсылыққа ұшырады, бірақ он бес минут ішінде неміс жаяу әскерін майдан шебінен ығыстырып шықты, 4-ші Канада бригадасы таңғы сағат 7:00-де Фабрика жолына жетіп, көптеген неміс әскерінің өлгенін және жараланғанын тапты; қант фабрикасында 125-ке жуық тұтқын алынды, оның ішінде батальон штабы және батырмадан бас тартқан снайперлер мен пулеметшілердің тобы жойылды. 6-шы Канада бригадасы 210-шы резервтік жаяу әскер полкіне қарсы баяу жылжыды, бірақ таңғы сағат 7:30-да мақсатқа жетті, сол жақ батальон Овиллерс-Курселет жолындағы бекінілген нысанынан өтіп, Макдоннелл траншеясына жетті, онда жаңа майдан шебі бойымен пулеметтерден оқ атуға болады еді. Канадалық шабуыл ауыр шығынмен аяқталды, бірақ қалғандары бекініп, патрульдер немістердің шегінуімен байланыс орнатты. Оң жақ флангда Мартинпуиштен Курселетке дейінгі суға батып кеткен жолда Льюис пулеметтері орнатылды және патрульдер британдық артиллериялық оқ жаудыруы тоқтағаннан кейін Курселетті барлап шықты. Танктер озып кетті, ал біреуі канадалық майдан шебіне жетпей қалды, бірақ қант фабрикасына жеткен екеуі оны басып алып, қайта оралды, біреуі телефон кабелін тартып жатты. Сол жақ топтың бір танкысы бұзылып қалды, бірақ қалған екеуі неміс траншеяларына жетіп, Макдоннелл траншеясына дейін көптеген жаяу әскерді өлтірді. Сол жақта 3-ші Канада дивизиясы 5-ші батальонмен бірге сол жақ фланқты қорғау үшін ерте шабуылға көшті, мақсатты басып алып, Фабек Грабенге жақын блок құрды, шегініп келе жатқан неміс әскерлерін атып түсірді. Сол жақтағы 1-ші батальон, Канадалық атқыштар, артиллериялық оқ жаудыру салдарынан неміс желілеріне шабуыл жасаудан басқа жол таба алмады; ал сол жақтағы шабуылшылар түтін көшкесінде Муке фермасына шабуыл жасап, RIR 212-нің II батальонының елу әскерін өлтірді. Канадалықтар Gunpit Trench артында және Courcelette-тің оңтүстік шетінде 9:20-да артиллериялық дайындық тоқтағаннан кейін алдын ала бекеттерді орнатты және оң жақтағы 15-ші (Шотландия) дивизиясымен байланыс орнатты. Курселетке жетуді ауылдан RIR 212-нің I батальонының резервтен жасаған қарсы шабуылдары кедергіге ұшыратты. Сағат 11:10-да Канада корпусы штабы ауылға шабуылды жаңа әскерлермен сағат 18:15-те бастауға бұйрық берді. 22-ші батальон (француз канадалық) және 25-ші батальон (Нова-Скотия мылтықшылары) уақытында келіп, артиллериялық дайындық тоқтағанда Курселетке шабуыл жасады, ауыл, зират және карьер маңындағы шепті басып алды. Екі батальон үш күн мен үш түн бойы неміс қарсы шабуылдарын тойтарды (22-ші батальонның 800 адамының 118-і үш күндік шайқастан кейін қалды). 7-ші Канада бригадасының батальондары, Sugar Trench-тен шабуыл жасап, пулеметтен оқ жаудырудан көптеген шығынға ұшырады және қираған ландшафтта бағытты ұстап тұру қиын болды, бірақ Макдоннелл траншеясын және Фабек Грабеннің шығыс шетін басып алды. Бригада 5-ші Канада бригадасымен байланысты, Фабек Грабен мен Золлерн Грабеннің қиылысындағы бос орынды қоспағанда. Фабек Грабеннің сол жағы оңай басып алынды және тұтқындар RIR 210-ның II батальонынан алынды. Сағат 18:30-да 8-ші Канада бригадасының батальоны батысқа қарай жылжып, артиллериялық дайындық астында Фабек Грабенді басып алып, траншея блогын құрды. Сағат 20:15-те батальон 7-ші Канада бригадасы арқылы Золлерн Грабенге жақын шепке өтуге тырысты, бірақ қиын жер және пулеметтен оқ жаудыру салдарынан мұндай мүмкіндік болмады. Екі рота траншеяға жетпей, тас карьерін басып алды; оған байланыс траншеясы салынды және Канада шебінің қалған бөлігі күшейтілді. Courcelette зиратының шығысындағы және солтүстіктегі карьердегі траншеядағы RIR 212-нің I батальоны бірнеше қарсы шабуылдар жасады, бірақ олар тойтарылды. Канада шебінің артындағы пионерлер неміс оқ жаудыруына қарамастан бірнеше байланыс траншеяларын алға қарай қазды, ал инженерлер жолдар мен бекінілген нысандармен айналысты, қант фабрикасы бекітіліп, жөнделген құдықтан сумен жабдықталады.

The Canadian Corps, on the right flank of the Reserve Army, made its début on the Somme next to the III Corps. The 2nd Canadian Division (Major General Richard Turner) attacked with the 4th Canadian Brigade on the right of the Albert–Bapaume Road, three battalions to advance to the objective and the 6th Canadian Brigade attacked on the left with two battalions and one following battalion to mop up. Three tanks were to advance up the Albert–Bapaume road to a sugar factory, which one tank was to attack as the other two turned right down Factory Lane, to the corps boundary with III Corps. On the left of the road in the 6th Canadian Brigade area, three tanks were to advance to Sugar Trench then to attack down it to the sugar factory from the north; the infantry and tanks were to begin together but the infantry were warned not to wait. The sound of the tanks moving up was heard by the Germans, who fired a slow barrage onto the rear areas and communication trenches but this turned out to be a planned raid against the 4th Canadian Brigade. German bombers attacked at 3:10 a. m. and 4:30 a. m., three of the Canadian battalions only just managing to repulse the Germans in time for zero hour at 6:20 a. m.

