Кіріспе

Франциядағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың ұрысы Анкре биіктіктеріндегі шайқас (1 қазан – 11 қараша 1916 жыл) – Сомма шайқасы кезінде 26-28 қыркүйек аралығында Типваль қырқасындағы шайқастан кейін британдық шабуылдардың жалғасуына берілген атау. Бұл шайқасты резервтік армия (29 қазанда бесінші армия деп қайта аталды) Альберт-Бапаум жолының жанында Курселеттен Базентин қырқасындағы Тьепвалға дейін жүргізді. Британдықтардың биіктіктерді басып алуы Германияның 1-армиясын оңтүстік-батысқа қарай Альбертке қарай бақылаудан айырып, Анкре аңғарының солтүстігіндегі Бомонт-Амель, Серр және Бокур маңындағы неміс позицияларын британдықтардың бақылауына беруге мүмкіндік беретін еді. Резервтік армия 1, 8, 21, 25 қазанда және 10-11 қарашада ірі шабуылдар жасады. Осы аралықта көптеген ұсақ шабуылдар жасалды, бірақ жиі жауған қатты жаңбырлар салдарынан шайқас тоқтап, жер мен жолдар сазға айналып, ұшақтарды жерге қондыруға мәжбүр етті. Неміс күштері тау жотасындағы бекіністерінде, Стауфен Ригельдің (Регина ордысы) шығыс шетінде және Швабен Фестесінің (Швабен редуты) солтүстігінде, сондай-ақ Типвальдің солтүстік-шығысындағы Штауфен Фестесінде (Шваф редуты) көптеген қарсы шабуылдар мен шайқастар арқылы қымбатқа түсетін қорғаныс шайқасын жүргізді, бұл британдықтардың биіктіктерді бір айдан астам уақытқа басып алуын кешіктірді. Штаф редуты 9 қазанда, ал Швабен редутындағы соңғы неміс позициясы 14 қазанда құлдырады, бұл Анкре аңғарындағы 28-ші резервтік дивизияның позицияларын британдықтардың жерден бақылауына ұшыратты. Анкренің екі жағындағы Санкт-Пьер Дивион мен Бомонт-Амель маңында қалыптасқан шығыңқыдан неміс әскерлерінің шегінуін Германияның генерал-квартирмейстері Эрих Людендорф пен жаңа армия тобының қолбасшысы Баварияның мұрагерлік ханзадасы фельдмаршал Руппрехт қарастырды, бірақ 1-ші армияның қолбасшысы генерал Фриц фон Белоудың қарсы шабуылдарға деген ұсынысы, артта жақсы қорғаныс позицияларының болмауына байланысты қабылданбады. 2-ші армияның қолбасшысы генерал Макс фон Галлвиц қазан айының басында өзінің көптеген бөлімшелері Сомманың солтүстігіндегі 1-ші армияға ауыстырылғанын, резервте тек бір жаңа полк қалғанын атап өтті. Неміс қарсы шабуылдары сәтсіз аяқталды және 21 қазанға қарай британдықтар алға жылжи алды, Стауфен Ригельдің (Регина траншеясының) шығыс бөлігіндегі соңғы неміс бекінісінен басқасын басып алды. 24 қазанда Верден шайқасында француз шабуылдары немістерді Сомма майданына әскерлерді тасымалдауды тоқтатуға мәжбүр етті. 29 қазаннан 9 қарашаға дейін нашар ауа райына байланысты британдық шабуылдар кейінге шегерілді, ал 11 қарашада 4-ші канадтық дивизиясы Регина траншеясының шығыс бөлігін басып алды. Бесінші армияның операциялары Анкре шайқасында (13-18 қараша) қайта басталды.

Стратегиялық даму

Қыркүйек айының соңында ағылшын-француз әскерлері Бушавесненің маңындағы Перонн-Бапаум жолынан өтіп, орталықта Морваль, Лесбёф және Гьедекуртты басып алды, ал солтүстік жақта Типваль қырқасының көп бөлігін жаулады. 29 қыркүйекте генерал Дуглас Хейг Төртінші армияға Бапаумға қарай жорық жоспарын жасауды, оң жақта Ле Транслойға, ал сол жақта Альберт-Бапаум жолынан солтүстікке қарай Лопарт Вудқа жеткенін тапсырды. Резервтік армия Төртінші армияның шабуылын Анкр аңғарына шабуыл жасап, Типваль қырқасынан солтүстікке қарай Лупарт Вуд-Ирл-Мираумонға және Анкрдің солтүстік жағалауынан шығысқа қарай Пуизиеге қарай шабуыл жасап, оң жақтан Мираумон тұсында оңтүстіктен келген шабуылдармен кездесіп, Жоғарғы Анкр аңғарындағы неміс әскерлерін қоршауға тиіс болды. Үшінші армия Резервтік армияның солтүстігінде флангты қорғаумен айналысуы керек еді, Gommecourt-тың оңтүстігінде орналасып. Резервтік армияның операциялары 12 қазанға дейін басталуы керек еді, содан кейін Төртінші армия Ле Транслой және Боленкурға, ал француздың Алтыншы армиясы 7 қазанда Сайли-Саилизелге шабуыл жасағаннан кейін. Сомманың оңтүстігіндегі француздың Он бірінші армиясы 10 қазанда Шольннің солтүстігіне шабуыл жасады. Сомма аймағындағы күзгі ауа райы кедергі келтіретін еді, бірақ суық жаңбыр мен тұман ұшақтарды жерге түсіріп, кең сазды далаларды құрады, көптеген шабуылдарды кейінге жылдыруға мәжбүр етті. 7 қазанда Хейг бұрынғыдан гөрі азырақ амбициялық директива шығарды, бірақ нашар ауа райы, неміс тактикасының өзгеруі және Сомма майданындағы күшейтулер екі жақтың көптеген шабуылдарының сәтсіз аяқталуына себеп болды. Роулинсон мен Гофпен кездескеннен кейін Хейг 17 қазанда Үшінші армияның операциясын тоқтатты. Резервтік армияның Анкрге қарсы шабуыл жоспары 23 қазанда аңғарға шабуылмен шектелді. 18 қазандағы Төртінші армияның шабуылының сәтсіздігі жоспарды қайта қарауға себеп болды, 19 қазанда Типваль қырқасының қалған бөлігін жаулау үшін Резервтік армияның II корпусы, 23 қазанда шабуылға Төртінші және француздың Алтыншы армиялары, ал Резервтік армияның азырақ амбициялық шабуылы 25 қазанда басталуы керек еді. 15 қазанда Гоф жаңа операциялық бұйрық шығарды және Анкрдің солтүстік жағында қайта ұйымдастыруды бастады. 19 қазанда тағы да қатты жаңбыр жауды, бұл II корпустың операциясын 21 қазанға дейін кейінге жылдырды. Шабуыл сәтті аяқталды, бірақ 24 қазанда жаңбыр қайта оралды, ал келесі күні негізгі шабуыл кейінге қалдырылды. 27 қазанда Гоф 1 қарашаны уақытша мерзім деп белгіледі, оны 29 қазанда 5 қарашаға дейін кейінге жылдырды, ал 3 қарашада Хейг Гофқа шабуылды тоқтатуды ұсынды. Гоф 9 қарашада шабуыл жасауды ұсынды, бірақ жақсы ауа райын күтуді жөн көрді. Хейг жаяу әскердің еркін қозғалуы үшін жер жеткілікті құрғақ болғанға дейін шабуылды бастамауға келісті, екі күндік жақсы ауа райы болжамы болғаннан кейін тағы бір кейінге жылдырылды. Тамыз айында Соммадағы неміс әскерлері үлкен күшпен сынақтан өтті. IX резервтік корпусы Позиерді қорғауда «жарылып» кетті, 18-ші резервтік дивизия 8 288 қаза тапты. Сомма майданына он жаңа дивизия жеткізілді және британдықтарға қарсы сызыққа қосымша дивизия қойылды. Неміс майданының артындағы қозғалыс тұрақты ағылшын-француздық артиллериялық атысымен қиын болды, бұл теміржол жеткізілімдерін кешіктіріп, жолдарды жөндеуге кедергі келтіріп, жабдықтардың жетіспеушілігіне себеп болды. Зақымдану, тозу, ақаулы оқ-дәрі, жауға түсу және жою тамыз айының соңына дейін екі неміс армиясындағы 1208 далалық қарудың 1068-ін және 820 ауыр қарудың 371-ін істен шығарды. Артиллериялық жағдай Галлвиц жасаған қарсы батареялық отты орталықтандыру және артиллериялық атысты бақылау үшін ұшақтарды күшейту жоспары арқылы ғана баяу жақсарды. Қосымша ұшақтардың одақтастардың әуедегі басымдығына әсері аз болды, бірақ бомбалаудың дәлдігі мен тиімділігін арттыра алды. 1-армияның шаршаған дивизияларын алмастыру үшін 2-армия тамыздың ортасында күш-жігерден айырылды және әскерлердің жетіспеушілігіне байланысты қарсы соққы беру жоспарлары тоқтатылды. Брусилов шабуылынан туындаған Ресейдегі төтенше жағдай, Румынияның соғысқа кіруі және Вердендегі француздың қарсы шабуылдары неміс армиясына одан әрі қысым жасады. 28 тамызда Фалькенхайн жоғары қолбасшылықтан (Oberste Heeresleitung) босатылып, оның орнына Гинденбург пен Людендорф тағайындалды. Жаңа жоғарғы қолбасшылық (Үшінші ОХЛ) Вердендегі шабуылдарды тоқтатуды және Румынияға және Сомма майданына әскерлерді жіберуді бұйырды. 5 қыркүйекте Францияда жаңа, қысқарақ желі құру туралы ұсыныстар батыс армияларының командирлерінен сұралды, олар 8 қыркүйекте Камбрейде Гинденбург пен Людендорфпен кездесті, онда Румыния үшін жоспарланғандардан басқа шабуылдық операцияларға ешқандай резервтер жоқ екенін жариялады. Людендорф тактикалық құндылығына қарамастан, жерді ұстап тұру саясатын айыптады және минималды әскермен алдыңғы қатардағы позицияларды ұстап тұруды және қарсы шабуылдармен жоғалған позицияларды қайта басып алуды жақтады. 15 қыркүйекте Руппрехтке тыл қорғаныс желісін дайындау бұйрығы берілді және 23 қыркүйекте жаңа Зигфрид позициясы (Гинденбург позициясы) құрылысын бастау бұйрығы берілді. 21 қыркүйекте Флер-Курселетте шайқасынан (15-22 қыркүйек) кейін Гинденбург Сомма майданына батыстағы әскерлер мен жабдықтарды жөнелтуді бұйырды, ал Мораль шайқасының (25-28 қыркүйек) соңына қарай Руппрехт Сомма майданында резервтерден айырылды. Қыркүйек айында немістер британдық секторға тағы он үш жаңа дивизияны жіберді және қайдан болса сонда әскерлерді жинады. Неміс артиллериясы 213 пойыз вагонымен далалық артиллериялық оқ-дәрілерін және 217 пойыз вагонымен ауыр артиллериялық оқ-дәрілерін атты, бірақ танктың пайда болуы, Типвальдегі жеңіліс (26-28 қыркүйек) және қыркүйек айында Соммадағы армиялардың 130 000 қаза болуы неміс мораліне ауыр соққы болды. 7 қазанда Руппрехт қазанның ортасында Анкр өзенінің солтүстігіне британдық шабуыл болатынын болжады. Вердендегі жағдайға қатысты алаңдаушылық та артты және 19 қазанда Верденнен Соммаға күшейту жіберу тоқтатылды. Француздың Он бірінші армиясының (10-21 қазан) тудырған жеңілістер 2-армия штабының бастығы Бронсарт фон Шелендорфты қызметтен босатуға әкелді.

