Кіріспе

Эукариотикалық жыныс жасушасы – гаметоцит. Гаметогенез кезінде гаметоцит митоз арқылы басқа гаметоциттерге немесе мейоз арқылы гаметидтерге бөлінеді. Еркек гаметоциттері сперматоциттер, ал әйел гаметоциттері ооциттер деп аталады.

Даму

Гаметогонияның бастапқы гаметоциттерге дамуы гаметоцитогенез деп аталады. Бастапқы гаметоциттердің екіншілік гаметоциттерге дамуы гаметидогенез процесінің бір бөлігі болып табылады. Гаметогенез – гаметалардың (мейоз кезінде өтетін) қалыптасуы немесе өндірілуі. Жыныс жасушаларының дамуы мен пісілуі де мейоз кезінде жүзеге асады. Гаметогенез – еркек және әйел гаметаларының жыныс бездерінде (жұмыртқалық және ұрық) қалыптасу процесі. Еркек және әйел организмдерінің екеуі де гаметалар өндіреді. Еркек гаметоциттері сперматоциттер, ал әйел гаметоциттері ооциттер деп аталады. Гаметоцит термині, мысалы, малярия ауруын тарататын Plasmodium falciparum немесе Plasmodium vivax сияқты түрлердің гаметоциттері туралы сөйлескенде қолданылады.

Малярия

Малярия паразиттерінің гаметоциттері, яғни еркек және әйел гаметтерінің алғашқы түрлері, адам организмінде эритроциттердегі жыныссыз көбеюден дамуға өту арқылы пайда болады. Гаметоциттер клиникалық белгілерге себеп болмаса да, малярияның басқа иеге жұғуын қамтамасыз етеді. Қанды сорып ішкен кезде гаметоциттер масаның ортаңғы ішегіне өтеді, онда олар еркек және әйел гаметтеріне айналады. Жыныстық көбеюдің толық аяқталуынан және спорогония дамуының кезекті кезеңдерінен кейін, жетілген спорозоидтар масаның сілекей безінде жиналады, жаңа иеге егуге дайын күйде. Сондықтан, инфекцияланған адамдардың қанында гаметоциттердің болуы, малярияның белгілі бір аймақта эндемикалық қалпында сақталуы үшін маңызды. Еркек және әйел гаметоциттері – малярия паразиттерінің тіршілік циклінің құрамдас бөліктері, олар жұқтырған иенің қан ағынынан масалар арқылы алынып, осылайша аурудың таралуына себеп болады. Бұл гамета алғашқы түрлері жыныссыз қан сатысындағы өкілдерінен ерекшеленеді, бұл олардың гендік экспрессиясының, жасушалық дамуының және метаболизмінің ерекше үлгілерінде көрінеді.

Plasmodium falciparum (жалған көбелек)