The creeping barrage began from the German front line, on the left flank of the 45th Reserve Division in the area of Reserve Infantry Regiment 211 (RIR 211). II Battalion was east of the road and III Battalion was on the west side and received an overhead machine gun barrage. The Canadians met determined resistance but within fifteen minutes drove the German infantry from the front line, the 4th Canadian Brigade reaching Factory Lane at about 7:00 a. m. and finding many German dead and wounded; about 125 prisoners were taken at the sugar factory, including a battalion headquarters and groups of snipers and machine gunners who refused to surrender were killed. The 6th Canadian Brigade made slower progress against Reserve Infantry Regiment 210 but reached the objective around 7:30 a. m., the left hand battalion over running a strong point on the Ovillers–Courcelette track and up McDonnell Trench, from where machine guns could be fired eastwards along the new front line. The Canadian attack was costly but the remainder began to consolidate and patrols maintained contact with the Germans as they retreated. On the right flank, Lewis guns were set up in the sunken road from Martinpuich to Courcelette and patrols scouted Courcelette before the British bombardment ended at 7:33 a. m. The tanks had been outpaced and one ditched short of the Canadian front line but the two that reached the sugar factory found it already captured and returned, one laying of telephone cable. A tank in the left group broke down but the other two reached the German trenches and killed many infantry before ditching in McDonnell Trench. On the left, the 3rd Canadian Division attacked early with the 5th Battalion, Canadian Mounted Rifles to secure the left flank, captured the objective and set up a block near Fabeck Graben, shooting down German troops as they fled. Further left, the 1st Battalion, Canadian Mounted Rifles were prevented from raiding the German lines by a bombardment; on the extreme left, raiders attacked Mouquet Farm in a smokescreen and killed fifty troops of II Battalion, RIR 212. The Canadians set up advanced posts beyond Gunpit Trench and the south fringe of Courcelette as soon as the barrage lifted at 9:20 a. m. and touch was gained with the 15th (Scottish) Division on the right. Reaching Courcelette was obstructed by German counter attacks from the village by I Battalion, RIR 212 from reserve. At 11:10 a. m. the Canadian Corps HQ ordered the attack on the village to begin with fresh troops at 6: 15 p. m. The 22nd Battalion (French Canadian) and the 25th Battalion (Nova Scotia Rifles) arrived on time and attacked into Courcelette when the barrage lifted, occupying a line around the village, cemetery and quarry. The two battalions repulsed German counter attacks for three days and nights (of the 800 men of the 22nd Battalion, 118 remained after three days of fighting). The 7th Canadian Brigade battalions, attacking from Sugar Trench, lost many casualties to machine gun fire and found it hard to keep direction in the shattered landscape but captured McDonnell Trench and the east end of Fabeck Graben. The brigade linked with the 5th Canadian Brigade, except for a gap of at the junction of Fabeck Graben and Zollern Graben. The left of Fabeck Graben was captured easily and prisoners were taken from II Battalion, RIR 210. At 6:30 p. m., a battalion of the 8th Canadian Brigade further west, advanced through a barrage and captured more of Fabeck Graben and formed a trench block. At 8:15 p. m. a battalion advanced from support to pass through the 7th Canadian Brigade to a line close to Zollern Graben but was prevented by difficult ground and machine gun fire. Two companies captured a chalk pit short of the trench; a communication trench was dug forward to it and the rest of the Canadian line was reinforced. I Battalion, RIR 212 in the trenches east of Courcelette cemetery and the quarry to the north made several counter attacks which were repulsed. Pioneers behind the Canadian lines dug several communication trenches forward despite German shell fire and engineers worked on tracks and strong points, the sugar factory being fortified and provided with water from a repaired well.

