Бірінші дүниежүзілік соғысындағы Морваль шайқасы

Кіріспе

Сомм шайқасының бір бөлігі – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Морваль шайқасы, 25–28 қыркүйек 1916 жылы, британдық Төртінші армияның Морваль, Гюдекур және Лесбёф ауылдарына жасаған шабуылы болды. Бұл шабуыл неміс 1-ші армиясы ұстап тұрған және 15–22 қыркүйектегі Флер-Курселетте шайқасының соңғы мақсаты болған аталған елді мекендерге бағытталған еді. Негізгі британдық шабуыл Морвалдың оңтүстігіндегі Комбль ауылына француздық Алтыншы армияның шабуылымен үйлестірілуі жоспарланған. Шабуылдың мақсаты – Перуне-Бапум тас жолының (N 17) жанындағы Мойслен мен Ле Транслой арасындағы неміс қорғанысына жақындасу еді. Сома өзенінен солтүстікке қарай Мартинпуишке дейінгі біріктірілген шабуыл, 26 қыркүйекте Резервтік армияның Типваль маңындағы шабуылынан бұрын, батысқа қарай неміс қорғаушыларын күшейтуден айыруды көздеді. Жаңбыр салдарынан шабуыл 21-нен 25 қыркүйекке дейін кешіктірілді, себебі қыркүйек айында ауа райы жиі қиындықтар тудырды. Комбль, Морваль, Лесбёф және Гюдекур ауылдары басып алынды, ал немістерге көптеген шығын тигізілді. Француз әскерлері армияаралық шекараға жақын жерде баяу ілгеріледі, себебі Сент-Пьер Вааст орманы француз шабуылының солтүстікке қарай Сайли мен Сайли Сайлизельге бағытталған жолын кесті. Француздарға күштерін жаюға көбірек мүмкіндік беру үшін 27–28 қыркүйекте армияаралық шекара солтүстікке жылжытылды, бірақ неміс артиллериясының күшті атысы француз әскерлерінің ілгерілеуін шектеді. 25 қыркүйектегі Төртінші армияның ілгерілеуі 14 шілдеден бергі ең тереңі болды және немістерді қиын жағдайға түсірді, әсіресе Комбльдің солтүстік-шығысында қалыптасқан кеңістікте. Әлсіздік пен резервтердің жетіспеушілігі Төртінші армияға патрульдік және кавалериялық барлаудан басқа жетістіктерін пайдалануға мүмкіндік бермеді. Резервтік армияның шабуылы 26 қыркүйекте Типваль қырқасы шайқасымен басталды. Ауа райының нашарлауы және күндердің қысқаруы британдық және француздық көліктерге қиындықтар тудырды; жаңбыр мен тұман ұшақтарды жерге түсірді және артиллерия бақылауын қиындатты. Саз снарядтардың күшін азайтып, жаяу әскердің қимылын шектеді, бұл қорғаушылар үшін тиімді болды. Шабуыл кешіккендіктен кейін, сол күні кешке шайқасқа бірнеше танк қосылды, бұл ертерек шабуылдарға төтеп берген неміс бекіністерін жоюға көмектесті.

Part of the Battle of the Somme in the First World War

The Battle of Morval, 25–28 September 1916, was an attack during the Battle of the Somme by the British Fourth Army on the villages of Morval, Gueudecourt and Lesbœufs held by the German 1st Army, which had been the final objectives of the Battle of Flers–Courcelette (15–22 September). The main British attack was postponed to combine with attacks by the French Sixth Army on the village of Combles south of Morval. The attack was to close up to the German defences between Moislains and Le Transloy, near the Péronne–Bapaume road (N 17). The combined attack from the Somme river northwards to Martinpuich on the Albert–Bapaume road, was also intended to deprive the German defenders further west near Thiepval of reinforcements, before an attack by the Reserve Army, due on 26 September. The postponement was extended from 21 to 25 September because of rain, which affected operations more frequently during September. Combles, Morval, Lesbœufs and Gueudecourt were captured and many casualties inflicted on the Germans. The French made slower progress near the inter army boundary, due to the obstruction of St Pierre Vaast Wood to the French attack north towards Sailly and Sailly Saillisel. The inter army boundary was moved north from 27 to 28 September, to allow the French more room to deploy their forces but the great quantity of German artillery fire limited the French advance. The Fourth Army advance on 25 September was its deepest since 14 July and left the Germans in severe difficulties, particularly in a salient which developed to the north east of Combles. Tiredness and lack of reserves prevented the Fourth Army exploiting its success beyond patrolling and cavalry probes. The Reserve Army attack began on 26 September, at the Battle of Thiepval Ridge. Deteriorating weather and the shorter days greatly increased British and French transport difficulties; rain and fog grounded aircraft and impeded artillery observation. Mud reduced the blast effect of shells and immobilised infantry, which was an advantage to the defenders. A small number of tanks joined in the battle later in the afternoon, after having been held back because of the later start, reducing a number of German strong points, which had withstood earlier attacks.

Стратегиялық даму

Тамыз айының басында, Брусилов шабуылы неміс және австро-венгрлік резервтерді тозуын жалғастырады деген үмітпен, сондай-ақ немістер Вердендегі шабуылдан бас тартты деген сеніммен, сер Дуглас Хейг Лондондағы Соғыс комитетіне Франциядағы неміс әскерлеріне барынша ұзақ қысым көрсетуді ұсынды. Хейг танктарды жасаудағы кешігулер шешілгенін және қыркүйек айында қолдануға жеткілікті дайын болады деп үміттенді. 1916 жылғы қыркүйекке дейін дайындыққа жұмсалатын уақыттың шектеулі болуына және қолда бар танктардың аз санды болуына қарамастан, Хейг оларды Флерс-Курселет шайқасына тартты. Бұл Франциядағы Батыс майданында Италияның австро-венгрлерге қарсы, ал Ресейде Брусиловтың жүргізіп жатқан жалпы одақтас шабуылының маңыздылығын ескере отырып, одан әрі жалғаса алмайтын жағдай еді. Хейг Сомма майданындағы неміс қорғанысы әлсіреп, қыркүйек айының ортасына қарай толық құлап қалуы мүмкін деп ойлады.

Англо-француздық дайындықтар

12 және 15 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Фош пен Хейг немістерді шағын операциялар арқылы теңгерімнен шығарды. 18 қыркүйекте британдық 6-дивизия Комблдің солтүстігіндегі төртбұрышты басып алды. Француздық алтыншы және төртінші армиялар ірі шабуылдарды қайта бастауға дайындалып жатқанда, Сомманың оңтүстігіндегі француздық он бірінші армия Берни, Вермандовиллер, Деникортты басып алып, бірнеше мың тұтқынға алды. 19 және 20 қыркүйек күндері 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясының бөлімдері Комблдің батысы мен солтүстік-шығысында, Биф-Тренчтен Орта Копске дейін желіні бекітті. Жаңа траншея солтүстік-шығысқа қарай Гинши-Морвал жолының қиылысына жақын трамвай жолына дейін қазылды, ол Орта Копсті солтүстіктегі төртбұрышпен байланыстырып, Було орманына қарай бағытталған ұзын сызық құрды. Дивизия Комблден Лейзе орманы мен Було орманына шабуылға дайын болды, Було орманын қоршауға және жақын арадағы қымбатқа түсетін шайқастан аулақ болуға ниеттенді. Француздық алтыншы армияның шығысқа және солтүстік-шығысқа қарай жылжуына байланысты ағылшын-француздық шабуылды мұқият жоспарлау қажет болды. Комблде солтүстікке қарайғы шабуыл британдықтармен байланыс сақтау үшін күшейткіштерді қажет етті, олар оңтүстік жағалаудағы он бірінші армиядан алынды. Верденнен қосымша артиллерия мен авиация жеткізілді, VII корпус босатылды; V, VI және XXXII корпус I және XXXIII корпус арасындағы желіге (12 қыркүйектегі ілгерілеуден кейін ұзартылған) кірді, бұл алтыншы армияны бес корпуске дейін өсірді. Жалпы шабуылды қайта бастау 21 қыркүйекке жоспарланған, бірақ нашар ауа райы оны 25 қыркүйекке дейін ықпалдастырды. Алдын ала бомбалау 24 қыркүйекте басталды, бірақ таңертеңгі қалың күзгі тұман және күні бойы тұманды ауа райы қарсы артиллериялық ату мүмкіндігін азайтты. 25 қыркүйектің кешкісінде, алтыншы армия Сент-Квентиннің солтүстігіндегі неміс күштерінің атысымен тоқтатылғаннан кейін, Фох армияаралық шекараны солтүстікке қарай жылжытуды ұйымдастырды, соның арқасында I және XXXII корпус оң жақтан V корпуспен қорғала отырып, Саилли-Саиллизельге оңтүстіктен шабуылдай алатын болды. 26 қыркүйекте британдық төртінші армия штабында өткен кеңесте армияаралық шекараны Лесбёфтан солтүстік-шығысқа қарай Роккиньиге жылжыту туралы шешім қабылданды.