Британдық шабуылға дайындық

Резервтік армияның алдыңғы шебі шайқастың басынан бері көп жылжымады, оңтүстіктегі Альберт–Бапаум тас жолынан басқа; алдыңғы шептің артындағы жер Төртінші армияның артындағы жерге қарағанда әлдеқайда аз зақымдалған. Қазан айында Төртінші армияға жабдықтау жолдары жаңбырдан шайылып кеткенде, Резервтік армия аумағының көп бөлігінде қозғалыс салыстырмалы түрде жеңіл болды. Гоф 12 қазанға жоспарланған шабуылға дайындалып, Анкренің солтүстігіне көбірек әскерлерді шоғырландыра бастады. Қазан айының басында солтүстік жағалауды V корпусының 39-дивизиясы ұстады, Хэбутернедегі Үшінші армиямен шекараға дейін. 1 қазанда 39-дивизияның сол жағына 2-дивизия орналастырылды, Редан қырқасынан армия шекарасына дейін жерді қорғау үшін. 4 қазанда XIII корпусының штабы резервтен шығарылып, үшінші армиямен қосылған жерге дейін алдыңғы шепті бақылауға алды, ал 2-дивизияның сол қанатын 51-дивизия алмастырды. 39-дивизия 2 қазанда II корпусына берілді, содан кейін 5 қазанда Анкренің оңтүстігіндегі аймақты иеленді, оң қанатын кеңейтіп, Тьепвалдағы 18-дивизияны босатты. 7 қазанда XIII корпусы 51-ші және 19-шы дивизияларын желіге орналастырды, ал 8 қазанда V корпусы 3-ші және 63-ші дивизиялармен 2-ші дивизияны алмастырды. Гоф 4–12 қазан аралығында солтүстік жағалауға шабуыл жасау туралы нұсқау берді және 1-ші атқыштар дивизиясы мен 3-ші атқыштар дивизиясын майданға жақындатуды ұйымдастырды. V корпусы мен XIII корпусының артиллериясы оңтүстік жағалаудағы неміс қорғанысын үздіксіз бомбалады, II корпусы Стауфен Ригельге (канадтықтар үшін Regina Trench, британдықтар үшін Stuff Trench) қарсы операцияларын жалғастырды және артиллериялық оқ жаудыру, сымдарды кесу және түтін шығару арқылы солтүстік жағалауда шабуылды имитациялады. Солтүстік жағалауда қарауылдар мен шабуылдар жасалды, бірақ лай мен тығыз тұман бағытты анықтауды қиындатты. 31 қазандағы қарауыл Хэбутерне маңындағы неміс алдыңғы шебіне еніп, онда немістерді таппады. 2 қараша күні түнде V корпусының екі қарауылы Серре маңындағы неміс екінші шебіне жетті, ал 7 қарашада XIII корпусының 31-ші дивизиясы жасаған шабуыл төрт тұтқынды алды. 1-ші атқыштар дивизиясы, он екі қоршау артиллериясы батареясы және Үшінші армиядан үш дивизиялық артиллерия Резервтік армияға берілді, ал Франциядағы барлық 52 танк Ашеға жеткізілді. Шабуылдың үнемі кейінге шегерілуі танк командирлеріне жерді зерттеуге уақыт берді, бірақ жер бетінің нашарлауы танк операцияларын күмәнді етті. Қазан айында Бомонт Хамель мен Серре арасында ресейлік саптарды (сарыбас салдақтар, сарбаздар тік тұрып, бұза алатын жер асты тоннельдері) жөндеу және 1 шілдеде жарылған минадан жасалған кратердің астына Хоторн қырқасына мина орнату үшін тоннельдер қазыла бастады. Анкренің оңтүстігіндегі II корпусы аумағында 25-ші дивизия Грандкорт маңындағы Анкре аңғарының шығыс жағына бақылау жүргізді, бірақ немістер Stuff Redoubt (Staufen Feste) солтүстік бетінен тау жотасының батыс шетіне дейін шыңды ұстап тұрды. Анкре аңғарының қалған бөлігін бақылау үшін редуттың қалған бөлігін және одан артындағы биік жерді басып алуға дайындық басталды. Жауын-шашынға байланысты шабуылды кейінге шегеруге мәжбүр болғанша, Оутхуилл тас жолы мен Блайтли аңғарында жиналыс аймақтары дайындалды және жаңа байланыс траншеялары мен терең бекіністер салынды.