15-16 қыркүйек

Корпустық эскадрильялары Төртінші және Резервтік армиялары артиллериялық бақылау және барлаумен айналысты, Сомма майданындағы бомбалауды Үшінші армияға қолдау көрсеткен III бригаданың 8, 12 және 13 эскадрильялары жүргізді. 27 және 21 эскадрильялары бар 9-шы қанат штабы Анкренің оңтүстігіне ұзын қашықтыққа және бомбалауға ұшты. 15 қыркүйекте RFC ең көп күш салды, бұрынғыдан да көп сағат ұшып, неміс ұшақтарымен көп қақтығысты, байланыс патрульдеріне ерекше мән берді. Сағат 0-де әр корпус эскадрильясы ұрыс алаңына екі патрульдік ұшақ жіберді және күні бойы оларды алмастыру үшін ұшақтарды жіберді. Төртінші армия мен BEF штабтары арнайы патрульдерден ақпарат алды, ол ең дәл ақпаратты берді. Байланыс патрульдік ұшақтары жаяу әскердің шақырылғанда жарықшақтарды жағуға көбірек дайын екенін анықтады және бақылаушылар 213,36 м қашықтықта әскерді анықтай алатынын анықтады. Жақсы жарықта олар 609,60 м қашықтықта қай окоптар басылып алынғанын көре алды. Оң жақтан XIV корпус Гинчиден шығысқа қарайғы төртбұрышқа шабуыл жасады, онда 16 танктың тек біреуі ғана қолға алынды. Сағат 8:00-де 9-эскадрильяның бақылаушысы 6-дивизияның тоқтағанын, бірақ сол жақтағы гвардиялық дивизияның Көк сызыққа қарай жылдам ілгерілегенін хабарлады. Гвардия Көк сызықты басып алғанын хабарлады, бірақ бақылаушылар алдыңғы қатардағы әскерлердің қысқа қашықтықтағы бекіністерде екенін көрді. Байланыс ұшақтары күні бойы ұшып, көптеген экипаждар сегіз сағат ұшып, оқ-дәрі сұрауларын және жылдам мақсаттарға арналған аймақтық шақыруларын жеткізді. Флердегі шабуылды 3-эскадрилья бақылады және бірінші есеп таңғы сағат 7:20-де XV корпустың штаб-пәтеріне жеткізілді, онда жаяу әскердің өте дәл қарқынды шабуылға ұшырағаны, ал неміс траншеяларынан шұғыл ракеталардың ағыны атылғаны айтылды. Он минут ішінде британдық сигнал фонарьлары Switch Line-да жанады, ал тағы он бес минуттан кейін ауылдың оңтүстігіндегі Flers Avenue-ге дейін жетті. Жаяу әскердің ілгерілеуі соншалықты жылдам болды, танкілер артта қалды, бірақ 8:30-да үш танк Флерске жақындады, ал 8:45-те біреуі негізгі жолмен жүріп, солтүстік және батыс жағында қазған жаяу әскердің артынан жүрді. Түстен кейін ұшақ экипажы танктің Гедкортқа қарай алға жылжуын, соққыға ұшырап, өртенуін байқады. Түстен кейінгі хабарлар Flers, Box, Cox және The Flame траншеяларының солтүстігінде, Flea Trench және Hogs Head солтүстік-шығысында адамдары бар екенін және XV корпус Көк сызықта екенін көрсетті, онда сағат 15:30-да дивизияларға біріктіруге бұйрық берілді. Әуе экипажы 159 артиллериялық батареяның әрекетін байқады, 70 батарея шабуылға түсіп, 29 батареяның үнсіз қалғанын байқады. Канадалық шабуылдарды 7-эскадрилья бақылады және бақылаушылар таңғы сағат 7:30-да Курселеттің алдында және Мартинпуичке қарай жарықшақтарды көрді. Канадалық жаяу әскерлер Курселетті кешкі сағат 6:00-де басып алды және бір сағат ішінде 7-эскадрильяның бақылаушылары ауылды айналдырған жартылай шеңберде жарықшақтар туралы хабарлады. II корпусты 34-эскадрилья бақылап отырды, ол 9:30-да 15-ші дивизияның Мартинпуичке жақындағанын, 50-ші дивизияның ауылдың шығыс жағынан өтіп, High Wood-тағы ілгерілеуді тоқтатқандығын хабарлады. 