After the attacks of 12 and 15 September, Foch and Haig kept the Germans off balance, by mounting smaller operations. The British 6th Division captured the Quadrilateral north of Combles on 18 September. While the French Sixth and the Fourth Army prepared to resume larger attacks, the French Tenth Army to the south of the Somme captured Berny, Vermandovillers, Déniecourt and took several thousand prisoners. On the nights of 19 and 20 September, parties of the 56th (1/1st London) Division consolidated a line west and north east of Combles, from Beef Trench to Middle Copse. The new trench was dug north east to a tram line near the junction of the Ginchy–Morval road, which connected Middle Copse with the Quadrilateral further north, creating a line long facing Bouleaux Wood. The division was ready to attack from Combles to Leuze Wood and Bouleaux Wood to envelop Bouleaux Wood and avoid a costly fight at close quarters. Careful planning for the Anglo French attack was necessary, due to the French Sixth Army advance diverging to the east and north east. The attack northwards at Combles to keep touch with the British needed reinforcements, which were taken from the Tenth Army on the south bank. More artillery and aircraft were brought from Verdun and VII Corps was relieved; V, VI and XXXII corps entered the line (which had become longer, since the advance of 12 September) between I and XXXIII corps, increasing the Sixth Army to five corps. The resumption of the general attack was planned for 21 September but poor weather forced a delay until 25 September. The preliminary bombardment began on 24 September but a thick autumn mist in the morning and hazy conditions all day, reduced the amount of counter battery fire that could be delivered. Late on 25 September, after the Sixth Army had been held up by the fire power of the German forces north of St Quentin, Foch arranged a northward move of the inter army boundary, so that the I and XXXII Corps could attack Sailly Saillisel from the south, with V Corps as right flank guard. A conference at the British Fourth Army headquarters on 26 September, arranged the move of the inter army boundary to run from Lesbœufs, north east towards Rocquigny.

Ағылшын-француздық жоспарлар

+Ауа райы15–28 қыркүйек 1916 Күн Жаңбыр мм °F 15 059°–43° салқын, тұманды 16 066°–41° жауын-шашын 17 263°–45° — 18 1363°–46° жаңбыр 19 355°–43° ылғалды, желді 20 161°–48° жаңбыр 21 0.159°–48° көктайғақ, жаңбыр 22 064°–41° тұманды 23 066°–43° ашық 24 072°–45° тұманды, күннөл 25 073°–50° ашық 26 0.175°–54° ашық 27 0.172°–52° көктайғақ, жаңбыр 28 173°–54° ашық, жаңбыр

+Weather15–28 September 1916 DateRainmm °F 15059°–43°coolhazy 16066°–41°finesun 17263°–45° — 181363°–46°rain 19355°–43°wetwind 20161°–48°rain 210.159°–48°dullrain 22064°–41°mistsun 23066°–43°fine 24072°–45°mistsun 25073°–50°fine 260.175°–54°fine 270.172°–52°dullrain 28173°–54°finerain
Foch intended to resume the French attack from Mont St Quentin, east of the Somme bend to Combles, at the boundary with the British Fourth Army. The Sixth Army was to advance , close to the German line running from Moislains to Le Transloy. In the south, VI and XXXIII corps would advance east and south east, to establish a defensive flank along the Tortille stream, menacing Péronne from the north. V and VI corps would capture the south of Bois St Pierre Vaast (St Pierre Vaast Wood) and southern Saillisel, while I Corps and XXXII Corps advanced east to take Rancourt, the rest of Saillisel and the Wood, Frégicourt and Sailly Saillisel. Distant objectives east of the Péronne–Bapaume road were selected, should the German defence collapse and the cavalry was made ready to prolong an advance. The British plan was for an advance to the final objective set for the attacks of 15 to 22 September, during the Battle of Flers–Courcelette. The ground to be taken was on the east side of Bazentin ridge, which ran north west from the Somme to a hollow facing north east with Combles at the west end, the hollow running towards Rocquigny beyond the Péronne–Bapaume road. North of the hollow the ridge continued through Morval, Lesbœufs and Gueudecourt, then the Albert–Bapaume road, west of Le Sars to Thiepval. Spurs ran down the eastern slope, generally to the north east in the direction of the Péronne–Bapaume road, before the ground rose again from St Pierre Vaast Wood to Sailly Saillisel, Le Transloy, Beaulencourt and Thilloy. An advance on the main front of the British attack of was to be made in stages. The first step was an advance to the third of the objective lines set for 15 September and to the Gird Trenches (Gallwitz Riegel) south of Gueudecourt, beginning at 12:35 p. m. The second objective was a line along the sunken road running from Combles to Gueudecourt, west of Morval and Lesbœufs, then over a spur south east of Gueudecourt and through the centre of the village, beginning at 1:35 p. m. The final objective was on the east side of Morval, Lesbœufs and Gueudecourt, the advance to begin at 2:35 p. m., with the objectives to be reached by 3:00 p. m.

Фох француздық шабуылды Мон-Сен-Квентиннен бастап, Сомма өзенінің иілісінен шығысқа қарай Комбльге дейін, британдық Төртінші армиямен шекарада қайта бастауға ниеттенді. Алтыншы армия Мойсленнен Ле-Транслойға дейінгі неміс желісіне жақын жылжуы керек еді. Оңтүстікте VI және XXXIII корпустары шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай жылжып, Тортиль өзені бойында қорғаныс шебін құрып, Пероннеге солтүстіктен қауіп төндіретін еді. V және VI корпустары Bois St Pierre Vaast (St Pierre Vaast Wood) және оңтүстік Saillisel-ді басып алатын болса, I және XXXII корпустары Rancourt, Saillisel-дің қалған бөлігі, Wood, Frégicourt және Sailly Saillisel-ді алу үшін шығысқа жылжыды. Егер неміс қорғанысы күйресе және ат әскері ілгерілеуді ұзартуға дайын болса, Перонн-Бапум жолынан шығысқа қарай алыстағы мақсаттар белгіленді. Британдықтардың жоспары 15-22 қыркүйектегі Флерс-Курселет шайқасының шабуылдары үшін белгіленген соңғы мақсатқа жылжу болды. Базантин қыратының шығыс жағындағы жер алынуы керек еді, ол Соммадан солтүстік-батысқа қарай, Комбль батыс жағында орналасқан солтүстік-шығысқа қарай беткейлі қуысқа дейін созылды, ал қуыс Перонн-Бапум жолынан өте Роккиньиге қарай жүрді. Қуыстың солтүстігінде қырат Морвал, Лесбёф және Гёдекорт арқылы жалғасты, содан кейін Альберт-Бапаум жолы, Ле-Сарстан батысқа қарай Типвальға дейін. Шығыс беткейден спарлар әдетте Перонн-Бапаум жолына қарай солтүстік-шығысқа қарай түсетін, ал жер қайтадан Санкт-Пьер Васт Вудтан Сайли Сайлиселге, Ле Транслойға, Боленкорт пен Тиллойға дейін көтерілді. Британдық шабуылдың негізгі майданындағы жылжу кезең-кезеңмен жасалуы керек еді. Бірінші қадам – 15 қыркүйекке белгіленген мақсатты сызықтардың үшіншісіне және Геудкурттан оңтүстікке қарай Gird Trenches (Gallwitz Riegel) -ға дейін, сағат 12:35-те басталды. Екінші мақсат – Комбльден Геудкуртқа дейінгі, Морвал мен Лесбюфтан батысқа қарай құлаған жолмен, содан кейін Геудкурттан оңтүстік-шығысқа қарай және ауылдың ортасынан өту, сағат 1:35-те басталды. Соңғы мақсат – Морвал, Лесбюф және Геудкурттың шығыс жағында, алға жылжу сағат 2:35-те басталып, мақсаттарға 15:00-де жету керек еді. Геудкуртқа жақындаудағы ашық жер танкілер үшін тым қауіпті деп есептелді. 1-ші үнділік атқыштар дивизиясының екі бригадасы Маметке қарай жылжыды, егер бұл сағат 18:30-дан бұрын жасалса, III корпус аймағындағы Тиллой мен Лигни Тиллойға қарай жылжуға дайын болды. XIV және XV корпустарға жергілікті мүмкіндіктерді пайдалану үшін шағын атқыштар жасақтары қосылды. Британдықтар француздардың кешкі шабуылдарды артық көретінін мойындады, сондықтан соңғы бомбалау таңертеңгі шабуылдарды артық көргеніне қарамастан, таңертеңгі шабуылдарды жасады, бұл шабуылдаушы жаяу әскердің алдыңғы сызықта ұзақ күтуінен аулақ болу үшін, неміс контр-бомбалауына ұшырамас үшін жасалды. XIV корпустың қолбасшысы генерал-майор граф Каван корпустың төрт дивизиясын да тізбектестірді, оларға қолдау көрсететін жаяу әскерді оңай орналастыру үшін тар майдандарды берді. 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы Було орманын жамылып, солтүстік-шығысқа қарай траншеяларға жетіп, орманың солтүстік шетінен айналып өтетін трамвай желілерін кесіп тастады. Дивизия сол жақтағы 5-дивизиямен байланыс орнатуды көздеді, ал орман минометтері мен автоматтық оқтар орманда және Комбльдің солтүстік-шығыс шығыстарында немістерді жасырып қалды. 5-ші дивизияның оң жақ бригадасы екінші мақсаттан Морвалға қарай төрт 30 минуттық тоқтатумен 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясымен байланыс орнату керек еді. 6-дивизия солтүстікке қарай 15 қыркүйектегі шабуылдың үшінші мақсатына жетіп, флангілердегі неміс қорғанысы артиллерияға тым жақын болды және нөлдік сағатқа дейін Стокс миномет бомбалауы мен пулемет шабуылдарымен алмастырылды. Гвардиялық дивизия (генерал-майор Джеффри Фейлинг) немістердің "күшті" қарсылығын күтті. Фейлидинг үй-үйде соғысуға дайындық, бағытты, қарқынды сақтау қажет екенін атап өтті. Жасыл сызық (бірінші мақсат) Лесбюфтан батысқа қарай, қоңыр сызық Лесбюфтан оңтүстікке қарай ауылдың батыс шетінде және көк сызық (үшінші мақсат) ауылдың шығысында Лесбюф жолынан солтүстікке қарай Лесбюф жолынан солтүстікке қарай орналасқан. Үш танк дивизияның резервтік бөлімінде тұрды, олар жаяу әскердің шабуылы басталғаннан кейін Trônes Wood-тан қозғалуға дайын болды. Артиллерия әр бригада үшін үш далалық артиллерия бригадасынан екі топқа бөлінді және бомбалау сағат 7:00-де 24 қыркүйекте басталуы керек еді. Шабуыл кезінде артиллерияның жартысы тұрақты бомбалауды, ал қалғаны жасыл сызықтан өтетін жылдам бомбалауды жасауы керек еді, онда ол тұрақты бомбалауға айналады. Екінші және үшінші мақсаттарға жылдам бомбалау сағат 1:35-те және 2:35-те басталуы керек еді.