Британдық шабуыл жоспары

+Ауа райы1 қазан – 11 қараша 1916 Күн Жаңбыр (мм) °F 1063–41құрғақбұлтты 2357–45ылғалды 30.170–50жаңбырлыбұлтты 4466–52бұлттыылғалды 5666–54бұлттыжаңбырлы 6270–57күнжаңбырлы 70.166–52желдіжаңбырлы 80.164–54жаңбырлы 9064–50құрғақ 10068–46құншақтыкүн 110.166–50бұлтты 12061–55бұлтты 13061–50бұлтты 14061–50бұлтты 15357–41жаңбырлы 160.154–36күндысуық 17355–43құрғақ 18457–48жаңбырлы 19457–37жаңбырлы 20048–28суық 21045–28құрғақбұлтты 220– –құрғақсуық 23355–43бұлтты 24354–45бұлттыжаңбырлы 25252–45жаңбырлы 26155–39жаңбырлы 27155–43жаңбырлысуық 28855–41ылғалдысуық 29753–45ылғалды 30761–48ылғалдысуық 31063–46 — 1359–46 — 2359–48 — 3159–48 — 4264–52ылғалдыбұлтты 5059–48құрғақ 6057–45бұлтты 71255–45 — 8257–43 — 9054–30құрғақ 10050–30 — 110.155–32бұлттысуық
Солтүстік Анкрдегі операциялар Канадалық корпусы мен II корпусының Курселет пен Типвальдің солтүстігіндегі биіктікті басып алуын аяқтағаннан кейін күтіп тұрды. Штуф және Швабен редуттарының қалған бөлігі басып алынуы керек еді, ал алдыңғы шеп биіктіктің еңкейген бетіне Регина траншеясы/Штуф траншеясына (Штауфен Ригель) жылжуы керек еді, шабуыл 1 қазанға белгіленді. 5 қазанда Гоф шабуылдар туралы меморандум шығарды, онда шайқастың сабақтары жинақталды. Гоф шабуылдың қарқынын сақтау үшін, араласу мүмкіндігін күтіп отырған кезеңдер мен резервтерді ұстап тұруға болмайтынын атап өтті, өйткені байланыс кешігулері оларға әрекет ету үшін уақыт қалдырмады. Бригадирлер алдыңғы мақсаттарды ұстап тұрған әскерлерді қайта ұйымдастыруы керек, өйткені бұл әскерлер алға жылжығаннан кейін резервке айналады. Бригадирлер алға жылжумен бірге жүруі керек, ал дивизия командирлері өз бригадаларын қайта ұйымдастыру арқылы резервтер құруы керек. Штаб-пәтерлер шабуылдарды көре алатын жерге орналастырылуы керек, байланыс үзілген кезде оқиғалар туралы хабардар болу үшін, алдыңғы шептен қашықтықпен күшейетін созылмалы мәселе. Артқы жақтағы телефон байланысын ұстап тұру оңайырақ болды, бірақ жаяу әскер шайқасы басталғаннан кейін маңыздылығы азайды. Корпус штабында әуеден бақылау мүмкіндігі болды және майдан даласындағы әскерлермен тікелей байланысқа қажеттілік азайды, өйткені олардың негізгі рөлі – жаяу әскер шайқасынан тәуелсіз болған батареяның артиллерия атысы. Шабуылды шабуыл алдында белгіленген мақсаттарға қарай жылжыған резервтерді пайдалану арқылы жалғастыру керек болды, осылайша оларды майдан шебінен келген хабарламалардан тәуелсіз етуге болады, олар көбінесе кешіктіріліп, келген жағдайда ескіреді.

Германияның қорғаныс дайындықтары

Қазан айының алғашқы екі аптасында Ле Транслойдан Анкреге дейінгі алты неміс дивизиясы жеті дивизиямен ауыстырылды, олардың екеуі тез арада алмастырылды. 20 қазанда жаңа жоғарғы қолбасшылықтың бұйрығы күшіне енді. Сомма майданында 1-ші армияға 23 қосымша ауыр батарея, 2-ші армияға 13,5 батарея берілді және 36 тозған батареялар ауыстырылды. Шаршаған дивизияларды жүйелі түрде жеңілдетуге мүмкіндік болды, қарсы батарея атысын күшейту үшін әуе бақылауын арттыру мақсатында авиация күштері пайдаланылды, қазан айында қыркүйекке қарағанда көбірек оқ-дәрілер атылды, бұл неміс жаяу әскерінің моральдық жағдайын жақсартты және Франко-британ әскерлерінің ілгерілеуін баяулатты. Кейбір өзгерістер 24 қазанда Вердендегі француз шабуылының салдарынан кейінге шегерілді, бұл Соммаға әскерлерді ауыстыруды тоқтатуға әкеп соқты. Британдықтарға қарсы дивизияларды алмастыру 24 қазан мен 10 қараша аралығында 6-шы және 4-ші армиялардың дивизияларын пайдалану арқылы жүзеге асырылды. Британдықтар 21 қазанда Регина/Стаф траншеясын басып алғаннан кейін, Руппрехт Сент-Пьер Дивионнан Бомонт-Амельге дейін эвакуация жасауды ұсынды, бірақ Төмендегілердің биік жер әлі де құнды бақылау мүмкіндігін береді, ол жоғалып кетеді және қалған қорғаныс нысандары мықты және жақсы орналасқан деген қарсылығынан іске асырылмады. Анкренің солтүстігіндегі неміс әскерлері күшейтілді, 1-ші армия штабының бастығы Лоссбергтің Лесбёфтің шығысына қарай шегіну туралы ұсынысына қарамастан. Грандкорттың шығысында, өзеннің оңтүстік жағында шабуыл күтілмеді және 29 қазанда Ла-Майзоннетте француздың 6-шы армиясына қарсы 2-ші армияның сәтті қарсы шабуылы Сомма шайқасының аяқталуға жақын болғанына неміс оптимизмін арттырды. Қыркүйек айының соңында Бельгия жағалауынан, жақсы даярланған және сапалы әскерлерден тұратын, армия дивизиясымен тең жаяу әскер бригадасы көшірілді. 30 қыркүйекте бригада 8-ші дивизияны Анкре биіктіктеріндегі Стауфен-Ригельде (Стаф/Регина траншеясы), Грандкорт пен Мираумонттың оңтүстігінде алмастырды. Стауфен-Ригель Стауфен-Фесте (Стаф редуты) жеткізу жолы ретінде қазылған және оңтүстіктен шабуылға қарсы айтарлықтай артықшылық беретін кері беткейде орналасқан. Резервтер жақын маңдағы Баум-Мульдеде (Бум-Рэвин) қорғауға алынды, ол жотаның кедергісіне байланысты оңтүстіктен британдық артиллерияның бомбалауына қиындық тудырды. Көрінудің нашар болған ұзақ кезеңдерде артиллерия бақылау ұшақтары жерге қонды, бұл британдық бомбалауды одан да дәлсіз етті, бірақ теңіз жаяу әскерінің бригадасы снарядтардан зардап шегуін тоқтатпады. Түндегі азық-түлік жеткізілімдері және жиі алмастыру теңіз жаяу әскеріне өз позицияларын ұстап тұруға мүмкіндік берді.