34-эскадрильяның экипажы таңғы сағат 10-да хабар жіберді, британдықтардың алдыңғы шебінде бір танк қашып қалды, біреуі ағашқа соғылды, біреуі неміс окоптарында өртенді; жаяу әскерлер автомат атысымен кесілмеген сымға қарсы тұрып, қазғыруға тырысты. Байланыс экипажы орманға ұшып келіп, екі жақтағы әскерлердің алға шығып, орманды қоршап алғанын көрді. Қайтып оралғанда экипаж бетпе-бет шабуыл жасалатынын біліп, оны тоқтата алды. Басқа бір шабуыл кезінде экипаж 12:30-да орманды қоршап алған әскерлер қазып алғанын және отыз минуттан кейін ормандағы немістер берілгенін хабарлады. Резервтік армияның майданындағы төрт неміс жаяу әскері аймақтық шақыруларға жауап ретінде бомбаға ұшырады. Неміс бақылау шатырларына шабуыл жасады 60-эскадрильясы (Morane Bullets), ол бір ұшақты жоғалту үшін екеуін атып түсірді, ал бір шатырды кеште жойды, бұл өкінішті нәтиже, бірақ шатырларды неміс ұшақтары және көбейіп бара жатқан авиация қаруы күзетті. Ұшақтарға қарсы бақылаушылар ескерту жасады, ал жердегілер оларды тез арада жерге түсірді. Британдық шар бақылаушылары жақсы көрініске ие болды және артиллерияны неміс қаруларына, траншеяларға және мықты нүктелерге бағыттау үшін телефон арқылы есеп берді; жаяу әскер алға жылғанда, кейбір шатырлар алға жылжытылды және бұрын көрінбеген жерлерге көрініс алды. Бомбалаушылар сағат 0-ден бұрын ұшып шықты, күні бойы алға-артқа ұшып, бомбалар тастады. 27-эскадрилья Бурлон қаласындағы 2-армия штабына шабуыл жасады, ал 19-эскадрилья Хавринкурдағы шатоға шабуыл жасады, ол корпус штабы деп есептелді. Бурлон 27-эскадрильясымен таңғы сағат 9:00-де сегіз және 16 бомбамен қайта бомбаланды, бірақ бомбалау кезінде неміс истребительдерімен тоқтатылды. Төрт бомба негізгі ғимаратқа тигені және төрт истребитель атып түсірілді, біреуі құлағаны, бір ұшақ жоғалғаны көрілді. Сағат 9:45-те бес ұшақ Ашье-ле-Гран және Велу теміржол станцияларына шабуыл жасады. 70-эскадрильядан алынған таңғы есепте Камбре маңындағы жолдарда қырық пойыз болғаны, көбінесе батысқа қарай қозғалып жатқаны, бұл жаяу әскер дивизиясының қозғалып жатқаны деп есептелді. Сағат 14:00-де сегіз Martinsyde Elephants пойыздарға шабуыл жасау үшін ұшып шықты және үшеуі Гузокур станциясына кіре жатқан пойызға сүңгіп кірді, локомотивке, соңғы вагондарға және пойызды эвакуациялап жатқан неміс әскеріне тиді. Бір бомба пойыздың ортасындағы оқ-дәрілерге тиді, жарылыс болды және бірнеше бомба жарылды. Қалған бесеуі Рибекур, Эпе және Бантузельдегі жабдықтау қоймасына бомба тастады. Таңғы сағатта 12-эскадрильядан бес бомбалаушы Бапомға төмен биіктікте шабуыл жасады және пойызға, вагондарға, рельстерге және станция ғимараттарына тиді. Бомбалаушылар мен 11-эскадрильяның бес FE 2 эскорттары қала үстінде шабуылға ұшырады және FE төрт истребительді атып түсірді, екеуін жерге қондырды, екі бомбалаушы экипажы жараланды, біреуі қайтыс болды. Велу станциясы 13-эскадрильясымен бомбаланды, ол үш пойызға тигенін, вагондарды жолдан шығарғанын, 11-эскадрилья аэропортты бомбалады, ал 13-эскадрилья Шато Сен-Лежердегі дивизия штабына шабуыл жасады, бірақ мақсатына жетпеді. Солтүстағы 60-эскадрилья үш ұшақты атып түсірді, 24-эскадрильяның DH2-і Морваль маңында 17 ұшаққа шабуыл жасады, екеуін атып түсірді және кешкі патруль кезінде тағы біреуін атып түсірді. Бапом үстінде 23-эскадрилья екі ұшақты атып түсірді, ал 32-эскадрилья пилоты Roland истребителін атып түсірді. 70-эскадрильясының таңғы патрулі Jasta 2-ге шабуыл жасады және Боельке Хавринкур орман үстінде жетекшіні атып түсірді, бір ұшақ неміс желісінің артында жерге қонды, ал екеуі өліміне жеткен бақылаушыларымен қайтып келді, үш неміс ұшағы атып түсірілді және біреуі құлады (қайтып келе жатқан ұшақтарға шабуыл жасаған кезде соқтығысқаннан кейін). Күні бойы RFC алты ұшақты жоғалтты, тоғыз экипаж жоғалып, бесеуі жараланды, үшеуі қайтыс болды, экипаж 14 неміс ұшағы құлағанын және көбірек ұшақтарды атып түсіргенін мәлімдеді. Кешке қарай британдық патрульдер аз қарсылыққа тап болды, соның ішінде Валенсиен және Камбреге барған барлау. 16 қыркүйекте XV қанат ұшақтары 179 аймақтық шақыру жасады, 12-эскадрилья Бапом станциясын бомбалады, ал 18-эскадрилья ұшағы 6-бөлімнің шар кабеліне ұшып кірді, пилотты жаралады және шар мен ұшақ бақылаушыларын өлтірді.