The use of tanks was discussed at a conference on 19 September, where the difficulty in hiding them until the late zero hour, led to them remaining in reserve, ready to assist the attack on the villages at the final objective. The open ground on the approach to Gueudecourt was also considered to be too dangerous for tanks. Two brigades of the 1st Indian Cavalry Division were to move forward to Mametz, with all of the division to be ready to advance on Thilloy and Ligny Thilloy in the III Corps area once Lesbœufs and Gueudecourt were captured, if this was done before 6:30 p. m. Small cavalry detachments were also attached to XIV and XV corps to exploit local opportunities. The British conformed to the French preference for afternoon attacks, which meant that the final bombardment took place in daylight, despite preferring dawn attacks, to avoid the attacking infantry waiting for too long in the front line, vulnerable to German counter bombardment. The XIV Corps commander Major General the Earl of Cavan put all four divisions of the corps in line, to give them narrower fronts for easier deployment of the supporting infantry. The 56th (1/1st London) Division was to mask Bouleaux Wood and reach trenches to the north east, cutting the tramlines which looped around the north end of the wood. The division was to gain touch with the 5th Division on the left, while trench mortar and machine gun fire on the wood and on the north eastern exits of Combles, kept the Germans under cover. The right flank brigade of the 5th Division was to advance from the second objective to Morval, with four 30 minute halts, gaining touch with the 56th (1/1st London) Division. The 6th Division to the north had already reached the third objective of the attack of 15 September, on a front of The German defences on the flanks were too close for artillery and a Stokes mortar bombardment and machine gun barrage were substituted, for zero hour. The Guards Division (Major General Geoffrey Feilding) anticipated "strenuous" German resistance. Feilding stressed that preparations for house to house fighting, maintaining direction, momentum were needed. The green line (first objective) was west of Lesbœufs, the brown line was from the crossroads south of Lesbœufs, along the western edge of the village and the blue line (third objective) was east of the village from the Lesbœufs–Le Transloy road, northwards along the Lesbœufs–Gueudecourt road. Three tanks were attached to the divisional reserve, ready to move from Trônes Wood once the infantry attack started. The artillery was divided into two groups of three field artillery brigades for each brigade and the bombardment was to begin at 7:00 a. m. on 24 September. During the attack, half of the artillery was to fire standing barrages and the other half was to fire a creeping barrage, moving at per minute until beyond the green line, where it would become a standing barrage. Creeping barrages to the second and third objectives were to begin at 1:35 p. m. and 2:35 p. m.

Неміс препараттары

28 тамызда Бас штаб бастығы генерал Эрих фон Фалькенхайн Батыс майдандағы неміс басқару құрылымын екі армиялық топ құру арқылы жеңілдетті. Кронпринц Руппрехт армиялық тобы 6-шы, 1-ші және 2-ші армияларды Лиль қаласынан бастап, Сомма шайқасының оңтүстігіндегі Герман Кронпринц армиялық тобының шекарасына дейін басқарды. Галлвиц-Сомме армиялық тобы таратылды, ал генерал Макс фон Галлвиц 2-ші армияға қайтадан басшылық етті. Жаңа Бас штаб бастығы, фельдмаршал Пол фон Гинденбург пен генерал Эрих Людендорфтың бұйрығымен Вердендегі неміс шабуылдары тоқтатылды. Олар Фалькенхайнды алмастырған кезде және Сомма майданына күштерді жинақтау қыркүйек айында Соммадағы артиллерия мен авиациядағы неміс кемшілігін азайтты. Далалық артиллерия батареялары атыс шебін қысқарта алды. Дұрысдық Верден майданынан жіберілген авиациямен дивизиялық әуе артиллериясын пайдалану арқылы жақсартылды. 2-ші армия штабының бастығы, содан кейін Галлвиц-Сомме армиялық тобы кезеңінде 1-ші армия штабының бастығы болған полковник Фриц фон Лоссберг майданның артында резервтік дивизияларды (Ablösungsdivisionen) құруға қабілетті болды, олар алдыңғы дивизияларды алмастыруға дайын тұрды. Неміс қарсы шабуылдары күшейіп, жиіледі, бұл ағылшын-француздық әскерлердің ілгерілеуін баяулатты және оларға ауыр шығын келтірді. Сентябрь ортасындағы ағылшын-француздық шабуылдардан кейін майдан шебіндегі дивизияларды "жалпы ауыстыру" мүмкін болды. Немістер бастапқы қорғаныстан шығып кеткендіктен, Лоссберг тереңдік, таралу және маскировка принциптеріне негізделген жаңа позицияларды қазды, үздіксіз траншеялар емес. Алдыңғы шепті қатаң қорғау жалғасты, бірақ мүмкіндігінше аз сарбаздармен, алдыңғы шептің артында және қанаттарында орналасқан пулеметтердің отына сүйенді. Неміс артиллериясы ағылшын-француздық шабуылдар алдында қарсы батареялық отын және аудандық бомбалауды азайтты, ал Верденнен келген күштерді деструктивті отқа пайдаланды, олар шарлар мен ұшақтардан бақыланды. Фронттың артындағы аймақты кері беткейлерде, жарықтарда және кез келген жасырын жерлерде орналасқан қолдау және резервтік бөлімшелер қорғады, олар көрінбейтін позициялардан күтпеген жерден пулеметтен оқ жауып, ағылшын-француздық жаяу әскері басып алған жерді бекітуге үлкермес бұрын жылдам қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Әскерлерді фронтқа тығыздаудың орнына, жергілікті, корпус және армия резервтері шамамен арақашықтықта жеке-жеке орналастырылды, олар күшейе түсетін қарсы шабуылдар жасауға дайын болды. Сомма шайқасының ең ірі неміс қарсы шабуылдары 20-23 қыркүйек аралығында Сомманың солтүстігінен Сент-Пьер Васт орманына дейін болды, бірақ француз артиллериясы оларды "жойды". Траншеялар қазыла берді, бірақ енді олар соғысуға арналмады, тыныш кезеңдерде баспана ретінде, күштер мен жабдықтаманы тасымалдау үшін, жиналу орындары және алдау үшін пайдаланылды. Шабуыл алдында гарнизон ағылшын-француздық артиллериясының отынан сақтану және шабуылдаушы жаяу әскерді пулеметтен оқпен күтіп алу үшін снаряд шұңқырларына жылжуға тырысты. Француздарға қарсы немістер Тортиль ағысының арасында, Аллайн қаласының батысында және Морвальға дейін, Перуне-Бапаум тас жолы бойымен Сайли-Сейлизельден Морваль мен Бапаумға дейін қазылған жаңа төртінші позицияға қосылған жаңа қорғаныс құрылыстарын қазды. Француз тыңшылары шығыста да жаңа құрылыс жүргізіліп жатқанын хабарлады. Людендорф жақында деполардағы әскерлерді тексеру және қолдағы дивизиялардан полктерді алып тастау арқылы 15 "жаңа" дивизия құрды, одан 212-ші, 213-шы және 214-ші дивизиялар француздың Оныншы және Алтыншы армияларының қарсы тұрған тозған дивизияларын алмастыру үшін жеткізілді.