1 - 7 қазан

1 қазанда 2-Канадалық дивизия екі бригадамен сағат 15:15-те Коурселет-Мираумонт жолының екі жағында Регина орнына шабуыл жасады, бірақ көптеген британдық снарядтар олардың бастапқы позициясына түсіп, қиындық тудырды. Оң жақта 4-Канадалық бригада алға қарай бекініп, оң жақтағы 23-дивизиямен Дестремонт фермасының солтүстігінде байланыс орнатты. 5-Канадалық бригаданың үш батальоны жолдың батысындағы майданға шабуыл жасады, ал оң жақ батальон Регина орнына жартылай жеткенде артиллерия мен пулеметтен отқа түсті. Көптеген әскерлер мақсатқа жетпеді, себебі сым кесілмеген еді, сондықтан канадалық бөлімдер кері шегінуге мәжбүр болды. Орталық батальон Кенора орнына жетті, бірақ неміс пулеметтерінің отына байланысты Регина орнына қарай жылжу мүмкін болмады. Сол жақ батальон алға жылжыды, бірақ олардың сол жағындағы 8-Канадалық бригаданың 3-Канадалық дивизия батальоны неміс қарсы шабуылынан кері шегілгенге дейін. Неміс бомбалаушылары Регина орны бойымен жылжыды. Түнгі уақытта 5-Канадалық бригада Кенора орнының көп бөлігін ұстады, екі Коурселет-Мираумонт жолының батысындағы және Коурселет орнындағы постыларды, бұл орны Коурселет-Мираумонт жолының шығысына қарай созылды. Таң алдында 6-шы бригадамен алмастырылды. Сол жақта 3-Канадалық дивизияның бригадасы Регина орнына жақын жерде неміс артиллериясы, кесілмеген сымдар мен пулеметтен отқа түсіп, тоқтатылды, содан кейін бомбалау шайқасын жүргізіп, таңғы сағат 2-де кері шегінді. Шабуылды қайта бастау нашар ауа райына байланысты 8 қазанға дейін кешіктірілді. II корпустың Канада корпусының батысындағы аймағында 25-дивизия 1 қазанда 11-дивизияны алмастырып, жаңбыр мен саздың астында жаңа майдан сызығын нығайта бастады, сондай-ақ ауа райы жақсарғанда Stuff Redoubt-тің қалған бөлігіне шабуыл жасауға дайын болды. 18-шы дивизияның бригадасы 2 қазанда Швабен редубы үшін күресті жалғастырды, ол кезде немістер таңғы сағат 5:15-те редубттың шығыс жағынан Сент-Пьер дивионының оңтүстігіндегі ескі майдан сызығына дейін үлкен қарсы шабуыл жасады. Бір күн бойы соғысқаннан кейін немістер аз ғана жерді басып алды. Келесі күні таңғы сағат 10-да британдық батальон екі бағыттан Швабен редубына бомбамен кіруге тырысты, бірақ терең сазға батып қалды. 18-шы дивизия 7 қазанда 39-шы дивизиямен алмастырылды, содан кейін Швабен редубтының британдық бөлігіне неміс әскерлері мен от тастаушылар шабуыл жасады, бірақ 117-ші бригаданың екі батальоны оларды кері қайтарды. Канадалықтар өздерінің алдыңғы постыларын Регина орнынан бастап желі бойымен байланыстырды және күн сайын барлаушы топтарды жіберуге кірісті, олар траншеяның алдындағы сым кесіліп жатқанда, немістер "концертина" сымын бос орындарды толтыру үшін қойды деп хабарлады.

8 қазан

1-Канадалық дивизия 8 қазанда таңғы сағат 4:50-де суық жаңбыр астында шабуылға көшті. Оң жақтағы 1-бригада екі батальонмен бірге Дик Роудтан Квадрилатеральден тысқары Ле Сарс желісінің алдыңғы траншеясын басып алды және артиллерия атысымен қарсы шабуылды тойтарды. Канадалықтар төртбұрышқа шабуылды қайта бастамас бұрын қайта ұйымдасқанда, аймақта ауыр неміс бомбалауы жүрді және екі бағыттан қарсы шабуыл басталды. Сағаттар бойы ауыр шайқастан кейін, канадалықтар бастапқы траншеяларына қайта шегінді, себебі бомбалары таусылып, 1,100 адамның арасында 770 адам қаза тапты және 240 тұтқынға алынды. Түн түскеннен кейін оң жақта 23-ші дивизиямен байланысу үшін траншея қазылды. 3-бригаданың оң жақ батальоны кесілмеген сымдардан кешікті, бірақ олардың үстінен өтіп, оң жақ қанатында Регина траншеясының бір бөлігін басып алды. Сол жақ батальон траншея алдында көптеген жарақаттармен тоқтатылды және бригада түнде қайта шегінді. 3-ші Канада дивизиясының 9-бригадасының оң жақ батальонынан бірнеше әскерлер неміс бекеттері арқылы Регина траншеясына енді, бірақ олардың саны аздықтан жеңіліп қалды. Сол жақ батальон Регина траншеясына жетіп, Курселет траншеясымен бірікті, бірақ қорғаушылар оларды кері қайтарды. 7-бригаданың бір бөлігі Регина траншеясына жетіп, батысқа қарай бомбалауды бастады және Батыс Мираумонт жолымен жоғары көтерілді, бірақ ақырында неміс қарсы шабуылдарынан кері шегінді. Сол жақ батальонның жолын жаңа неміс тікенді сымдары және пулеметтер тосқауылдады, сондықтан олар Кенора траншеясына көтеріле алмады. 10 қазанда Канада корпусының ауысуы басталды.

9-20 қазан

9 қазанда II корпустың операциясында 39-дивизияның батальоны таңертеңгі сағат 4:30-да Швабен редубтының солтүстік бетіне күтпеген шабуыл жасауға тырысты, бірақ неміс қорғаушылары оларға дайын болды. Тек оң жақтан британдық әскерлер окопқа жетті, бірақ олар неміс қарсы шабуылымен кері тартты. 12:35-те 25-дивизияның батальоны "Стуф Редубтын" қарқынды артиллериялық қолдаумен шабуылдады және 12:42-де мақсатын басып алып, солтүстік-шығысқа қарай алдыңғы посттарды жылжытты, бірақ солтүстіктегі биік жерді алу мүмкін болмады. Кешке жасалған екі қарсы шабуыл артиллерия мен пулемет отымен жеңілді. 25-дивизияның 7-бригадасы 10 қазанда күні бұрын алынбаған "Тұмбаларды" қайтадан басып алу үшін жаңа шабуылға дайындала бастады. Келесі күні неміс қарсы шабуылдары 25-дивизияға қарсы жасалды және 12 қазанда жалғасты, оның ішінде екісі жалын тастағыштар тобымен қолдау көрсетілді, бірақ олартар кері қайтарылды. 13 қазан тыныш өтті, ал 14 қазанда 25-дивизия 7-бригадамен бірге "Тұмбаларға" шабуыл жасады. Шабуыл басталғанға алты минут қалғанда, сағат 14:46-да, неміс артиллериясы британдық шепке оқ жаудырды, бірақ шабуылшылар тығыз артиллериялық жабудың артынан мақсатқа жетті. Тұтқындар кейіннен шабуылға дайындық байқалғанын, бірақ командир британдықтар шабуылға кіріскенде неміс артиллериясына атысты тоқтатуды бұйырғанын айтты. "Тұмбаларды" басып алу Грандкортты бақылауға мүмкіндік берді және бақылау посттары қырдан алға жылжытылды. Шабуылдан кейін байланыс траншеяларын кеңейту жұмыстары бірден басталды, 19 қазанға жоспарланған келесі шабуылға дайын болу үшін. 39-дивизия сағат 14:45-те Швабен редубтына 118-бригаданың екі батальоны және 117-бригаданың бір батальонымен шабуыл жасап, редуттағы қалған неміс позицияларын басып алды, шайқас кешкі сағат 23:00-ге дейін жалғасты, сол кезде 118-бригаданың үшінші батальоны сол жақтан алға жылжыды. Келесі күні немістер редутқа үш рет қарсы шабуыл жасады, екі шабуылда жалын тастағыштар қолданылды. 16 қазанда 116-бригада Анкрдің солтүстік жағалауынан жылжып, 17 қазан күні бойы оққа түскен редутты басып алды. 19 қазанға жоспарланған II корпустың шабуылы қатты жаңбырдың салдарынан кейінге шегерілді.