The corps squadrons of the Fourth and Reserve armies were busy with artillery observation and reconnaissance sorties and bombing on the Somme front was conducted by 8, 12 and 13 squadrons of the III Brigade, the RFC squadrons flying in support of the Third Army. Headquarters 9th Wing with 27 and 21 squadrons flew longer range sorties and bombing sorties south of the Ancre. The RFC made a maximum effort on 15 September, flying more hours and engaging more German aircraft than ever, with an unprecedented emphasis on contact patrols. At zero hour, each corps squadron sent two contact patrol aircraft over the battlefield and sent relays of aircraft to relieve them during the day. The Fourth Army and BEF HQs received information from special patrols, which provided the most accurate information yet. Contact patrol aircraft found that the infantry was much more willing to light flares when called forth by klaxon and observers found that they could identify troops at 213.36 m. In good light they could see which trenches were occupied at 609.60 m

On the right flank, XIV Corps attacked the Quadrilateral east of Ginchy, where only one tank of 16 got into action. At 8:00 a. m., a 9 Squadron observer reported that the 6th Division had been held up but that the Guards Division on the left had advanced quickly towards the Blue Line. The Guards reported the capture of the Blue Line but the observers saw that the advanced troops were in outposts about short. Contact aeroplanes flew all day, many crews flying for eight hours, passing on calls for ammunition and zone calls on fleeting targets. The attack at Flers was watched by 3 Squadron and the first report was dropped at the XV Corps HQ at 7:20 a. m., that the infantry had followed a highly accurate creeping barrage as a stream of emergency rockets were fired from the German trenches. Within ten minutes, British signal flares were lit in the Switch Line and after another fifteen minutes, were alight all the way to Flers Avenue, south of the village. The infantry advance had been so swift that the tanks were left behind but at 8:30 a. m., three tanks closed in on Flers and at 8:45 a. m. one was watched driving down the main road followed by infantry, who dug in on the north and west sides. In the early afternoon, an aircrew watched a tank advance towards Gueudecourt, be hit and catch fire. Reports in the afternoon showed that north of Flers, Box, Cox and The Flame trenches had been occupied, Flea Trench and Hogs Head to the north east had been manned and XV Corps was on the Blue Line, where at 3:30 p. m. the divisions were ordered to consolidate. Aircrew observed 159 artillery batteries in action, 70 were engaged and 29 were silenced. The Canadian attacks were observed by 7 Squadron and observers saw flares in front of Courcelette and across to Martinpuich at 7:30 a. m. The Canadian infantry captured Courcelette at 6:00 p. m. and within the hour, 7 Squadron observers reported flares in a semi circle round the village. II Corps was watched by 34 Squadron which at 9:30 a. m. reported that the 15th Division had closed up to Martinpuich, the 50th Division had passed the east side of the village and that the advance at High Wood had been held up. A 34 Squadron crew dropped a message at 10:00 a. m., that a tank was ditched in the British front line, one was upended against a tree and one was on fire in the German trenches; infantry were pinned down against uncut wire by machine gun fire and were trying to dig in. The contact crew flew back to the wood and saw that troops on both flanks had got forward and enveloped the wood. On return, the crew found that a frontal attack was being arranged and was able to get it cancelled. On another sortie, the crew reported at 12:30 p. m. that the troops who had encircled the wood had dug in and thirty minutes later, the Germans in the wood surrendered. Four German parties of infantry on the Reserve Army front were bombarded in response to zone calls. German observation balloons were attacked by 60 Squadron (Morane Bullets), which shot down two for the loss of one aircraft, having destroyed one balloon the evening before, a disappointing result but balloons were guarded by German aircraft and increasing numbers of anti aircraft guns. Anti aircraft lookouts gave warnings and the ground crews winched them down quickly. British balloon observers had good visibility and telephoned reports to guide artillery onto German guns, trenches and strong points; as the infantry advanced, some balloons were moved forward and gained a view over ground previously unseen. Bombers had set out before zero hour, flew back and forth all day and dropped of bombs. 27 Squadron attacked the 2nd Army HQ at Bourlon and 19 Squadron hit the château at Havrincourt, believed to be a corps HQ. Bourlon was bombed again by 27 Squadron at 9:00 a. m. with eight and 16 bombs but were intercepted by German fighters on their bombing run. Four bombs were seen to hit the main building and four of the fighters were driven down, one being seen to crash, for the loss of one aircraft. At 9:45 a. m. five aircraft attacked Achiet le Grand and Vélu railway stations. A morning report from 70 Squadron was received of forty trains on the lines around Cambrai, most trains moving west, that were taken to be an infantry division on the move. At 2:00 p. m., eight Martinsyde Elephants set off to attack the trains and three dive bombed a train entering Gouzeaucourt station, hit the engine, a carriage at the rear and German troops evacuating the train. One bomb hit an ammunition truck in the middle of the train which exploded and set off several more. The other five aircraft bombed trains at Ribécourt, Épehy and a supply dump at Bantouzelle. During the morning five bombers from 12 Squadron attacked Bapaume at low altitude and hit a train, wagons, rails and station buildings. The bombers and five FE 2 escorts of 11 Squadron, were attacked over the town and the FEs shot down four fighters which crashed and forced two to land, for the loss of two bomber crew wounded, one mortally. Vélu station was bombed by 13 Squadron, which claimed hits on three trains, derailing coaches, 11 Squadron bombed the aerodrome and 13 Squadron raided a divisional headquarters at Château St Léger but missed the target. Further north, 60 Squadron shot down three aircraft and DH2s of 24 Squadron, attacked 17 aircraft near Morval, shot down two and another during an afternoon patrol. Two aircraft were shot down by 23 Squadron over Bapaume and a 32 Squadron pilot shot down a Roland. A dawn patrol by 70 Squadron attacked Jasta 2 and Boelcke shot down the leader over Havrincourt Wood, one aircraft force landed behind German lines and two came back with mortally wounded observers, for three German aircraft driven down and one crashed (after a collision when attacking the returning aircraft). Six RFC aircraft were lost during the day, with nine crew missing and five wounded, three mortally, the crews claiming 14 German aircraft crashed and more driven down. During the afternoon, British patrols met little opposition, including a reconnaissance to Valenciennes and Cambrai. On 16 September, XV Wing aircraft made 179 zone calls, 12 Squadron bombed Bapaume station and an 18 Squadron aircraft flew into the cable of a 6 Section balloon, injuring the pilot and killing the balloon and aircraft observers.

17-22 қыркүйек

17 қыркүйекте Боэльке, "Жаста-2" эскадрильясымен алты истребительдік ұшақты, 12 эскадрильяның сегіз BE 2c және 11 эскадрильяның алты FE 2b эскорт ұшақтарына қарсы Маркоинг станциясына шабуыл жасады. "Жаста-2" және тағы жеті неміс истребительі төрт FE және екі BE ұшағын атып түсірді. 60 эскадрильяның истребительдері келгенге дейін, қалғандары қорғалды. 27 эскадрильяның таңертеңгі шабуылы Камбрейге зор зардап келтірмеді, бірақ кейіннен Валенсиенді бомбалау кезінде бір ұшақ жоғалды. 70 эскадрилья Камбрей үстінде Sopwith 1½ Strutter ұшағын жоғалтты, ал 23 эскадрильяның ұшағы Vélu–Épehy–Marcoing аймағын барлау кезінде атып түсірілді. Төрт неміс ұшағы атып түсірілді, Мираумонт және Хавринкорт Вуд станциялары зардапсыз бомбаланды. Тренчард 14 неміс ұшағының британдық шепке өтіп, 2,000–3,000 британдық ұшуға қарсы шыққандығын хабарлады. 18 қыркүйекте ауа райының нашарлауына байланысты RFC ұшуын тоқтатты. Келесі күні 60 эскадрильяның сүйемелдеуімен 11 эскадрилья "Жаста-2" және Morane Bullet ұшағынан шабуылға ұшырады, бір FE пилоты жараланды, тағы бірі Delville Wood-қа жерге қонды, ал барлау тоқтатылды. Аптаның қалған бөлігінде ауа райы нашар болды және Сомма майданындағы ұшу мүмкіндігі шектелді.