On 28 August, Chief of the General Staff, General Erich von Falkenhayn, simplified the German command structure on the Western Front by establishing two army groups. Heeresgruppe Kronprinz Rupprecht controlled the 6th, 1st and 2nd armies, from Lille to the boundary of Heeresgruppe Deutscher Kronprinz, south of the Somme battlefield. Armeegruppe Gallwitz–Somme was dissolved and General Max von Gallwitz reverted to the command of the 2nd Army. The cessation of German attacks at Verdun, ordered by the new supreme command of Chief of the General Staff, Field Marshal Paul von Hindenburg and the [[Quartermaster general#Germany General Erich Ludendorff, when they superseded Falkenhayn and the reinforcement of the Somme front, reduced the German inferiority in guns and aircraft on the Somme during September. Field artillery batteries were able to reduce their barrage frontage from to Accuracy was improved by using one air artillery flight per division with aircraft sent from the Verdun front. Colonel Fritz von Loßberg, Chief of Staff of the 2nd Army and then the 1at Army during the period of armeegruppe Gallwitz–Somme, was also able to establish Ablösungsdivisionen (relief divisions) behind the battlefield, ready to replace front divisions. German counter attacks became bigger and more frequent, making the Anglo French advance slower and more costly. After the Anglo French attacks in mid September a "wholesale relief" of the front line divisions had been possible. As the Germans had been pushed out of their original defences, Loßberg had new positions dug based on the principles of depth, dispersal and camouflage, rather than continuous lines of trenches. Rigid defence of the front line continued but with as few soldiers as possible, relying on the firepower of machine guns firing from behind the front line and from the flanks. The German artillery reduced its counter battery fire and area bombardments before Anglo French attacks and used the reinforcements from Verdun for destructive fire, observed from balloons and aircraft. The area behind the front line was defended by support and reserve units dispersed on reverse slopes, in undulations and in any cover that could be found, so that they could open machine gun fire by surprise, from unseen positions and then counter attack swiftly, before the Anglo French infantry could consolidate captured ground. Rather than pack troops into the front line, the local, corps and army reserves were held back, in lines about apart, able to make progressively stronger counter attacks. The largest German counter attacks of the Somme battle had taken place from 20 to 23 September, from the Somme north to St Pierre Vaast Wood but these had been "destroyed" by French artillery fire. Trenches were still dug but were no longer intended to be fought from, being used for shelter during quiet periods, for the movement of reinforcements and supplies, as rallying points and decoys. Before an attack, the garrison tried to move forwards into shell holes, to avoid Anglo French artillery fire and surprise attacking infantry with machine gun fire. Opposite the French, the Germans dug new defences on a reverse slope between the Tortille stream at Allaines, to the west end of St Pierre Vaast Wood and from there to Morval, connected to a new fourth position dug from Sailly Saillisel to Morval and Bapaume, along the Péronne–Bapaume road. French agents also reported new construction to the east. Ludendorff had recently created fifteen "new" divisions by combing out troops at depots and by removing regiments from existing divisions, from which the 212th, 213th and 214th divisions were brought in, to replace worn out divisions opposite the French Tenth and Sixth armies.

25-26 қыркүйек

25 қыркүйекте сағат 12:35-те Алтыншы армия жеті дивизиямен шабуылға көшті. XXXIII корпус Сомның екі жағынан шабуылдап, Фейлокортқа қарай өте баяу ілгеріледі; солтүстікке қарай VI корпус Бушавеснен оңтүстік-шығысқа қарай тоқтатылды, ал V корпус ауылға жетпей тоқтады. Монт-Сен-Квентиндегі неміс артиллериясы Алтыншы армияның оңтүстік жағын қамшылады, ал кері беткейде қазылған Inferno траншеясында неміс авиациясының шабуылы мен снарядтардың ізінде жасырылған пулеметтерден атылған оқтар француздың алға жылжуын тоқтатты. 26 және 27 қыркүйекте 10-шы дивизия Сент-Пьер Васт орманының шетіне жақын қымбатқа түсетін шабуыл жасады. XXXII корпусының 42-шы дивизиясы Ранкурды басып алып, кейін 26 қыркүйекте түн ортасынан кейін Фрегикурды басып алды, содан кейін Сент-Пьер Васт орманының батыс шетіне жетті, онда оның ілгерілеуі орман шетінде жасырылған неміс бекіністерінен атылған пулеметтердің күшті атысымен тоқтатылды. 2-ші дивизия мен британдық 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясының бірлескен шабуылы Комблсты басып алды, бірақ барлық неміс гарнизоны қашып үлкерді, ал I корпус күні бойы неміс пулеметтерінің атысымен тоқтатылғаннан кейін. Француз күзет тобы түнде Комблге енді, ал 26 қыркүйекте таңға дейін қаланың оңтүстік-шығыс бөлігі басып алынып, 200 әскер тұтқынға алынды. Шығысқа шегінетін неміс әскерлері Хайе орманына қарай пулеметтен атылған оқтармен "құтырылды". Көптеген неміс жабдықтары қолға түсті, оның ішінде 1500 мылтық, екі миллион оқ, 15000 снаряд және көптеген қол гранаталары. Содан кейін I корпус Фрегикур-Ле Транслой тас жолынан шығысқа қарай қысқа қашықтыққа ілгеріледі. Хайе орманы мен Сент-Пьер Васт орманы арасындағы неміс қорғанысына қарсы шабуылды жаңарту сол жақ фланқтағы Маттон траншеясына сағат 16:00-де британдықтар шабуыл жасағанға дейін кешіктірілді. Француздар флангалар арқылы ілгерілеуге қол жеткізді, бірақ орталықта тоқтатылды.