Plasmodium falciparum – адамдарда безгек ауруын қоздыратын бір түр. Plasmodium falciparum гаметоциті – адам және маса арасындағы ауысу кезеңінде маманданатын жасуша. Гаметоциттер эритроциттік жыныссыз даму сатыларынан пайда болады. Басқа түрлерде сипатталғандай, гепатиттен шыққан мерозоидтардан тікелей гаметоциттердің пайда болуы P. falciparum-да байқалмайды. Гаметоциттер паразиттің басқа даму сатыларына иммундық жауаптардан өзге, TNFa (белокты кодтау), IFNg (генді белокты кодтау) және gd+ лимфоциттердің көбеюін қоздыратын спецификалық гуморальдық IgG және жасушалық жауаптарды тудыруға қабілетті. Жыныстық дифференциацияның нақты нүктесі туралы көп пікірталас болды, және көптеген зерттеушілер бір шизонттан шыққан мерозоидтардың одан әрі жыныссыз даму сатыларына немесе гаметоциттерге айналатынын көрсетті. Бір шизонттан пайда болатын гаметоциттердің барлығы бір жынысты – еркек немесе әйел екені анықталды. Бұл алдыңғы жыныссыз буынның трофозоидтары жыныстық дамуға немесе жыныссыз циклді жалғастыруға бағытталған екенін көрсетеді. Мұндай өмірлік ортаға бейімделу үшін жасушалық биологиясында, метаболизмінде, гендік экспрессиясында және белок синтезінде көптеген өзгерістер болады. P. falciparum гаметоциттерінің гендік экспрессиясының үлгісі жыныссыз даму сатыларынан өзгеше екені көрсетілді, бұл екі сатының арасындағы айырмашылықты ескерсек, таңқаларлық емес. Транскрипция және трансляция деңгейлері гаметоцитогенез кезінде тұрақты емес: бұл дәріге сезімталдық зерттеулерінде көрсетілді, онда РНК және белок синтезінің деңгейлері ерте гаметоцит сатыларында кеш сатыларына қарағанда маңыздырақ болды. Сонымен қатар, РНК, митохондриялар және рибосомалардың құрамындағы айырмашылықтармен жыныстық ерекшеліктер де анықталды. Әйел гаметоциттері одан әрі дамуға дайындалады, ал еркек гаметоциттері толыққанды дифференциацияланады және тек эксфлагеляция үшін қажетті заттарды ғана қажет етеді (жасушаның бөліну циклі, динеин және α тубулин II). Plasmodium falciparum – ең қауіпті және ең көп зерттелген безгек түрі. Зерттеулердің көп бөлігі ауруға қарсы вакцина немесе ем табуға бағытталған. Кейбіреулер бұрынғы вакциналардың тиімсіздігіне байланысты, болашақта табылған вакцина толыққанды тиімді болмайды деп санайды. Басқалары түрдің күрделі өмірлік циклы вакциналар мен емдеудің көптеген мүмкіндіктерін ұсынатынын, сондай-ақ эндемикалық аймақтардағы кейбір адамдарда ішінара иммунитет пайда болатынын атап, үміттерін жоймайды. Жетілген макрогаметоциттер – әйел, ал жетілген микрогаметоциттер – еркек. P. falciparum-да гаметоциттер жыныссыз даму сатыларынан пайда болады. Жыныстық дамуға бағытталған бір шизонттан пайда болатын барлық гаметоциттер бір жынысты болады, бұл жыныстық дамудың бастапқы кезеңінде жыныс анықталатынын көрсетеді. Дегенмен, гаметоциттердің жынысын тек микроскоп арқылы ІІІ сатысынан бастап ажыратуға болады. Олар ай тәрізді немесе шұжық пішіндес.

Plasmodium vivax вирусы

Plasmodium vivax – жұқтырылған масалардың шағуы арқылы адамға берілетін, және безгек ауруының ең көп таралған түрлерінің біріне себеп болатын протозойлы паразит. Гаметоциттерді тасымалдау безгек жұқтыру және аурудың эндемикалық аймақтарда таралуы үшін маңызды, сондықтан ол безгекпен күресу стратегияларының мақсаты болып табылады. Безгекпен ауырған адамдарда гаметоциттер микроскоппен анықтау шегінен төмен деңгейде болуы мүмкін, оларды гаметоцитке тән мРНҚ-ны анықтайтын кері транскрипциялық полимераза тізбектік реакциясы арқылы анықтауға болады. Бұл ең қауіпті түр болмаса да, жыл сайын көптеген адамдарға әсер етеді және әдетте безгек ауруын емдеу үшін қолданылатын дәрілерге белгілі бір дәрежеде төзімді болуы мүмкін. Егер тиісті дәрілермен емделмесе, ол бауырда жылдар бойы сақталуы мүмкін. Бұл жағдай әлемнің кедей елдерінде жиі кездесетіндіктен, бұл дәрілер әрдайым қол жетімді болмайды, және кейбір адамдар Plasmodium vivax-тың әсерін жылдар бойы сезіне береді. Бұл инфекциялар кедей елдерге басқа да жолдармен зиян келтіреді, өйткені көптеген ауруханаға жатулар безгек ауруының бастапқы белгілерінен туындайды және олар қымбатқа түседі. Адамдар алғаш рет Plasmodium vivax жұқтырғанда, көбінесе жоғары температура, дікілдеу, шаршау және шектен тыс терлеу сияқты белгілер байқалады. Бұл белгілер көбінесе екі-үш күнге созылады, бірақ адамда қосымша аурулар болса, жағдай нашарлауы мүмкін. Басқа симптомдарға құсу, бұлшықет ауруы, бас айналу немесе температураның көтерілуі және түсуі жатады. Бұл бастапқы инфекциядан кейін ауру жатақтандырылуы мүмкін, бірақ симптомдар қайта-қайта пайда болуы мүмкін, сондай-ақ Plasmodium vivax бауырда орналасқандықтан сарқырама сияқты басқа да жағдайлар дамуы мүмкін. Plasmodium vivax-қа қарсы вакцина жоқ, бірақ безгек ауруының таралуы жоғары аймақтарға сапар шегетін адамдарға оны емдеуге болады, яғни хлорохин және примакин препараттарын 14 күндік курста қабылдау.