Талдау

2003 жылы Шеффилд ресми тарихшы Уилфрид Майлстың немістерге "ауыр соққы тигізілгені" туралы үкімінің дұрыс екенін, бірақ шабуыл "күтілген жетістікке жетпегенін" жазды. Британдықтар алға жылжи бастады және Флерсте алға шықты. Неміс қорғанысы дерлік құлап, британдықтар үшінші позицияны басып алды, 1 шілдеде алған жердің шамамен екі есе мөлшерін, жарақаттардың жартысына жуығымен алды. Немістер тез қалпына келді, ал Төртінші армия шаршау мен ұйымдаспаушылық салдарынан жетістікті пайдалана алмады. Оң жақтан француздықтар аз ғана жерді басып алды. 1916 жылғы стандарттар бойынша, бұл шайқас орташа сәттілікке жетті, британдықтар неміс үшінші позициясының қалған бөлігіне шабуыл жасауға қолайлы жағдайға келді. Шеффилд жоспардың тым амбициялық болғанын және артиллерия мен танктерді қолдануда қателіктер жасалғанын жазды. BEF-тің тәжірибесі аз болғандықтан, одан да жақсы нәтижеге қол жеткізу таңқаларлық еді. 2005 жылы Приор мен Уилсон немістердің екінші позициясының бір бөлігі басып алынғанын және солтүстікке қарай Ле-Сарсқа дейінгі бөлігі айналып өтілгенін жазды. Орталықта неміс қарсыласы ыдырап бара жатқандай көрінді, бірақ 41-дивизия көп шығынға ұшырады, бөлімдері шатасып, шатасудың салдарынан Флерстен бригада кері шегінді. Резервтік батальондар оны немістердің қайта басып алуына жол бермеу үшін уақытында келді, бірақ одан әрі ілгері жылжу мүмкін болмады. Соғыс алаңына жеткен танктер бұзылып немесе жойылды, ал неміс әскерлері Гёдекурдан бірнеше қарсы шабуылдар жасады. Сағат 16:30-нан кейін біріктіру туралы бұйрық келді. XIV корпустың дивизияларының оң жақтан жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды, тек гвардиялық дивизия ғана бірінші мақсатқа жетті, бұл атты әскердің операция жүргізуіне мүмкіндік бермеді, ал сол жақтанғы дивизиялар қосалқы шабуылдар жасады. 41-дивизия мен Жаңа Зеландия дивизиясы танктердің қолдауымен жылдам ілгеріледі, Флерсті басып алды, алдындағы артиллериялық оқтар танктерге арналған жолақтың қажетсіз екенін көрсетті. 2009 жылы Дж. П. Харрис 1 шілдеден айырмашылығы, бұл шабуыл үлкен жетістікке жеткенін жазды, Жоғары Орман, неміс бірінші шебінің бір бөлігі және екінші шебі басып алынды, 1 шілдедегіден шамамен екі есе көп жер алынды, жарақаттардың саны шамамен жартысына азайды. Жоғалу көрсеткіші шамамен бірдей болды, дивизиялар күннің соңында шаршады және қалпына келу үшін бірнеше күн қажет болды. Танкілер бұзылып, батып, жоғалып немесе жойылды, ал кейбір жерлерде олардың болмауы неміс пулеметшілерінің танк жолақтарында жаяу әскерді атып түсіруіне себеп болды. Басқа жерлерде неміс шебіне жеткен танктер пулемет ұяларын жоюға үлкен көмек болды. Харрис, егер танктер алынып тасталса да, Роулинсонның әдістемелік тәсілдерін қолдану арқылы төменгі шығынмен бірдей нәтижеге қол жеткізілетінін жазды. Екінші позицияны басып алуға тағы 24-48 сағат қажет болған, бірақ бұл жаяу әскердің шаршауын азайтып, үшінші шепке ертерек шабуыл жасауға мүмкіндік берген болар еді. 16 қыркүйекке берілген бұйрық нашар орындалды, 17-21 қыркүйек аралығында жаңбыр жауды. Француздық шабуылдар азырақ сәтті болды, Файолл барлық дивизияларды алдыңғы қатардан шығаруды қалады. Кешігу кезінде британдық шабуылдар жергілікті операциялармен шектелді, 6-дивизия 18 қыркүйекте төртбұрышты басып алды. Морвал шайқасында неміс үшінші позициясына шабуыл жасау үшін 25 қыркүйекке дейін уақыт қажет болды. 2009 жылы Уильям Филпот неміс тарихшыларының 15 қыркүйекте қорғаныс дерлік құлап кеткенін мойындағанын жазды. Шабуыл үшінші позицияның басып алынуының арқасында сәтті аяқталды және барлық аралық шептер басып алынды, бірақ ең жылдам ілгерілеу орталықтан емес, қанаттан жасалды. Үлкен жалпы шабуылдар шағын жергілікті шабуылдардан жақсы нәтиже берді және стратегиялық әсерге ие болды, бірақ бұл британдық қолбасшылар түсінбеді, жаяу әскер бекініп, атты әскер шақырылмады. 16 қыркүйекте Роулинсон немістер қалпына келмей тұрып, жеңіске қол жеткізуді жалғастыруды бұйырды, бірақ шабуылдаушы дивизиялар 29 000 адамнан зардап шекті және тек желіні түзеуге бағытталған шабуылдарды ғана жүргізе алды. Содан кейін жаңбыр операцияны тоқтатуға мәжбүр етті. Шабуылдардың жылдам қарқыны, көптеген шағын шабуылдармен араласқан, мерзімді жалпы шабуылдарға қарағанда, немістердің қалпына келу уақытын жоққа шығару арқылы көбірек әлеуетке ие болды. Фох пен Файолл британдық қолбасшылардың шешуші нәтижелер жақын екендігіне үміттенді, ал Белоу 15 қыркүйектегі неміс шығындарын тіпті Сомма стандарттары бойынша ауыр деп бағалады, неміс батальондарының көптегені құрамының 50 пайызын жоғалтты, бұл тірі қалғандардың рухын түсірді. 12 қыркүйектегі үлкен француздық шабуыл мен 15 қыркүйектегі британдық шабуылдан кейін 15-18 қыркүйек аралығында Оныншы армия оң қанатқа шабуыл жасады. Тағы да жаңбыр кешіктірді, бірақ 26 қыркүйекте француздық және британдық әскерлер 1 шілдеден бергі үлкен бірлескен шабуылды жүргізе алды. Филпот ағылшын жазулары шабуылды әлсіреген және рухы құлаған француз әскерін алға жылжытуға тырысу және Хейгтің шешуші шайқасқа жасаған тым оптимистік әрекет ретінде бейнелеуге бейім екенін жазды. Филпот мұны түсініксіздік деп атады, Хейгтің талап еткен кең ауқымды жоспарлары операциялық схемалар еді, тактикалық директивалар емес, қыркүйек айына француз әскерлерімен теңдесе алатын әскер үшін. Хейгтің үлкен ойлауы оның міндеті болды, тіпті барлық шабуылдар қазбадан қазбаға шабуылдармен басталды. Жеке қарастырылғанда, қыркүйектегі шабуылдар бұрынғыдан айырмашылығы жоқ, үлкен, бірақ шектеулі шығындармен және соған сәйкес нәтижелермен. Контекстте зерттелгенде, шабуылдар Фохтың біріккен шабуылға жасаған жаңа баса насарына жауап берді, біріккен шабуыл жасау мүмкін болмағандықтан. Француздық шабуылдар қыркүйекте британдық күштерге қарағанда үлкен және көп болды және белгілі бір реттілік бөлігі болды, Алтыншы армия 3, 12, 25 және 26 қыркүйекте, Оныншы армия 4 және 17 қыркүйекте, Төртінші армия 15, 25 және 26 қыркүйекте, ал Резервтік армия 27 қыркүйекте, бұл неміс қорғанысын дағдарысқа жеткізді. Ағылшын-француздық әскерлер қыркүйекте жылдамдап, қорғаушыларға көбірек зиян келтірді, бірақ жылдам қарқын мен жақсы жабдықталуға қол жеткізілмегенше, тактикалық жетістікті стратегиялық жеңіске айналдыру мүмкін болмады.