21 қазан

21 қазанда сағат 5:00-де неміс шабуылы Швабен редубтының бір бөлігін басып алды, бірақ 39-шы дивизияның екі батальонының бомбалау шабуылымен кері шегінді. 19 қазаннан кейінге шегерілген британдық шабуыл оң жақта 4-ші канадтық дивизиясымен, ал сол жақта 18-ші, 25-ші және 39-шы дивизиялармен басталды. 200 ауыр зеңбірек пен гаубицаның атысы және жеті дивизияның далалық артиллериясы Stuff/Regina траншеясына ауыр зақым келтіріп, көптеген сымдарды қиып тастады. 4-ші канадтық дивизиясы 12:06-да 11-ші бригадасымен Регина траншеясына (Штауфен Ригельдің шығыс жағы) шабуыл жасады. Курселет-Пис жолының шығысында қорғаныс фланкі құрылды, Регина траншеясынан алға жылжыған күзет постылары 18-ші дивизия әскерлерімен байланысты. Түстен кейін үш неміс қарсы шабуылы жеңіліске ұшырады. 18-ші дивизияның 53-ші бригадасының екі батальоны шабуылдап, Курселет-Грандкорт жолындағы кешігуге қарамастан, Ландвер бөлімшесімен бомбалау арқылы күрескен 25-ші дивизияның әскерлерімен мақсаттарына жетті. Мақсат бекітіліп жатқанда, Штауфен Ригельдің басып алынғанын білмей келген он екі неміс тұтқынға алынды. 25-ші дивизия оң жақта 74-ші бригаданың үш батальонымен және сол жақта 75-ші бригаданың үш батальоны мен қосымша ротасымен шабуыл жасады. Барлық белгілі неміс траншеяларына, нығайтылған бекіністеріне және пулемет ұяларына артиллериялық шабуылдар жасалды, ал үш дивизиялық артиллериясы тығырықтандыру шабуылын жүргізді. Алдын ала 12:06-да үш толқынмен басталды және Stuff Trench (Staufen Riegel) жетті, онда неміс қорғаушылары 74-ші бригадаға көптеген шығын келтірді, содан кейін олар жеңіліске ұшырады. Шабуылдаушылардың кейбіреуі тым алға кетіп, 75-ші бригада сол жақтағы әскерлері жоқ Стаф-Тренчке жетті. Сағат 1:25-те байланыс ұшағы бригадалар арасындағы үзіліс туралы хабарлады, ол бомбалаушылар және 75-ші бригаданың Стокс миномет батареясының шығысқа қарай шабуылымен жабылды. Шабуыл отыз минутқа созылды және британдықтардың қорғаныс шабуылымен тоқтатылды. Стамп-роудта неміс бекіністерін басып алу үшін қысқаша бомбалау шайқасы болды, нәтижесінде 731 тұтқын, 19 пулемет және үш далалық зеңбірек қолға түсті. Сағат 16:00-ге дейін көршілес дивизиялармен байланыс орнатылды және қараңғы түскеннен кейін байланыс траншеясы қазылды. Кейін күні бойы 39-шы дивизияның 116-шы бригадасы шабуылдап, Штуф траншеясын (Штауфен Ригель) басып алды, ал 117-ші бригада әскерлері Папаның мұрнына шабуыл жасап, біршама жерді басып алды. Объективтен тыс бақылау конвексті беткейге байланысты қанағаттанарлықсыз болды.

22 қазан 11 қараша

22 қазан түнінде 19-дивизия 25-дивизияны және 39-дивизия бөлігін алмастырды, ал 18-дивизия сол жақ шекарасын Позиер-Мираумон жолына жылжытты. Тұтқындар табылғаннан кейін, күнінің соңына қарай 1057 адам ұсталды. Келесі күні 4-ші канадтық дивизияның батальоны Регина ордасы бағытында Фармер Роудқа қарай жылжуға тырысты, бірақ олар флангтан пулеметтен атылып, неміс артиллериясының бомбалауына ұшырады. 26 қазанда 19-дивизия таңғы сағат 5:00-де Штуф Редубтіге жасалған неміс шабуылын тойтарды. 28 қазанда Арнайы бригада Р. Е. Бомонт-Хамельге 1126 дана "СК" (көзді жаздыратын) 4 дюймдік Стокс миномет снарядарын, ауылға 135 фосген бомбасын, ал жақын орналасқан Y Равині мен Серреге 30 дана 2 дюймдік "Ақ жұлдыз" (50% хлор: 50% фосген) миномет снарядарын атты. Анкренің солтүстік жағалауында қарқынды шабуылдар мен күзеттік айналымдар басталды. 29 қазанда 39-дивизия Папаның мұрнындағы жерді басып алды, бірақ нашар ауа райы оңтүстік жағалаудағы II корпустың 10/11 қарашаға дейін операцияларын тоқтатты. 31 қазанда солтүстік жағалаудағы XIII корпусының әскерлері Хебутерне маңындағы неміс шебіне кірді және оны бос екенін анықтады. 7 қарашада 30-шы дивизия жасаған шабуылда 30 неміс сарбазды өлтірді. 9 және 10 қарашада батпақтың салдарынан қозғалыс қиын болды, ал 11 қарашада II корпусында Бомонт-Хамельге тағы бір газ шабуылы жасалды. Таңғы сағат 5:00-де және 15:00-де 4 дюймдік Стокс минометтерінен 180 дана көзді жаздыратын бомба атылды. Ауылға 47 газ барабаны, ал Y Равинеге 37 барабан атты. Түн ортасында 4-ші канадтық дивизияның 10-шы бригадасының екі батальоны мен 11-ші бригада батальонының ротасы Регина ордасының шығыс жағына шабуыл жасап, Ле Сарс-Пис шебіндегі неміс позицияларына жақын солтүстік-шығысқа қарай алдыңғы бекеттер құрды және бірнеше қарсы шабуылдарды жеңді. Анкре шайқасы 13 қарашада II корпусының оңтүстік жағалауға жасаған тағы бір шабуылымен, солтүстік жағалаудағы V корпусы мен XIII корпусының шабуылдарымен бірге басталды.