25 қыркүйек

XIV корпус оң жақтан шабуылға көшті, 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы француздың алтыншы армиясымен қатар, француздың 2-ші дивизиясымен бірлесіп, 168-ші бригаданың екі батальонымен, ал оң жақтағы екеуі Було орманындағы және Комбльдің батыс қорғанысындағы немістерді ұстап тұрды. Бригада трамвай жолдарының жартасынан келген қарсылыққа қарамастан, орманның солтүстігіне жылдам ілгеріледі, содан кейін Комбльге қарауылдар жіберді. Артиллерия бақылаушылары ауылдан шығысқа қарай қозғалған неміс әскерлерінің шағын топтары туралы хабарлады. Түн ортасына қарай барлық үш бригада алға жылжыды және таңғы сағат 3:30-да британдық және француз әскерлері кездесті; таңертең патруль қаланың шығысында француз әскерлерін кездестірді, 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясының шебі Комбльдің шығысында бекітілді, ал немістер Мэттон траншеясында болды. Танктардың қолдауымен шабуыл жоспарланған, бірақ танктар келмегендіктен шабуыл тоқтатылды. 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясының солтүстігінде 5-ші дивизияның 95-ші бригадасы трамвай жолының солтүстігіндегі көлденең атыстан және Гинчи-Морвал жолындағы бекіністен бомбалаудан кейін кешіктірілді. Сол жақта 15-ші бригада аңғарға қарай жаяу шабуылға көшті, көптеген немістерді тұтқынға алды. 95-ші бригада алыс беткейге қарай ілгеріледі және Морвалдан оңтүстікке қарай созылған неміс траншеясына шабуыл жасады, ал 15-ші бригада ауылдың батысында, солтүстікке қарай траншеяға шабуыл жасап, тағы көп тұтқындарды алды. Қайта ұйымдастыру үшін тағы бір тоқтағаннан кейін ауылды сағат 15:00-де 15-ші бригада басып алды. Соңғы мақсат – Моулин-де-Морвал жел тегершігінен 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясының аймағына дейін оңтүстікке қарай түнге дейін бекітілді. Бірнеше әлсіз неміс қарсы шабуылдары жеңіліп, 95-ші бригада оңтүстікке қарай, Фрегикурдағы француздарға қарай жұмыс істей бастады. 6-шы дивизия Морвалдың солтүстігінен 5-ші дивизияның сол жағында Лесбёфс ортасынан өтетін жолға дейін шабуыл жасады. Бірінші мақсатты оң жақтағы 16-шы бригаданың батальоны, сол жақтағы 18-шы бригаданың екі батальоны алды. Морваль-Лесбёф жолының шығысындағы соңғы мақсат оң жақтан және сол жақтан екі батальоннан өтіп, Лесбёфтың оңтүстік жағын тазарту үшін қолға алынды, онда гвардиялық дивизия солтүстік жағын басып алған кезде кездесті. Шабуыл жақсы ауа райынан пайда тапты, бұл жақсы алдын ала бомбалауға және дәл қарқынды шабуылға әкелді, 500 тұтқынға алынды. 5-ші және 6-шы дивизиялар Морвалдың шығысы мен солтүстік-шығысында бекітілді. Сағат 18:00-де көршілес бригадалар Морвалдан шығысқа қарай тағы да ілгеріледі және Моулин-де-Морвалдан солтүстікке қарай Лесбёфсқа дейін бекіністер орнатты. Гвардиялық дивизия екі бригадамен қатар шабуылға көшті, олар бір-бірінен бөлек толқындармен ілгеріледі. Неміс контр-барражы гвардиялық дивизияның майданында жаяу әскердің ілгерілеуінен бір минут ішінде басталды, бірақ алдыңғы толқындар бомбалаудан қашу үшін жеткілікті жылдамдықпен қозғалды. 1-ші гвардиялық бригаданың алдыңғы қатарлы батальондары офицерлер кесіп тастаған сымнан басқа қарсылық көрмеді, ал әскерлер оң жақ қанатындағы құлаған жол бойындағы қазбалардан от пен жабу отын қамтамасыз етті. Бірінші мақсат сағат 12:40-да шашылып, 1:20-да қолға түсті. Келесі мақсатқа жету он минутқа созылды, "жеңіл" қарсылыққа қарсы, ал соңғы мақсатқа жету аз қарсылықпен жүргізілді, оң жақ бригада сағат 15:30-да Лесбёфтың шығыс жағында бекінді. Сол жақ флангта 3-ші гвардиялық бригада оң жақтағы бірінші мақсатқа жетті, бірақ сол жақта сағат 1:35-ке дейін кешіктірілді, өйткені артиллериялық бомбалаудан қалып қойған траншеядағы немістер кешіктірді. 21-ші дивизияның көрші бригадасы кесілмеген сыммен тоқтатылды, сондықтан қорғаныс флангі құрылды; бригаданың қалған бөлігі екінші мақсатқа сағат 14:35-те, ал соңғы мақсатқа 15:30-да жетті. Лесбёфтың солтүстігінде 6-шы дивизиямен байланыс орнатылды; кешке одан әрі ілгерілеу солтүстік флангтың осал болуына байланысты кейінге қалдырылды, бірақ оңтүстіктегі неміс қорғаушыларының арасындағы тәртіпсіздік жергілікті қолбасшыларды Гюдекурттан оңтүстікке қарай "жолды" пайдалану үшін ат әскерін шақыруға мәжбүр етті, өйткені британдық артиллерия кері шегінуші немістерге көптеген зардаптарды келтірді. XIV корпустың солтүстігінде 21-ші дивизия XV корпустың оң жақ флангіне шабуыл жасады. Оң жақтағы 64-ші бригаданың екі батальоны, 3-ші гвардиялық бригадамен бірге оң жақтан алға жылжыған кейбір әскерлерді қоспағанда, Гирд траншеясында (Галльвиц Ригель) кесілмеген сыммен тоқтатылды. Резервтік батальон екінші мақсатқа шабуыл жасау үшін алға жылжиды, бірақ неміс артиллериясының атысынан әрі жылжамады. 21-ші дивизияның сол жағындағы 110-шы бригада Goat Trench-ті алды, содан кейін оң жақтан келген пулемет атысы оларды тоқтатты, ал алдыңғы батальондар Гирд траншеясына жеткенше. Ақырында, Гинчи-Гюдекурт жолының бір бөлігінде оңтүстікке қарап қорғаныс флангі құрылды, ал шағын әскер тобы Гирд траншеясына кіріп, 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясымен байланыс орнатты, ол 165-ші бригадасымен Гирд траншеясын ерте түстен кейін басып алды, содан кейін Гирд траншеясы мен Гюдекурт арасындағы құлаған жолда бекініп, сағат 14:40-та 21-ші дивизиямен оң жақта және Жаңа Зеландия дивизиясымен сол жақта байланыс орнатты. 1-ші Жаңа Зеландия бригадасы Флерс траншеясынан Гирд траншеясына дейін созылған Goose Alley-дің екі жағында қорғаныс флангін құруға тиіс болды, солтүстік-батысқа қарай Экурт л'Аббеге қарап. Алдыңғы толқындар қарқынды шабуылға жақын болды, сирек неміс артиллериясының атысымен және неміс жаяу әскерінен күтпеген қарсылықпен жылдам ілгеріледі; батальон штабы басып алынды және Goose Alley бойында Гирд траншеясына дейін қорғаныс флангі құрылды. Солтүстіктегі III корпустың 1-ші дивизиясымен Флерс қолдау траншеясында байланыс орнатылды, содан кейін 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясы оңтүстіктегі Factory Corner-ден тыс жерде кездестірілді. III корпусында 1-ші дивизия Флерс траншеясын алды, ал 50-ші (Нортумбриан) дивизиясының шабуылдаған бригадасы, бұрынғы түнде салынған бейтарап аймақта посттарда қалды. Батыста 23-ші дивизияның 68-ші бригадасы екі танкымен бірге 26-шы авенюге шабуыл жасады. Бір танк төбеден өтіп, көптеген неміс артиллериясының атысын тартып, бригаданың ілгерілеуін тоқтатты. Мартинпуиш диірменінің батысынан бомбалауға әрекет жасау да сәтсіз аяқталды.

XIV Corps attacked on the right with the 56th (1/1st London) Division next to the French Sixth Army, in co operation with the French 2nd Division, with two battalions of the 168th Brigade while the other two on the right flank contained the Germans in Bouleaux Wood and the western defences of Combles. The brigade quickly advanced round the north of the wood, despite resistance in the embankment of the tramlines and then sent patrols towards Combles. Artillery observers reported small groups of German soldiers moving eastwards from the village. By midnight all three brigades had moved forward and at 3:30 a. m. British and French troops met; by dawn a patrol met French soldiers east of the town, the 56th (1/1st London) Division line being consolidated east of Combles, with the Germans beyond in Mutton Trench. A further attack was planned with tank support then cancelled when the tanks failed to appear. North of the 56th (1/1st London) Division, the 95th Brigade of the 5th Division was delayed by enfilade machine gun fire from the embankment north of the tram line and a strong point on the Ginchy–Morval road until bombed from the north. On the left the 15th Brigade followed the creeping barrage closely down into the valley, over running and taking prisoner numerous Germans. The 95th Brigade resumed its advance up the far slope and rushed the German trench running south from Morval, as the 15th Brigade overran the trench further north, west of the village, taking many more prisoners. After another halt to reorganise, the village was occupied by the 15th Brigade at 3:00 p. m The final objective from the Moulin de Morval windmill, south to the 56th (1/1st London) Division area, was consolidated by nightfall. Several weak German counter attacks were defeated and the 95th Brigade began working its way southward, towards the French at Frégicourt. The 6th Division attacked from north of Morval, to the road through the middle of Lesbœufs, on the left of the 5th Division. The first objective was taken by a battalion of the 16th Brigade on the right and two battalions of the 18th Brigade on the left. The final objective east of the Morval–Lesbœufs road was captured by two battalions leapfrogging through on the right and one on the left, to clear the south end of Lesbœufs, where the Guards Division was met as it occupied the north end. The attack benefitted from good weather, which led to a good preliminary bombardment and an accurate creeping barrage, 500 prisoners being taken. The 5th and 6th divisions consolidated on spurs east and north east of Morval. At 6:00 p. m., the adjoining brigades advanced another east of Morval and also put posts on a line from Morval Mill north to Lesbœufs. The Guards Division attacked with two brigades in line, which advanced in waves apart. A German counter barrage began on the Guards Division front, within a minute of the infantry advancing but the leading waves moved fast enough to avoid the bombardment. The foremost battalions of the 1st Guards Brigade found little opposition, apart from uncut wire, which was cut by the officers, while the men provided covering fire and fire from dug outs along a sunken road on the extreme right flank. The first objective was rushed at 12:40 p. m. and captured by 1:20 p. m. The advance to the next objective took ten minutes, against "slight" opposition and the advance to the final objective was conducted against little resistance, the right hand brigade digging in on the east side of Lesbœufs by 3:30 p. m.

