Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ареңкеге туысқан балық түрлері
Species of fish related to the herring
Ареңке (Tenualosa ilisha), сондай-ақ іліші, хілса, ареңке хілсасы немесе хілса көлеңкесі деп те аталады, бұл ареңкеге туысқан балықтардың Clupeidae тұқымдасына жататын түрі. Бұл Үндістан субконтинентінде өте танымал және сұранысқа ие тағамдық балық, Бангладештің ұлттық балығы және Батыс Бенгалияның штаттық балығы. Әлемге әйгілі хілса балығы Бангладештегі Падма өзенінен (Гангтың негізгі саласы) шығады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, әлемдегі жалпы іліш көлемінің 86% Бангладештен келіп шығады. Балық Бангладештің жалпы балық өндірісінің шамамен 12% және ЖІӨ-нің шамамен 1,15% құрайды. 2017 жылдың 6 тамызында Бангладештің Өнеркәсіп министрлігіне қарасты Патенттер, дизайн және сауда белгілері департаменті ілішті Бангладеш өнімі деп мойындады. 2021 жылға қарай әлемдегі жалпы іліш көлемінің 86% 2004 жылы географиялық көрсеткішке (ГК) өтініш берген Бангладештен келіп шығады. Балық аулаумен тікелей 450 мың адам айналысады, бұл олардың күнкөрісінің маңызды бөлігін құрайды, ал саудамен жанама түрде шамамен 4-5 миллион адам айналысады.
The ilish (Tenualosa ilisha) , also known as the ilishi, hilsa, hilsa herring or hilsa shad, is a species of fish related to the herring, in the family Clupeidae. It is a very popular and sought after food fish in the Indian subcontinent, and is the national fish of Bangladesh and the state fish of West Bengal. The world famous hilsha fish comes from Padma River (the main distributary of the Ganges), Bangladesh. As of 2021, 86% of the world's total ilish supply originates in Bangladesh. The fish contributes about 12% of the total fish production and about 1.15% of GDP in Bangladesh. On 6 August 2017, Department of Patents, Designs and Trademarks under the Ministry of Industries of Bangladesh has declared the recognition of ilish as the product of Bangladesh. As of 2021, 86% of the world's total ilish supply originates in Bangladesh which applied for Geographical indication (GI) in 2004. About 450,000 people are directly involved in the catching of the fish as a large part of their livelihood; around four to five million people are indirectly involved with the trade.
Жалпы атаулар
Басқа атаулары: жатка, илли, илиш, эллис, палла балығы, хильша, илих сияқты. (Илихи, Модар немесе Палва, Синдхи: پلو مڇي палло мачхи, Телугу: పులస пуласа). Илиш атауы Үндістанның ассам, бенгал және одия қауымдарында да қолданылады. Иракта оны сбоор (صبور) деп атайды. Малайзия мен Индонезияда ол көбінесе терубок деп танылады. Майлылығымен және жұмсақтығымен ерекшеленгендіктен, кейбір малайлар, әсіресе солтүстік Джохорда, оны '' деп атайды (толи балығынан айырмашылығы үшін, оның қаңқасында ұсақ сүйектер көп және майлылығы аз). Мьянмада оны бірман тілінде деп атайды, бұл сөз мон тіліндегі ကသလံက် сөзінен алынған, онда мон тілінде және бірман тілінде «балық» дегенді білдіреді.
Other names include jatka,illi, ilish, ellis, palla fish, hilsha, ilih etc. (: ilih/ilihi, , : Modar or Palva, , Sindhī: پلو مڇي pallo machhi, , Telugu: పులస pulasa). The name ilish is also used in India's Assamese, Bengali, and Odia communities. In Iraq it is called sboor (صبور). In Malaysia and Indonesia, it is commonly known as terubok. Due to its distinguished features as being oily and tender, some Malays, especially in northern Johore, call it '' (to distinguish it from the toli which species is rich in tiny bones and not so oily). In Myanmar, it is called in Burmese which derives from the Mon language word ကသလံက် with က in Mon and in Burmese meaning fish.