Әуе операциялары

Қазан айында немістер Сомма майданына 300-ден астам ұшақты шоғырландырды, оның ішінде жаңа Albatros D. II және Albatros D. III, бұл ұшақтар ең жақсы британдық және француз машиналарынан басым болды. Екі жаңа Jagdstaffeln (жауынгерлік эскадрильялар) орналасуы, ағылшын-француз әуе күштерінің әуе басымдығына күйреу қаупін тудырды. 5 қазанда Бапаумнан солтүстікке қарай 50-ден астам ұшақтың қақтығысын неміс әскерлері британдық ұшақтар кері шегінгенше бақылады. Сомма майданында бұрын болған әскерлер, қазан айындағы сирек қолайлы ауа райы кезеңдерінде жалғасқан одақтас ұшақтарына қарсы неміс ұшақтарының күресін көріп, көтеріңкі сезімге бөленді. Тамыз бен қазан аралығында британдық күшейтулер де Сомма майданына жетті, олардың үшеуі Англиядан келген жаңа эскадрильялар, ал бесеуі солтүстіктегі Корольдік әуе күштерінің (RFC) бригадаларынан ауыстырылды, олардың орнына Англиядан тағы төрт жаңа эскадрилья келді. Ескірген Royal Aircraft Factory B.E.12 ұшақтарының екі эскадрильясы жауынгерлік операциялардан алынды, ал Соммадағы көптеген эскадрильялар шаршап, жеткіліксіз күйде болды. Адмиралтействоға Дюнкерктен Корольдік теңіз әуе күштерінің (RNAS) ұшақтарын жіберу үшін қысым көрсетілді, ал No. 8 (Naval 8) эскадрильясы 26 қазанда Вер-Галандқа келді. 1 қазан күні таңертең ІІІ бригаданың екі эскадрильясы Мираумон теміржол станциясына бомбамен шабуыл жасады, нәтижесінде түстен кейін өрт сөндіруге тура келді, ал 19-эскадрильяның ұшақтары Хавринкурдағы неміс казармаларына шабуыл жасады. Сол күні канадтықтар шабуыл жасағанда, британдық артиллерияны бақылайтын ұшақтар неміс артиллериялық батареяларын нысанаға алу үшін 67 аймақтық шақыру жіберді, ал шар бақылаушылары 39 шақыру жіберді. Келесі күні жаңбыр жауып, британдық ұшақтарды жерге қақты; неміс ұшақтарының тобы британдықтарды таң қалдырып, алдыңғы қатарда пайда болды, сонда біреуі әуеге қарсы оққа түсірілді. 10 қазанға дейін ауа белсенділігі өте аз болды, жаңбыр басылғаннан кейін. Екі жақтан да ұшақтар көптеген миссияларды орындады, бірнеше британдық ұшақ атып түсірілді, барлығы Jasta 2 (Boelcke) эскадрильясымен. Шабуылдаушы патруль Велу үстінде жеті неміс ұшағына шабуыл жасап, оларды ығыстырды, неміс ұшақтарының жоғары жылдамдығы мен маневрлеу қабілетіне қарамастан, әр жақтан бір ұшақ атып түсірілді, ал Морваль мен Позиер маңында әр жақтан тағы үш ұшақ жоғалды. Британдық ұшақтар түнде Дуай әуежайына және Камбре, Маркоинг және Витри теміржол станцияларына шабуыл жасады. Ауа райының нашарлауы 16 қазанға дейін ұшуды шектеді, сонда британдық және неміс бомбалаушылары таң атпай-ақ операцияларды бастады. Камбре қайтадан бомбаға ұшырады, ал немістер 9-эскадрильяның әуежайына шабуыл жасап, екі жердегі экипажды жарақаттады, бір ұшақты жойды және екіншісіне зақым келтірді. Түстен кейін британдықтар Хавринкуртқа, Гермидегі станция мен әуежайға, содан кейін Руяулкуртқа шабуыл жасады, екі британдық ұшақ атып түсірілді. Британдық корпустың ұшақтары неміс жауынгерлерінің жиі шабуылдарына ұшырады, біреуі атып түсірілді, екіншісі зақымдалды, төрт неміс және бір британдық ұшақ британдық шабуылдаушы патрульдермен болған ұрыстарда атып түсірілді. 17 қазанда ауа райы жақсарды, Бапаум станциясындағы жабдық қоймасы жарылды. Сомма майданының солтүстік жағындағы үшінші армияның ұшақтарымен барлау кезінде жиырма неміс жауынгері кездесіп, екі ұшақ әр тараптан атып түсірілді. Британдық ұшақты неміс жауынгерлері түсірді, ал екі неміс ұшағын 24-эскадрилья Велу маңында түсірді; жаңбыр мен қырау екі күн бойы ұшуды тоқтатты. 20 қазанда Дуай маңында фотосурет түсіруде болған 11-эскадрильяның ұшақтары екі ұшақты атып түсіріп, тағы екеуін зақымдаған Jasta 2 эскадрильясының шабуылына ұшырады. 27-эскадрильяның тоғыз ұшағы Маубеж маңындағы Аульное тоғысына ұзақ қашықтықтан шабуыл жасады, жоғалтулар болмады, ал Валенсиен және Ле Кеснойды суретке түсірген 70-эскадрилья ұшағы қайтып келді. Отыз үш неміс ұшағы британдық майдан шебінен өтіп, британдық ұшақтарға көптеген шабуыл жасады; үш неміс ұшағы атып түсірілді, ал он жетісі зақымдалды. Неміс түнгі бомбалаушылары Керриу, Корби және Лонгоға шабуыл жасады, нәтижесінде оқ-дәрі вагоны жарылды; британдық ұшақтар Велу мен Пероннеге шабуыл жасады. 21 қазанда таңертеңгі шабуылдан кейін, британдық шабуылдың кешірек кезеңінде, екі эскадрильяның байланыс патрульдерінің көмегімен артиллерия отын бағыттап, он оқ орнын жойды, он төртін зақымдады және жеті оқ орнын жарылдырды. Британдық ұшақтардың аймақтық шақырулары көптеген неміс қаруларын, соның ішінде Регина траншеясына шабуылдаған канадтық әскерлеріне оқ атып жатқан тоғыз неміс батареяларын үнсіз қалдырды. Ұзақ қашықтықтағы бомбалаушылар Франциялық тыңшы хабарлаған Ат (Монс маңындағы) оқ-дәрі қоймасына шабуыл жасады. 91.44 метр биіктіктен бомба тастап, қойманы өртеп, содан кейін тобы қауіпсіз түрде қайтып келді. Көбінесе эскортпен бірге келген отыздан астам ұшақ Кёант станциясын бомбалады, нысанаға жақындағанда бір бомбалаушы атып түсірілді. Бомбалаушылар британдық желіге жеткеннен кейін Nieuport 17 ұшағымен ұшқан эскорт пилоты кері қайтты, бірақ одан кейін неміс ұшағымен болған қақтығыста жерге түсірілді. Сомма майданының басқа бөліктерінде екі неміс ұшағы атып түсірілді, үш ұшақ зақымдалды және он ұшақ жерге түсірілді. 22 қазанда неміс ұшқыштары көптеген миссияларды орындады. Алты ұшақ 45-эскадрильяның Sopwith 1½ Strutter ұшағына шабуыл жасап, бақылаушыны жарақаттады, ол біреуін атып түсірді. Кейінірек күні бойында 45-эскадрильяның үш ұшағы атып түсірілді, ал F.E.2b бір ұшақты атып түсіріп, екіншісіне зақым келтірді, бірақ бақылаушысы қаза болды; төрт британдық ұшақ неміс желісінің ар жағына атып түсірілді. 23 қазанда екі Резервтік армияның артиллерияны бақылайтын ұшағы Jasta 2 эскадрильясымен атып түсірілді. 26 қазанда ауа райы нашар болғанына қарамастан, екі жақ көптеген миссияларды орындады; 24-эскадрильяның бес Airco DH.2 ұшағы мен жиырма Halberstadt D. II ұшағы арасындағы қақтығыс шешілмеді, бірақ күнінің соңында Боэльке басшылық еткен тобы бір британдық бақылау ұшағын атып түсірді, тағы екеуін жерге түсірді және араласып кірген британдық жауынгерді атып түсірді. Бір неміс жауынгері 32-эскадрильядан келген британдық жауынгерлер тобы келгенде атып түсірілді. Боэльке 28 қазанда екі британдық жауынгерге шабуыл жасағанда неміс ұшағымен соқтығысып қаза болды, ал бұл жауынгерлер қауіпсіз түрде қайтып келді. Сомма шайқасының қалған бөлігінде екі жақ жаңбыр, тұман, қырау және батыс желдерінің әсерімен, артиллерияны бағыттау және ұшақтарға бомба тастау үшін қауіпті биіктікте ұшып өтті. 3 қарашада аспан ашық болды, неміс ұшақтары бес британдық ұшақты атып түсірді. 6 қараша күні түні неміс түнгі бомбалаушылары Цериси маңындағы оқ-дәрі пойызына шабуыл жасады, нәтижесінде жарылыс неміс тұтқындарының клеткасының жанында болды және аумақты қиратты. 8 қарашада ауа райы жақсарды, көптеген неміс ұшақтары британдық әскерлеріне жердегі шабуылдар жасады, бұл тактиканы Luftstreitkräfte қорғаныс операцияларына жүйелі түрде енгізе бастады. Британдықтар келесі күні Арлё және Враукурға бомбалау шабуылдарымен неміс назарын ауыруға тырысты. Враукурға жасалған шабуылда он екі бомбалаушы және он төрт эскорт ұшағы қатысты, бұл соғыстың ең ірі әуе шайқасына айналды, онда шамамен отыздан астам неміс ұшағы формацияға шабуыл жасады. Көбінесе бомбалар нысанаға тиді, бірақ алты британдық ұшақ атып түсірілді және үш неміс ұшағы атып түсірілді деп хабарланды. Күнінің соңында тағы үш британдық ұшақ атып түсірілді; бір пилот қаза болды, біреуі жарақат алды және бақылаушы жарақат алды. Витри теміржол станциясы және Буисси, Велу және Виллердегі неміс әуежайларына түнде шабуыл жасалды, ал неміс түнгі бомбалаушылары Лавивилдегі әуежайға шабуыл жасады. Британдықтар келесі таңда Валенсиен әуежайына шабуыл жасады, онда бес тоқтап тұрған ұшақ, ангарлар мен сарайлар бомбаланды. Келесі күні неміс әуе операциялары аз болды; үш ұшақ атып түсірілді және үш ұшақ зақымдалды, ал бір британдық ұшақ жоғалды. Naval 8 екі неміс ұшағын жерге түсірді, ал 10 қарашада 18-эскадрилья рет...