On the left flank, the 3rd Guards Brigade reached the first objective on the right but was delayed on the left until 1:35 p. m., by Germans in a trench which had been missed by the artillery bombardment, before reaching the first objective. The neighbouring brigade of the 21st Division had been held up by uncut wire, so a defensive flank was formed; the rest of the brigade pressed on, arriving at the second objective at 2:35 p. m. and the final objective at 3:30 p. m. Touch was gained with the 6th Division north of Lesbœufs; a further advance in the evening was postponed due to the vulnerable northern flank, although the disarray seen among the German defenders further south, led local commanders to call for cavalry to exploit the "rout" they believed was occurring south of Gueudecourt, as British artillery inflicted many casualties on retreating parties of Germans. To the north of XIV Corps, the 21st Division attacked on the right flank of XV Corps. Two battalions of the 64th Brigade on the right were held up by uncut wire at Gird Trench (Gallwitz Riegel), except for some troops who advanced on the extreme right, in company with the 3rd Guards Brigade. A reserve battalion moved forward to attack the second objective but got no further than the British front trench, due to German artillery fire. The 110th Brigade on the left of the 21st Division took Goat Trench and then machine gun fire from the right held them up, before the leading battalions reached Gird Trench. Eventually a defensive flank was formed, facing south in part of the Ginchy–Gueudecourt road and a small number of troops got into Gird Trench and gained touch with the 55th (West Lancashire) Division, which had attacked with 165th Brigade and taken Gird Trench early in the afternoon, then gained a foothold in a sunken road between Gird Trench and Gueudecourt at 2:40 p. m., linking with the 21st Division on the right and the New Zealand Division on the left. The 1st New Zealand Brigade was to form a defensive flank either side of Goose Alley, which ran from Flers Trench to the Gird Trenches, facing north west towards Eaucourt l'Abbaye. The leading waves kept very close to the creeping barrage, advancing quickly against sparse German artillery fire and unusually feeble resistance from German infantry; a battalion headquarters was captured and a defensive flank was formed along Goose Alley to Gird Trench. Touch was gained with the 1st Division (III Corps) to the north in Flers Support Trench and later the 55th (West Lancashire) Division was met beyond Factory Corner to the south. In III Corps the 1st Division took of Flers Trench and the attacking brigade of the 50th (Northumbrian) Division, remained in posts beyond no man's land, built the previous night. To the west the 68th Brigade of the 23rd Division attacked 26th Avenue with two tanks attached. One tank crossed the crest and attracted so much German artillery fire that the advance of the brigade was stopped. An attempt to bomb forward from west of Martinpuich Mill also failed.

26 қыркүйек

XIV корпуста 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы Комбльге қарай ілгері жылжыды, таңертең олар жетті, ал басқа әскерлер 2:10-да ракеталар ұшырылғанын көргеннен кейін Було орманына қарай шабуылдады. 167-бригада Морвалдың оңтүстігінде 5-ші дивизиямен байланысып, 4:15-те жеңіл теміржолдың жанында француздық патрульдерімен кездесті. Әскерлер алға жылжып, Комбльдің шығысында жаңа шепті бекітті, оң жақтағы француздармен байланыс орнатты. 168-бригаданың Маттон траншеясына шабуылы қолдау көрсетуге тиіс бес танк істен шыққандықтан тоқтатылды. XV корпус 21-ші дивизияның жаңа батальоны мен танк таңғы сағат 6:30-да Пилигрим жолымен жоғары көтеріліп, Гирд траншеясын (Галльвиц Ригель) және Гюдекортты басып алды, содан кейін Гирд траншеясын гвардиялық дивизияға бомбалады. Жаяу әскер мен атқыштар Гедекуртқа және солтүстікке қарайғы биік жерлерге енді. Таңертең неміс артиллериясының атысы жанданып, гвардиялық дивизияны мүмкіндігінше жылдам бекінуге мәжбүр етті. Кавалерия эскадрильясы Гедекурт маңында алға жылжуға тырысты, бірақ маневр жасау үшін алдыңғы шеп тым тар екенін анықтады. Ле-Транслойдың батысындағы биік жердегі неміс пулеметтеріне қарсы Ле-Бюфтен тыс жердегі жаяу әскердің барлаулары аз нәтиже берді. Маметстен келген атқыштар таңғы сағат 2:15-те атыс астында түсіп, оңтүстік-батыстан Гедекуртқа енді. 110-шы бригада (37-ші дивизиядан қосылған) баяу жылжып, кешке ауылға жетті. 64-ші бригада (21-ші дивизия) екі батальонмен Gueudecourt-Le Transloy жолына дейін алға жылжуды жалғастырды, онда 62-ші бригаданың батальоны жолға өтіп, Lesbœufs жолымен қиылыста гвардиялық дивизиямен байланысты. III корпустың 1-ші және 50-ші дивизиялары түнгі сағат 11:00-де жаңа неміс траншеясына шабуыл жасады, 1-ші дивизия пулемет атысымен тоқтатылды, ал 50-ші (Нортумбриан) дивизиясы батыс жағын басып алып, содан кейін Спенс траншеясына дейінгі Крессент аллеясын бомбалады.

27 қыркүйек

XV корпус 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясымен шабуыл жасады, ол сағат 14:15-те 164-ші бригаданың батальонымен Жирт траншеясы мен Гуз аллеясын басып алды. Жаңа Зеландия дивизиясының 1-ші жаяу әскер бригадасы Лигни жолындағы Жирт қолдау траншеясында 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясымен қосылып, 80 тұтқынға ие болды, содан кейін алға қарай, кері беткейге ор қазып, Жирт қолдау траншеясы дерлік жойылғанын анықтады. Жаңа Зеландия батальоны орталықта, сол жақтан басқа, алға жылды, онда ол кесілмеген сымға тоқтады және сол батальон Фабрика бұрышынан Эукорт-л-Аббайға дейінгі жолдан тыс жерде пулеметтен атылудан үш ротасын жоғалтты. Төртінші рота Гуз аллеясында бекеттер құрды, ал немістер аллея мен Жирт траншеясының (Галльвиц Ригель) қиылысын ұстап тұрды. III корпуста 1-ші дивизия Флерс Свинч траншеясының қалған бөлігін басып алды және сол түні 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясымен ауыстырылды. 50-ші (Нортумбрия) дивизиясы Флерс траншеясынан (Флерс Ригель) қарауылдап, бекеттер орнатты. 23-ші дивизия солтүстік жақта Спенс траншеясының жанында 26-шы даңғылдың бір бөлігін басып алып, Альберт-Бапаум жолындағы резервтік армияның канадалық бөлімдерімен байланысты.

28-30 қыркүйек

56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы 20-шы және 6-шы дивизиялармен ауыстырылды, себебі Морваль аймағы француздық алтыншы армияға берілді. Жаңа Зеландия дивизиясының XV корпусы шабуылын тоқтатуға мәжбүр болды, өйткені Гирд траншеясының басылмаған бөлігі Гус аллеясындағы нысананы бақылауға мүмкіндік берді. Гирд траншеялары мен Гус аллеясының қосылысы әуе суреттерінде де, карталарда да көрсетілмеген төмендікте орналасқан. Немістер солтүстік және батыс беткейлерін бақылап тұрды, ал жаңа зеландиялықтар оңтүстік және батыс шеттерінің бір бөлігіне жетіп, неміс позицияларына толық көрініс алды, бұл қосымша шабуылды қажетсіз етті. 41-ші дивизия 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясын алмастырды, III корпус бекітілді, ал 23-ші дивизияның сол жағы резервтік армияның канадалық бөлімдерімен бірге ілгері жылды. Дестремонт шаруашылығына жасалған әрекет көптеген пулеметтер мен гранаталарды қолданып, немістердің қарсы тұруына байланысты сәтсіз аяқталды. XIV корпустың 6-шы және гвардиялық дивизиялары Лесбёфтің сыртындағы бос неміс окоптарын басып алды. Lesbœufs–Le Transloy тас жолының солтүстігіндегі олқылықты жабуға жасалған ротаның әрекеті, 30 қыркүйекке қараған түні гвардиялық дивизия 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясының резервтік бригадасымен ауыстырылар алдында, неміс пулеметтерінен күшті атысқа тап болды. III корпусы аймағында, Төртінші армияның солтүстік қанатында 23-ші дивизия таңғы сағат 5:30-да Дестремонт шаруашылығына шабуыл жасады, содан кейін армия шекарасында 3-ші канадалық дивизиямен байланыс орнатты. 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясының 141-ші бригадасы 28/29 қыркүйек түнінде 1-ші дивизияны алмастырып, екінші рет Флерс ауыстыру сызығынан немістерді ығыстырды. Жаңа Зеландия дивизиясы оң жақтан ілгері жылды, сондай-ақ 1 қазанда жоспарланған Эукур-л-Аббайға шабуылға дайындық жүргізді. Жаңа Зеландия әскерлері Гирд траншеяларында (Gallwitz Riegel) неміс армиясының бұйрығын тапты, онда аймақтағы неміс резервтерінің орналасқан жерлері көрсетілген.