In 2003, Sheffield wrote that the verdict of Wilfrid Miles, the official historian, was accurate, the Germans " had been dealt a severe blow" but the attack "fell far short of the desired achievement". The British advanced and at Flers got forward The German defence had almost collapsed and the British captured of the third position, taking about double the amount of ground taken on 1 July for about half the casualties. The Germans recovered quickly and the Fourth Army was not able to exploit the success due to exhaustion and disorganisation; on the right flank the French took little ground. The battle was a moderately successful set piece attack by 1916 standards and the British had reached a good position to attack the rest of the German third position. Sheffield wrote that the plan had been too ambitious and mistakes were made in the use of artillery and tanks; given the inexperience of the BEF, a better result would have been surprising. Prior and Wilson wrote in 2005, that part of the German second position had been captured and the part leading north to Le Sars had been outflanked. It appeared that German resistance in the centre was crumbling but the 41st Division had suffered many losses, its units were much intermingled and in the confusion, a brigade fell back from Flers. Reserve battalions arrived in time to prevent its re occupation by the Germans but could not advance further. The tanks that had made it onto the battlefield had broken down or been knocked out and German troops were able to conduct several counter attacks from Gueudecourt. Soon after 4:30 p. m. orders arrived to consolidate. The failure of the attack on the right flank by the XIV Corps divisions, where only the Guards Division reached the first objective, made it impossible for the cavalry to operate and the divisions on the left flank were making a subsidiary attack. The 41st Division and the New Zealand Division had managed swift advances, with the support of some of the tanks that made it onto the battlefield and captured Flers, behind a creeping barrage that showed that tank lanes had been unnecessary. In 2009, J. P. Harris wrote that, unlike 1 July, the attack was a big success, High Wood, a length of the German first line and of the second line being captured, about or double the amount of 1 July, for about half the casualties. The loss rate was about the same and the divisions were exhausted by the end of the day and needed several days to recover. The tanks had broken down, bogged, got lost or knocked out and in some places, their non appearance had led to infantry being shot down by German machine gunners in the un bombarded tank lanes. In other places, the tanks that did reach the German lines were a great help in destroying machine gun nests. Harris wrote that the same results at a lower cost would have been achieved by resorting to the methodical approach favoured by Rawlinson, even if the tanks had been left out. The capture of the second position may have taken another 24–48 hours but could have left the infantry less depleted and tired, able to attack the third line sooner. The attacks ordered for 16 September were poorly executed and it rained from 17 to 21 September. French attacks were far less successful and Fayolle wanted to relieve all the divisions in the front line; during the delay, British attacks were limited to local operations, the 6th Division capturing the Quadrilateral on 18 September. It took until 25 September to attack the German third position in the Battle of Morval. In 2009, William Philpott wrote that German historians admitted that the defence almost collapsed on 15 September. The attack was a success because of the third position and all of the intermediate line had been captured, although the fastest advance had been on a flank rather than in the centre. Bigger general attacks worked better than smaller local attacks and almost had a strategic effect but this was not realised by the British commanders, the infantry dug in and the cavalry was not called forward. On 16 September, Rawlinson ordered the victory to be followed up before the Germans recovered but the attacking divisions had suffered 29,000 casualties and could only manage disjointed local line straightening attacks. Rainstorms then forced a pause in operations. A faster tempo of attacks had more potential than periodic general attacks, interspersed by numerous small attacks, by denying the Germans time to recover. Foch and Fayolle shared the optimism of the British commanders that decisive results were imminent and Below called the German losses on 15 September serious, even by Somme standards, many of the German battalions losing 50 per cent of their number, depressing the morale of the survivors. The success of the big French attack on 12 September and the British attack on 15 September was followed by an attack on the southern flank by the Tenth Army from 15 to 18 September. Another rain delay interrupted the sequence but on 26 September, the French and British were able to conduct the biggest combined attack since 1 July. Philpott wrote that English writing tended to portray the attack as an attempt to pull a weakening and demoralised French army forward and an over optimistic attempt at a decisive battle by Haig. Philpott called this a misunderstanding, the more expansive plans insisted upon by Haig were operational schemes, not tactical directives, for an army which, by September, had become capable of emulating the French armies. It was Haig's job to think big, even if all offensives began with trench to trench attacks. Looked at in isolation, the September attacks appear to be more of the same, bigger but limited attrition attacks with equally limited results. Studied in context, the attacks reflected the new emphasis by Foch on a concerted offensive, given the impossibility of mounting a combined one. The French attacks in September were bigger and more numerous than the British efforts and were part of a deliberate sequence, the Sixth Army on 3, 12, 25 and 26 September, the Tenth Army on 4 and 17 September, the Fourth Army on 15, 25 and 26 September and the Reserve Army on 27 September, which brought the German defence to a crisis. The Anglo French advanced further and faster in September, inflicting more damage on the defenders but until a faster tempo and better supply were achieved, tactical success could not be turned into a strategic victory.