Германияның 1-ші армиясы

30 қыркүйекте Теңіз бригадасы Баум Мулде (Бум-Рейв) арқылы жылжып, Staufen Riegel (Stuff / Regina Trench) -дегі 4-ші Ersatz дивизиясының оң жағындағы 8-ші дивизияны алмастырды, олар британдық артиллериялық оқшашудың салдарынан жоғалып кеткенін анықтады. 1 қазанда британдық артиллериялық оқшашу қарқындылығы "барабан атысына" дейін күшейді, ал неміс артиллериясы оқ-дәрі тапшылығына байланысты үнсіз қалды, тек британдық жаяу әскерінің шабуылы басталғанда ғана атыс жасады. Британдық ұшақтар артиллерияны бақылап, 30,48 метр биіктікте ұшып, қозғалыс байқалғанда жерді атқылап, қол гранаталарын лақтырады. Сағат 16:00 шамасында британдық артиллерия Баум Мулде және Мираумонтқа қарай бағытталды. 8-ші дивизияның неміс қорғаушылары канадалық жаяу әскерінің шабуылын көрді, ал дивизия Теңіз бригадасымен алмастырылып жатқанда, неміс артиллериясын ескерту үшін ракеталар атты, ол дереу атыс ашты. 1-ші және 2-ші Теңізшілер полкінің батальондары көптеген қарсы шабуылдар жасады, нәтижесінде канадалықтарды кері шегінуге мәжбүр етті, олар траншеядан траншеяға жылжу арқылы қайтадан шабуыл жасауға тырыспады. Канадалық шабуылдар түнгі уақытта тоқтатылды, бұл екі тарапқа да ауыр шығын әкелді. 2 қазанда 26-шы резервтік дивизияға қосылған 52-ші дивизияның 66-шы және 170-шы полктерінің бөлімдері Швабен Фестінің (Швабен Редубты) шығыс жағына және шығысқа қарай неміс бекіністеріне шабуыл жасап, аздаған аумақты басып алды. 7 қазанда 28-ші резервтік дивизияның 110-шы резервтік полкі 26-шы резервтік дивизияны алмастырып, 8 қазанда жалғасқан Швабен Фестіне шабуыл жасады, оған от тастаушылардың отряды көмектесті. 7 қазанда жасалған тағы бір британдық шабуыл, 2-ші Теңізшілер полкі мен 1-ші Теңізшілер полкінің бір бөлігі шабуылды тойтарып, екі тарапқа да көптеген шығын келтіргенге дейін Staufen Riegel-дің бөліктерін басып алды. Staufen Feste 9 қазанда құлдырады, ал 9-12 қазанда 111-ші резервтік полкі жасаған қарсы шабуылдар сәтсіз аяқталды. Швабен Фестіне британдықтардың күтпеген шабуылы тойтарылды, ал Швабен Фестінің соңғы бөлігі 14 қазанда жоғалды, бұл 28-ші резервтік дивизияның Анкре өзенінің жағасындағы позициясын британдық бақылауда қалдырды, ал Сент-Пьер Дивион және Бомонт Хамель айналасындағы жерлердегі жағдай қиын болды. 14/15 қазан түнінде жасалған асығыс қарсы шабуыл, шабуыл жасаушылар мен жалын тастаушылардың қатысуына қарамастан, хаосқа ұласты. Бір рота неміс артиллериясының оғынан қорқып, шабуылдан бас тартты, ал екінші шабуылға бұйрық берілгенде, тағы бір рота шабуылға түспеді. 21 қазанда Staufen Riegel, траншеяның шығыс жағынан басқа, жоғалды, ал 11/12 қазанда Теңіз бригадасын алмастырған 5-ші Ersatz дивизиясы кері шегінді. 22 қазанға дейін британдықтар 28-ші резервтік және 5-ші Ersatz дивизияларынан 1057 тұтқынды алды, олар кезекпен 38-ші дивизия және 58-ші дивизиямен алмастырылды, олар 26 қазанда Staufen Feste және шығысқа қарайғы бекіністерге қарсы шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталды, 58-ші дивизияның 107-ші полкі мен шығысқа қарай 1-ші гвардиялық резервтік дивизияның 2-ші гвардиялық резервтік полкіне көптеген шығын келтірді. Бұрын Соммада соғысқан және екінші рет жіберілген дивизиялар өздерінің жауынгерлік қабілеттерінің күрт төмендегенін байқады.

Француз операциялары

Француздық алтыншы армиясының Пероннды солтүстіктен айналып өту операциялары қазан айында жалғасты, ал британдық төртінші армия алтыншы армиямен бірлесіп Ле-Транслой шайқасында (1 қазан – 5 қараша) қатысты. Сомма аңғарының су толып жатқан жері оңтүстікке қарайғы ілгерілеуді қиындатты, бірақ Сомманың екі жағында операция жүргізген XXXIII корпусы 18 қазанда оңтүстік жағалауға шабуыл жасады, неміс миналарын тоқтату және Ла-Майзоннеттен Биашеге дейінгі шекараны жақсарту мақсатында, алайда 21 қазанда неміс контршабуылы кейбір жерді қайтарып алды. 29 қазанда XXXIII корпусы Биашестің оңтүстік-шығысындағы ілгектің соңындағы Ла-Майзоннеттен ығыстырылды. Француздардың ауылды қайтарып алу әрекеті кешіктіріліп, соңында тоқтатылды. Он бірінші армия 10-21 қазан аралығында шабуылдап, Шольн маңындағы ормандарды басып алды. Шекара Шольннен солтүстік-шығысқа қарай Пресоар, Абленкорт және Фреснеге қарай жылжыды. Он бірінші армияның келесі шабуылдары нашар ауа райына байланысты 7 қарашаға дейін кешіктірілді, сол кезде Боис Крац, Прессоар және Абленкорт басып алынды; көптеген неміс контршабуылдары, соның ішінде 15 қарашада Боис Крац пен Прессоардағы ірі шабуылдар жеңіліске ұшырады және француздар Мазанкурттан Хапплинкурт пен Биашеге дейінгі шекараға көктемгі шабуылға дайындық бастады.