Әуе операциялары

25 қыркүйекте, дүйсенбі күні аспан ашық, бұлтсыз болды, жер бетінде тұман болғанмен, байланыс патрульдік ұшақтарындағы бақылаушылардың хабарлары өте дәл болды. Осының арқасында жаяу әскер Төртінші армия майданында – Морваль, Гедкорт және Флерс аймақтарында өз мақсаттарына қарай жылжыды. Әуедегі барлаушылар 124 неміс артиллериялық батареясын анықтады, олардың 47-сіне шабуыл жасалды, ал 21-і аймақтық шақыру арқылы үндемеді. Сағат 14:35-те бақылаушылар соңғы мақсатқа шабуылды қадағалады және жиырма бір минуттан кейін оның дерлік барлығы басып алынғаны туралы хабарлама келді. Кейіннен әуеден алынған мәліметтер негізінде жасалған карта, жаяу әскер баяндамаларынан гөрі әлдеқайда дәл екені анықталды. Морваль маңындағы басып алынбаған жер кешке дейін жаудан тазартылды, бұл негізгі биіктіктегі жерді толық басып алуға мүмкіндік берді. Бұл Комбл қаласын немiс әскері үшін тұруға жарамсыз етті. Алайда, британдық бақылаушылар француз әскерінің оңтүстіктен шабуылының кешіккенін көрді. Күндіз неміс авиациясы белсенді болды, бірақ көптеген ұшақтар 4267,20 метрден жоғары ұшты, онда британдық ұшақтардың көбі жете алмады. Неміс авиациясының операциялары британ корпусының ұшақтарына, байланыс патрульдерін және артиллериялық бақылау ұшуларын жүзеге асыруға көп әсер етпеді. Төрт неміс ұшағы атып түсірілді, ал тағы бірнешесі зақымдалды. Бірақ жаңа неміс ұшақтарының жоғары жылдамдығы оларға қалауынша шайқастан шығуға мүмкіндік берді. Лагникорт әуежайына екі британдық эскадрилья шабуыл жасап, ангарлар мен тұраққа қойылған ұшақтарға зақым келтірді, ал Мананкурдағы неміс штабы бомбаланды. 26 қыркүйекте, сағат 06:00-де, ұшақ Гирд траншеясы (Галльвиц Ригель) бойынша бомбалауды басқарды, содан кейін жаяу әскер траншеяның оңтүстігіне қарай шабуыл жасады. Сағат 07:15-те танк траншеяға жетіп, жаяу әскермен бірге жылжыды. 30 минуттан кейін қорғаушылар Гвардия дивизиясының шегіне дейін қайта шегінді, сол кезде ұшақ танк пен жаяу әскер келгенше артиллериялық оқты ұсынып тұрды. Ұшақ бақылаушысы артиллериялық оқты тоқтатты және ұшақ траншеядағы неміс әскерлерін атқылады, нәтижесінде 370 неміс әскері қарсылық көрсетпей берілді, ал британдықтар бес сарбазды жоғалтты. Гирд траншеясын басып алу кешке қарай Гюдекуртқа және одан әрі жол ашты. Түскі уақыттағы әуедегі барлау Комбл маңындағы британдық және француздық әскерлердің орналасқан жерін анықтады.

Monday 25 September, was bright and cloudless, with a ground haze but reports from observers in contact patrol aircraft were notably accurate, as the infantry advanced to their objectives on the Fourth Army front, from Morval to Gueudecourt and around Flers. Observers in reconnaissance aircraft located 124 German artillery batteries; 47 were engaged and 21 silenced by zone calls. At 2:35 p. m., observers watched the advance to the final objective and after twenty one minutes, almost all of it was reported captured. A map compiled from air reports was later shown to be more accurate than infantry progress reports. The ground not taken near Morval fell in the evening, completing the capture of the ground on the main ridge, making Combles untenable, although British balloon observers were able to see that the French advance from the south had been delayed. There was extensive German air activity during the day but most aircraft flew above 4267.20 m, which few British aircraft could reach. German air operations had little effect on the British corps aircraft, which made contact patrols and artillery observation flights. Four German aircraft were shot down and others damaged for no loss but the superior speed of the newer German aeroplanes, allowed them to break off at will. Lagnicourt aerodrome was attacked by two British squadrons, causing damage to hangars and parked aircraft and a German headquarters was bombed at Manancourt. On 26 September, at 6:00 a. m., an aircraft directed a bombardment on Gird Trench (Gallwitz Riegel) then infantry bombed down the trench southwards; a tank advanced to the trench at 7:15 a. m. and drove along with the infantry. After 30 minutes the defenders were forced back to within of the Guards Division, when the aircraft called for artillery fire until the tank and infantry arrived. The aircraft observer stopped the artillery and the aircraft strafed the Germans in the trench, causing 370 Germans to surrender, for a British loss of five casualties. The capture of Gird Trench opened the way into Gueudecourt and beyond by evening. Air reconnaissance around midday, established the position of British and French positions around Combles.

25 қыркүйек

Англо-француздық шабуылдар 23 қыркүйекте күтілген еді, 25 қыркүйек орнына, ал шабуылдың күндізгі уақыты да кейбір қорғаушыларды жаңылыстырды. XXVI резервтік корпустың 51-ші және 52-ші резервтік дивизиялары тез қайтарылды, 236-шы резервтік полктің бір бөлігі Було Вудтың солтүстігіндегі трамвай желісінде "жойылды". Комблден батысқа қарай 235-ші резервтік полк пен ауылдағы 234-ші резервтік полк бөлімдері солтүстіктен британдықтармен, оңтүстіктен француздықтармен қоршау қаупіне тап болды. 52-ші резервтік дивизияның 239-шы резервтік полкінің бір батальоны Морвальда оқшауланды, ал полктің бір бөлігі Лесбёфс ауылының солтүстігінде қалды. Сол дивизияның 240-шы резервтік полкі ұстаған Лесбёфстің қалған бөлігі оңай құлдырады. 51-ші және 52-ші резервтік дивизиялардың бөлімдері Морвальға қарсы шабуыл жасады, бірақ олар аз ғана қашықтыққа жылжып, артиллериясының қайтарылуын қамтамасыз етті және ақырында Морвалдың шығысына қарай Ле Транслой жолы бойында жаңа шеп құрды. 52-ші резервтік дивизияның оң жағындағы 238-ші резервтік полк және көршілес 6-шы бавариялық полкінің I батальоны, III бавариялық корпусы аймағындағы 6-шы бавариялық дивизияның сол қанатында, қорғаныстағы кейбір пулеметтер британдық оқшашудан аман қалғандықтан, Галлвиц Ригель (Гирд траншеясы) мен Геудекурттың көп бөлігін ұстап тұрды, олар алдыңғы шептен алынып, оқ-дәрі тесіктеріне жасырылған еді. Баварияның 6-шы полкі солтүстікке қарай Галлвиц Ригельден ауылға және оңтүстікке қарай I батальон аймағына кері шегінді. Геудекурттың солтүстігінде екі неміс батальоны британдық шабуыл басталғанда ауыстыру жұмыстарын жүргізіп жатқанда, шатасудың салдарынан батальон штабы мен инженерлік жабдықтар тұтқындалды. Эукур-л’Аббай мен Ле-Сарсты қорғаған 50-ші резервтік дивизия, 15 қыркүйектегі шабуылдар кезінде басып алынбаған Флерс-Ригельдің оңтүстік бөлігін, британдықтардың солтүстік-батысқа қарай бомбалау әрекеттеріне қарсы ұстап тұрды, бірақ Бапаум-Альберт жолының оңтүстігіндегі Мартинпуич маңындағы Флерс-Ригельге қарай батысқа қарай кері шегінуге мәжбүр болды.

Anglo French attacks had been expected on 23 September, rather than 25 September and the timing of the attack for the afternoon, also wrong footed some of the defenders. The 51st Reserve Division and the 52nd Reserve Division of the XXVI Reserve Corps were quickly pushed back, part of the 236th Reserve Regiment being "destroyed" at the tram line north of Bouleaux Wood. Parts of the 235th Reserve Regiment west of Combles and the 234th Reserve Regiment in the village, were threatened with encirclement by the British from the north and the French in the south. A battalion of the 239th Reserve Regiment of the 52nd Reserve Division was cut off in Morval and part of the regiment was overwhelmed north of the village near Lesbœufs. The rest of Lesbœufs, held by the 240th Reserve Regiment from the same division fell easily. Parts of the 51st and 52nd Reserve divisions counter attacked Morval but were only able to advance a short distance and cover the withdrawal of their artillery, eventually forming new a line along the Le Transloy road east of Morval. The 238th Reserve Regiment, on the right of the 52nd Reserve Division and the I Battalion of the neighbouring 6th Bavarian Regiment, on the left flank of the 6th Bavarian Division in the III Bavarian Corps area, were able to hold much of Gallwitz Riegel (Gird Trench) and Gueudecourt, because some of the defending machine guns had survived the British bombardment, having been withdrawn from the front line and hidden in shell holes. The 6th Bavarian Regiment further north, was pushed back from Gallwitz Riegel into the village and southwards into the I Battalion area. North of Gueudecourt, two German battalions were conducting a relief when the British attack began and a battalion headquarters was captured along with engineer stores, in the confusion. The 50th Reserve Division, defending Eaucourt l'Abbaye and Le Sars, was able to hold the southern end of its part of Flers Riegel (Flers Trench), which had not been captured during the attacks of 15 September, against British attempts to bomb up it to the north west, although forced back towards Flers Riegel further west near Martinpuich, south of the Bapaume–Albert road.