Сипаттамасы мен тіршілік ету ортасы
Балық теңізде, тұщы суда, тұзды суда; пелагикалық нериттік; анадромалық; шамамен 200 м тереңдікте кездеседі. Тропикалық аймақта: 34°С 5°С, 42°Е 97°Е аралығында теңізде және тұщы суда таралған. 60 см-ге дейін өседі, салмағы 3 кг-ға жетеді. Бангладеш, Үндістан, Пәкістан, Мьянма (Бурма деп те аталады) және Персия шығанағы аймағында, соның ішінде Иран мен Оңтүстік Ирактағы Тигр және Евфрат өзендерінде кездеседі. Арқасында тікенектері жоқ, бірақ 18–21 арқалық жұмсақ сәулесі және анальдық жұмсақ сәулесі бар. Қарын бөлігінде 30–33 қалқаншасы бар. Жоғарғы жақ сүйегінде айқын орталық тілік бар. Жанаулары ұсақ және көп, қақпақтың төменгі жағында 100-ден 250-ге дейін болады, ал қанаттары мөлдір. Жас балықтарда жаңқаның артында қара дақ болады, одан кейін денесінде ұсақ дақтар пайда болады. Өмірде күміс түсті, алтын және күлгін реңдермен араласқан. Бұл түр планктонмен сүзіп қоректенеді және лайлы түбін қазып іздейді. Балықтар жағалау суларында топтасып жүзеді және көктемгі-жаздық муссон (маусымнан қыркүйекке дейін) және қаңтардан сәуірге дейін шамамен 50–100 км өзенге көтеріліп, көбейеді (анадромалық). Сәуір айы – илиш балықтарының көбеюі үшін ең ыңғайлы ай. Теңізге қайтып келетін жас балықтар Бангладеште джатка деп аталады, бұл 9 дюймға дейінгі кез келген илиш балығын қамтиды.
The fish is marine; freshwater; brackish; pelagic neritic; anadromous; depth range of about 200 m. Within a tropical range; 34°N 5°N, 42°E 97°E in marine and freshwater. It can grow up to 60 cm in length with weights of up to 3 kg. It is found in rivers and estuaries in Bangladesh, India, Pakistan, Myanmar (also known as Burma) and the Persian Gulf area where it can be found in the Tigris and Euphrates rivers in and around Iran and southern Iraq. It has no dorsal spines but 18 – 21 dorsal soft rays and anal soft rays. The belly has 30 to 33 scutes. There is a distinct median notch in the upper jaw. Gill rakers fine and numerous, about 100 to 250 on the lower part of the arch and the fins are hyaline. The fish shows a dark blotch behind gill opening, followed by a series of small spots along the flank in juveniles. Color in life, silver shot with gold and purple. The species filter feeds on plankton and by grubbing muddy bottoms. The fish schools in coastal waters and ascends up the rivers (anadromous) for around 50 – 100 km to spawn during the southwest monsoons (June to September) and also in January to April. April is the most fertile month for the breeding of ilish. The young fish returning to the sea are known in Bangladesh as jatka, which includes any ilish fish up to 9 inches long.
Өндіріс
Балық 11 елде таралған: Бангладеш, Үндістан, Мьянма, Пәкістан, Иран, Ирак, Кувейт, Бахрейн, Индонезия, Малайзия және Таиланд. Әлемдегі ең көп гильса балығын Бангладеш өндіреді, одан кейін Мьянма және Үндістан. Гильса балығының жалпы ауланым көлемінің 86 пайызы Бангладеште ауланады. Басқа он елде өндіріс төмендеген, алайда Бангладеште 2006-2007 жылдары 279 189 тоннаны құраған өндіріс 2017-2018 қаржы жылында 517 000 тоннаға жетті, бұл Бангладеш үкіметі жүзеге асырған стратегияның нәтижесі.