Талдау

+Британдық газ шығындарыОктябрь 1916 ж. Калибр 4,5 SK4,144 4,5 ЛК 3,898 4,7 SK60 4,7 ЛК 505 60 пдрSK1,744 60 пдрЛК2,145 Барлығы 12,496 Тьепвальдың жоғалуы неміс мораліне ауыр соққы болды, бірақ Штауфен және Швабен бекіністерінің жоғалуы кейбір неміс офицерлері үшін одан да нашар болды. Осы қауіпті позициялардан кері шегінуге бұйрық берудің орнына, Руппрехт пен Людендорф Белоудың кері шегінуге жақсы позициялар жоқ деген пікірін қабылдады және бекіністерді қайта басып алу әрекетін қолдады, бұл неміс шығындарын одан әрі арттырды. Канадтық корпустың бөлімшелері шайқастан кейін жасаған есептерінде шабуыл басталғаннан кейін батальонды басқару мүмкін емес екендігі, ал компаниялар мен взводтарға шабуыл алдында міндеттер берілуі және оларды орындау тәсіліне қатысты тәуелділік берілуі керек екендігі айтылды. Шабуылдаушы әскерлерге жерді зерттеу үшін 24 сағат берілуі керек, содан кейін 24 сағат резервте болып, толыққанды брифтинг алу керек. Тасымалданатын жабдықтар талқыланды және бірінші толқынға құрал-жарақ емес, 120 оқ, екі қол гранатасы, екі күндік рацион және жер төсегі керек деген ұсыныс жасалды. (Кейбір бөлімшелер алдыңғы қатардағы әскерлер көптеген құралдарын қалай болса солай тастап кеткенін көрсетті.) Жеткілікті қол гранаталарын тасымалдаудың маңыздылығына баса назар салынды, өйткені кесілмеген сым шабуылдаушыларды неміс байланыс траншеяларына итермеледі, онда олар алға жылжу үшін көптеген гранаталарды пайдаланды, бұл қарсы шабуылдарды тойтаруға арналған қорды азайтып жіберді, беткейдегі шабуылмен салыстырғанда. Тікенді сым кесілген жерде жаяу әскер жер үстімен жылжуға және оқшауланған неміс қорғанысын айналып өтуге және оларды тазалауға мүмкіндік алды. Льюис пулеметтерінің және жеткілікті оқ-дәрінің құндылығы көптеген есептерде аталып өтті, сондай-ақ шабуыл кезінде оларды жаяу әскерді қолдау үшін жылдам алға жылжытудың маңыздылығы, содан кейін неміс жаяу әскерінің қарсы шабуылдарына дайын болу. Сомма шайқасының соңында әр взводта Льюис пулеметі болды, барлығы 16 пулемет батальонға. Стокс минометінің атыс жылдамдығына байланысты пікірлер екіге бөлінді, әр бомбаның салмағы шамамен 300 кг болды, бұл шабуыл кезінде көптеген бомбаларды тасымалдаудың қиын екенін білдірді. Миномет жаңа майданға жеткізілгенге дейін артқы жақтағы стационарлық позицияларда тиімді болды. Танктердің механикалық сенімділігі, жылдамдығы және броньдық қорғанысы бойынша үлкен шектеулері бар екені анықталды, бірақ олар жаяу әскер операцияларында пайдалы көмекші ретінде қарастырылды, неміс бекіністерін жеңіп, неміс артиллериясының жаяу әскерге атуын бұрып жіберді. Танк пен жаяу әскердің үйлесімділігіне қол жеткізу мүмкін болмады, өйткені танктер мен жаяу әскер әртүрлі жылдамдықпен қозғалды, бірақ жаяу әскер шабуылға шыққанда, танктер олардың артынан тазалай алады, ал танктер шабуылға шыққанда, жаяу әскер келгенге дейін неміс қорғанысын жоя алады. Тактикалық мәселелер қарастырылды және 5-ші дивизияның генерал-майоры Р. Б. Стивенс төрт мамандандырылған бөлімдері бар жаңа взвод ұйымын ұсынды, олар мылтықтармен, мылтық гранаталарымен, бомбалармен және Льюис пулеметімен жабдықталған. Соммада немістер алдыңғы шептен ығыстырылғаннан кейін, неміс қорғаныс жүйесінің траншеялық желілерден бекіністерге өзгеруін пайдалану үшін қанаттық маневрлер арқылы жылжуға рұқсат етілді. Жаяу әскерлер неміс қорғанысына жақын жерге дейін шабуылға еріп, тағы бір шабуылға түсіп, немістер баспаналарынан шығуына дейін шабуылға түседі. Жаяу әскердің толқындары әртүрлі міндеттерге дайындалуы керек, бірінші толқын шабуылдаушы күштердің жартысын құрайтын, мылтықтарды, бомбаларды және Льюис пулеметтерін алып жүреді, Льюис пулеметшілері мен бомбалаушылары алдыңғы бекеттерді құру үшін мақсаттан асып өтеді, ал екінші толқын бекіністерді нығайту үшін құралдар мен траншеялық жабдықтарды алып жүреді. Мақсаттарды бөлу туралы пікірлер әртүрлі болды, кейбір есептер бірінші толқынның бірінші мақсаттан асып өтуін, ал басқалары келесі толқындардың алдыңғы толқын арқылы секіріп өтуін, ал бұл толқын нығайып, шабуылдың күші мен шаршаңқысынан қалпына келгенін жақтады. Жеңіс кезінде жаяу әскердің саптар мен толқындар (саптар тобы) ішіндегі қалыптасуы туралы егжей-тегжейлі талқыланды, неміс пулеметшілері мен артиллериясы үшін кішігірім нысаналарды ұсыну үшін таралу ұсынылды және әскерлерді неміс қорғанысын басып тастауға жеткілікті түрде біріктіруге баса назар салынды. 1 қазан күні жасалған шабуылда үш толқын жаяу әскері 30 метрдей арақашықтықта тұрып, Regina Trench-ке шабуыл жасады, ол зардап шекпеген болып шықты, бұл өлімге қадам болды. Егер жаяу әскердің толқындары бастапқы мақсаттардан асып кетсе, жерді іздеп, гарнизонмен қамтамасыз ету қажет болды, осылайша неміс әскері оларға артынан атуына жол бермеуге болады. Тазалау тобы шабуылдаушы күштердің 25 пайызын құрауы және шабуыл тоқтап қалған жағдайда жергілікті күштер ретінде әрекет етуге дайын болуы ұсынылды. Кейбір бөлімшелер үшінші шабуыл толқынын қалаған, ол басып алынған жерді кез келген кешігусіз қорғануға дайындауға болатын еді. Шабуылдан кейін артиллериямен байланыс орнату өте маңызды деп есептелді, осылайша неміс қарсы шабуылдарына шрапнельмен ату арқылы тойтарыс беруге болады, шабуылға дайындалып жатқан неміс әскерлеріне кедеріс келтіруге және аман қалғандарға тосқауыл қоюға болады. Мақсаттан асып өткен алдыңғы бекеттер неміс шабуылдары туралы ерте хабарлады және оларды граната тастау қашықтығынан тыс жасырындырды; алдыңғы бекеттер кейіннен байланысқа қосылуы мүмкін. Барлық есептерде телефондардың тиімділігіне баса назар салынды және кейбір бөлімшелер шайқастың түтіні мен шаңы оларды көрінбейтін еткендіктен, визуальды байланыстан бас тартуды ұсынды. Хабаршылар – алдыңғы қатардағы әскерлер, батальон және бригада штабтары арасындағы байланысты сақтаудың екінші сенімді тәсілі. Канадтық корпусы телефондарды, хабаршыларды, мысықтарды және визуальды сигналдарды пайдалануға шешім қабылдады, өйткені майданның ерекшеліктері болды. Байланыс патруліндегі ұшақтар тиімсіз деп танылды және жаяу әскердің байланыс патруліндегі байланысқа қатысуына қосымша оқыту ұсынылды.

Шығындар

+Британ, француз және неміс әскерінің қазасыОктябрь–қараша 1916 жыл Ай Британдық Француздық Жалпы саны Германия (% барлық одақтас әскерінің жалпы санынан) Қазан57 72237 62695 34878 50082,3 Қараша39 78420 12959 91345 00075,0 2-ші канадтық дивизия 1 қыркүйек – 4 қазан аралығында 6 530 әскерінен айырылды. 27 қыркүйек – 14 қазан аралығында 3-ші канадтық дивизиясы 2 969 әскерінен айырылды. 18-ші дивизия 26 қыркүйек – 5 қазан аралығында 3 344 әскерінен айырылды. 8 қазанда канадтық корпусының қазасы 1 364 адамды құрады. Канадтық корпусы ауыстырылғанда Сомма шайқасындағы оның қазасы 24 029 адамды құрады, бұл қатысқан күштердің шамамен 24 пайызы. Теңіз жаяу әскерлері бригадасы бір полкте 686 әскерінен, ал қалған екеуінде 41 пайызға дейін әскерінен айырылды, содан кейін 11/12 қазан түнінде 5-ші қосалқы дивизиямен ауыстырылды.

Викторияның айқасы

Джеймс Ричардсон, 16-шы батальон (Канадалық шотланд), 3-ші бригада, 1-ші канадалық дивизиясының қатарында 1916 жылдың 8 қазанында жасаған ерлігі үшін қаза болғаннан кейін Виктория кресімен марапатталды.