Кейінгі операциялар

Қыркүйектегі жеңілістен кейін Гинденбург пен Людендорф 2-армия штабының бастығы полковник Бронсарт фон Шелендорфты қызметтен босатып, жаңадан қарсы шабуылдар жасауға бұйрық берді. Бұл сол кездегі болжамды тактика еді, аталған қарсы шабуылдар (Gegenangriffe) француз және британ артиллериясы мен стрелколық қаруларының оңай шабуылдарына ұшырады. 20-23 қыркүйек аралығында өзеннен Сент-Пьер-Васт-Вудқа дейін немістердің ең жақсы бөлімдері қолданылды, бұл шайқастағы ең ірі неміс қарсы шабуылдары болды, бірақ 12 қыркүйекте жоғалған аумақты қайтаруға мүмкіндік болмады. Қаза тапқандарды ауыстыруға қажетті адамдардың тек он пайызы табылды, тіпті 1917 жылғы шақырудан алынған сарбаздар, Германиядағы гарнизондардан жарамсыз сарбаздар, қолдау және Ландвер әскерлері қолданылса да. Көбейіп бара жатқан шығындар неміс командирлерін ауыстыру кезегі жеткен дивизияларды желіде ұстауға мәжбүр етті, бірақ дивизияның желіде болу мерзімін 14 күнмен шектеу үшін Соммаға күн сайын жаңа дивизия жеткізілуі керек болды. Айдың соңына қарай неміс қорғанысы әлсіреп, Румынияның Орталық державаларға соғыс жариялағаны туралы жаңалық моральды нашарлатты. 25-28 қыркүйек аралығында Төртінші армия Морвал шайқасында қайтадан шабуыл жасап, Морвал, Гюдекурт және Лесбуфтарды басып алды, бұл Флерс-Курселет шайқасының соңғы мақсаттары еді. Басты британдық шабуыл Морвалдың оңтүстігіндегі Комбл ауылына Алтыншы армияның шабуылымен үйлестіру үшін кейінге шегерілді, Мойслен мен Ле Транслой арасындағы неміс қорғанысына жақындау және Перуне-Бапум тас жолының (N 17) маңындағы жағдайды нығайту мақсатында. Сом өзенінен солтүстікке қарай Мартинпуишке дейінгі біріктірілген шабуыл, сондай-ақ Типвал маңындағы неміс қорғаушыларын Резервтік армия шабуылынан бұрын күшейтуден айыруды көздеді. Қыркүйек айында жаңбыр жиі болғандықтан шабуыл 21-ден 25 қыркүйекке дейін кейінге шегерілді. Резервтік армия 26 қыркүйекте Типвал қырқасы шайқасын бастады.

Викторияның айқасы

Отаго пехоталық полкінің сержанты Дональд Браун. 3-ші батальон, Холодный гвардиясы, Гвардиялық дивизияның лейтенант-полковнигі Джон Кэмпбелл. Шотланд гвардиясының 1-ші батальонынан қара сержант Фредерик Макнес. 49-шы (Эдмонтон) батальонының Джон Керр.

Еске алу

Соммадағы канадалық әрекеттер ауылдың оңтүстігінде, D 929 (Альберт–Бапум) тас жолының жанында орналасқан Курселет ескерткішінде еске алынады. Соммадағы Жаңа Зеландия дивизиясының ескерткіші бұрынғы Свинч желісі орнында, Лонгвельдің солтүстігіне қарай созылған D 197 тас жолының бағытында (GPS координаттары 50.039501 2.801512) орналасқан. Францияда хабарсыз жоғалғандарға арналған Жаңа Зеландия дивизиясының ескерткіші Лонгвельдің шығысында, Катерпиллар аңғарындағы Ұлттар Достастығы Соғыс қабірлері комиссиясының жанындағы зиратта орналасқан. 41-дивизия Флерсте ауылды басып алуды еске алатын ескерткіш орнатты; қоладан жасалған, жауынгерлік киім киген сарбаздың мүсіні «Before Endeavours Fade» (Роза Кумбс) атты майдандық тур гидіндегі сурет ретінде кеңінен танымал. Альберт Тофт жасаған мүсін Лондондағы Корольдік Лондон фузилерлер монументінде және Олдхэм соғыс ескерткішінде де қолданылған. Гвардия дивизиясына арналған ескерткіш кресті Гинши мен Лесбёф арасындағы C 5 тас жолының бойында орналасқан. 47-ші Лондон дивизиясының ескерткіш кресті D 107 тас жолының жанында, Хай Вудтың ішінде, Мартинпуич пен Лонгвельдің арасында орналасқан.