26-28 қыркүйек

Бушавес, Комбль және Гюдекорт жоғалды, ал артқы гвардиялар Комбльден Галлвиц Ригельге (Жиғара траншеясына) шегінді, бірақ 234-ші және 235-ші резервтік полктардың бір бөлігі қоршалып қалды, олардың көптегені Хай Вудқа қарай беттеп қаза тапты. Бапаум–Альберт жолының солтүстігінен келген 8-ші дивизия әскерлері Тиллойдан Гёдекурға қарсы шабуылдау үшін жиналды, бірақ алпыс британдық далалық артиллериясы оларға шабуыл жасады, нәтижесінде неміс жаяу әскері Ле Транслой бағытына "қорқып қашты". Гюдекорт маңындағы Галлвиц Ригельге жасалған британдық авиациялық-артиллериялық танк-пехоталық шабуыл 238-ші резервтік полк пен 6-шы бавариялық полк батальонының көптеген аман қалғандарының тұтқындалуына әкелді. 50-ші резервтік дивизия Эукур-л-Аббае және Ле-Сарсқа қарай ықпалдасты, ал 6-шы бавариялық дивизия аймақтың қорғанысын өз мойнына алды; келесі күні бавариялық полк шабуылға ұшырады, сол кезде Галлвиц Ригель маңында 7-ші резервтік дивизияның бір бөлігі оларды алмастырып, екі тараптан да көп шығынға ұшырағанына қарамастан, өз бекінісін сақтап қалды.

Талдау

Бұл шайқас ағылшын-француздық үлкен жеңіс болды және бастапқы төртінші армия шабуылында танктар қолданылмағандықтан, үздіксіз, жайлап жылжитын артиллериялық атыс жүргізілді. Бір неміс бекініс жүйесі, 15 қыркүйектегі неміс қорғанысынан нашар дамыған үшінші желі, снарядтардың 40 пайызға артық салмағымен атқыланды. 16-22 қыркүйек аралығындағы жаңбыр және шабуылдардың қарқыны немістерге қорғанысын жақсартуды қиындатты. Кавалерия тіпті кейбір тактикалық мақсаттарды басып алды, ал жаяу әскерлер артиллериялық атыстың алдынан жақсы ілесіп, британдық он дивизиядағы шығынды 5000 адамға дейін шектеді. Комбльден оңтүстікке жасалған француз шабуылдары неміс артиллериясының күшті атысына кедергі келтірді және Файолль 7-8 қазанда шабуылды қайта бастау үшін кең ауқымды артиллериялық дайындық қажет деген қорытындыға келді. Қыркүйек айында Сомма майданына қосымша неміс әскері мен артиллериясы келді, бірақ 20-23 қыркүйек аралығында Сомманың оңтүстігінде жасалған үлкен қарсы шабуылдар 12 қыркүйектен бері жоғалған жерді қайтаруға сәтсіз аяқталды, француз армиясы немістер сияқты шабуылдаушыларға ауыр шығын келтіруге қабілетті болды. Қыркүйек айында неміс қазаларын толтыру үшін қажетті адамдардың тек 10 пайызы табылды және 1917 жылғы жастар, Германиядан алынған қосымша әскерлер, жабдықтаушы әскерлер мен Ландвер фронтқа жіберілді. Дивизияларды он төрт күндік мерзімге шектеу әр күні жаңа дивизия қажеттігін білдірді, ал әскерлердің жетіспеуі неміс дивизияларын қайта құрудың бөлшектелуіне әкелді, бұл тиімділікті төмендетті және Соммадағы неміс армиясының құлауға қаншалықты жақын екенін көрсетті. Людендорф 25-28 қыркүйектегі шайқасты шайқастың ең ірі шайқасы деп атады. Қорғаныстың төртінші желісі Ле Транслойдан Лигни Тиллойға дейін қазылды, бесінші желі Бапумға жақын салынды және алтыншы желі шығысқа қарай салына бастады. Артиллериялық атыстан қашу үшін қорғанысқа көлбеу беткейлер таңдалды, бұл жаңбыр мен нашар көріну кезеңінде ағылшын-француздық әуе бақылаушыларына қосымша талап қойды. Неміс авиациясы көбірек және жақсырақ болды, олар ағылшын-француздық әуе басымдылығына қарсы күресті, ал Вердендегі неміс артиллериясының үлкен бөлігі Сомма майданына жеткізілді. Оқ-дәрі жетіспеушілігіне және нашар сапалы оқ-дәрілерге қарамастан (оқ-дәрі өндірісінде қолданылатын алмастырушы материалдардың салдарынан), одақтас жаяу әскерлерінің қарсыластың жеріне өтуіне кедергі келтіру үшін, ысырапты, бақыланбайтын аймақты бомбалауды жалғастырудың орнына, күшті атыс қолданылды. Ағылшын-француздар маңызды жерлерді басып алып, неміс армиясына көптеген шығын келтірді, бірақ Морваль аймағындағы олардың ілгерілеуі тоқтатылды, бұл суық және ылғалды күзгі ауа райында Ле-Транслой шайқасында (1 қазан – 5 қараша) өзара қымбатқа түсетін шайқастарға әкелді.

The battle was a considerable Anglo French victory and as no tanks were used in the initial Fourth Army attack, a continuous creeping barrage was maintained. The objective of one German trench system, the original third line, which was less well developed than the German defences on 15 September, was subjected to 40 per cent greater weight of shellfire. Rainfall from 16 to 22 September and the tempo of attacks, made it difficult for the Germans to improve their defences. Cavalry were even able to seize some tactical objectives and infantry kept well up to the creeping bombardment, limiting losses to 5,000 men in the ten British divisions engaged. French attacks in the south beyond Combles, made little progress against massed German artillery fire and Fayolle concluded that an extensive artillery preparation would be needed, to resume the attack around 7 to 8 October. More German troops and artillery had arrived on the Somme front during September but their use in big counter attacks south of the Somme from 20 to 23 September, had disappointing results, failing to regain the ground lost since 12 September, with the French armies proving just as capable of inflicting huge losses on attackers as the Germans. During September, only 10 per cent of the men needed to replace German casualties could be found and men from the 1917 class, comb outs from Germany, supply troops and Landwehr were sent to front line units. Limiting divisions to fourteen day periods in the line required a fresh division each day and the acute shortage of troops led to German divisional reliefs becoming piecemeal again, which reduced efficiency and showed how close to collapse the German armies on the Somme had come. Ludendorff called the fighting of 25 to 28 September, the biggest engagement of the battle. A fourth line of defence was dug from Le Transloy to Ligny Thilloy, a fifth one closer to Bapaume and work begun on a sixth line further east. Reverse slopes were chosen for the defences, to evade artillery fire directed by ground observers, which made more demands on Anglo French air observation crews, during a period of rain and poor visibility. More and better German aircraft became available, which were used to challenge Anglo French air superiority and a substantial amount of the German artillery at Verdun was brought to the Somme front. Despite ammunition shortages and inferior quality ammunition being supplied (caused by substitute materials being used in ammunition manufacture), more destructive fire was used to try to disrupt Allied infantry before they crossed no man's land, rather than continue with wasteful, unobserved area bombardments. The Anglo French had made important gains of ground and inflicted many casualties on the German armies but their advance in the Morval area had been contained, leading to more mutually costly fighting in the Battle of Le Transloy (1 October – 5 November) in colder and wetter autumnal weather.

Шығындар

1-ші дивизия 20 қыркүйекте 1400 адамдық шығынға ұшырады, 5-ші дивизия 19-26 қыркүйек аралығында 1749 адамдық, ал 6-шы дивизия 15 қыркүйектен 18 қазанға дейін 6197 адамдық шығынға ұшырады. 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы қыркүйек айында 5538, ал 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясы 17-29 қыркүйек аралығында 1555 адамдық шығынға ұшырады. Жаңа Зеландия дивизиясы 15 қыркүйектен 1 қазанға дейін 7000 адамдық шығынға ұшырады. 2 қазанда Хейг 25 қыркүйектен бері Төртінші және Резервтік армияларда 19 025 адам шығынға ұшырағанын бағалады. Неміс 1-ші және 2-ші армиялары қыркүйек айында шамамен 135 000 адамдық шығынға ұшырады, бұл шайқастың ең ауыр айы болды. Соғыстан кейінгі неміс ресми тарихындағы және мұрагерлік принц Руппрехттің пікірлерінде, соғысқа дейін даярланған көптеген офицерлердің, сержанттардың және жаяу әскерлердің жоғалуы, әсіресе, қарсыластарға берілуге дайындықтың артуы туралы айтылды.

Викторияның айқасы

Қатардағы Томас Альфред Джонс, 1-ші батальон, Чешир полкі.