The fish is found in 11 countries: Bangladesh, India, Myanmar, Pakistan, Iran, Iraq, Kuwait, Bahrain, Indonesia, Malaysia and Thailand. Bangladesh is the top hilsa producing country in the world, followed by Myanmar and then India. 86 percent of the total hilsa catch is taken in Bangladesh. Production has dropped in the other ten hilsa producing countries; in Bangladesh, however, production reached 517,000 tons in FY 2017–18, up from 279,189 tons in 2006–07, as a result of a strategy implemented by the Bangladeshi government.
Мәдениеттегі Ильиш
Андхра-Прадеш штатында "Pustelu ammi ayina Pulasa tinocchu" деген мақал бар, бұл шамамен "Мангала сутраңызды сатсаңыз да, Пуласа/Илиш жеуге тұрарлық" дегенді білдіреді. Көптеген бенгалдық индуист отбасыларында илиш балықтары (бенгал тілінде: Jora Ilish) ырыс күндері, мысалы, арнайы дұғалар үшін немесе индуизмнің музыка, өнер және білім құдайы Сарасвати Пуджасы сияқты мерекелерде (көктемнің басында өтеді) немесе күзде болатын Лакшми Пуджасы (байлық және өркендеу құдайы) күні сатып алынады. Кейбір адамдар бұл балықты Лакшми құдайына сыйлайды, осысыз Пуджа толық емес деп саналады. Илиш – Бангладештің ұлттық балығы. Палло Мачи деп аталатын хильша балығы Синдхи асханасының маңызды бөлігі болып табылады және оны көптеген әдістермен дайындауға болады. Оны терең қуырып, жергілікті дәмдеуіштермен безендеуге болады, сондай-ақ пияз бен картоппен бірге дәстүрлі балық тағамын немесе барбекю дайындауға болады. Балықтың ішіндегі уылдырығы жиі кездеседі, Синдхи тілінде оны "ани" деп атайды және ол деликатес саналады. Көбінесе палламен бірге қуырылып, балық филелерімен бірге беріледі. Калькуттаның (Калькутта) екі футбол клубы – Шығыс Бенгалия және Мохон Баган арасындағы бәсекелестік тамақ арқылы тойланады. Шығыс Бенгалия жеңген кезде, оның жақтасы илиш (хильша) тағамын дайындайды. Сол сияқты, Мохон Баган жеңген кезде, оның жақтастары Чингри (Көкбалық) тағамын дайындайды.
In Andhra Pradesh, the saying goes "Pustelu ammi ayina Pulasa tinocchu", meaning roughly "It's worth eating Pulasa/Ilish even if you have to sell your mangala sutra. In many Bengali Hindu families a pair of ilish fishes (Bengali: Jora Ilish) are bought on auspicious days, for example for special prayers or puja days like for the Hindu Goddess of music, art and knowledge Saraswati Puja, which takes place in the beginning of Spring or on the day of Lakshmi Puja (The Goddess of Wealth and Prosperity) which takes place in autumn. Some people offer the fish to the goddess Lakshmi, without which the Puja is sometimes thought to be incomplete. Ilish is the national fish of Bangladesh. Hilsha fish called Pallo Machi is important part of Sindhi cuisine, prepared with numerous cooking methods. It can be deep fried and garnished with local spices, can be cooked with onions and potatoes into a traditional fish meal or barbequed. The fish often has roe, which is called "aani" in Sindhi and is enjoyed as a delicacy. Often fried alongside the palla and served with the fish fillets. The rivalry of East Bengal and Mohon Bagan, two football clubs of Kolkata (Calcutta) are celebrated by food. When East Bengal wins, an ilish (hilsha) dish is cooked by the East Bengal supporter. Similarly, when Mohon Bagan wins, a Chingri (Prawn) dish is prepared by the Mohon Bagan supporter.
Ашықтан балық аулау және жойылуы мүмкін
Бұл түрге деген сұраныс пен танымалдығының артуына байланысты, балықты тым көп аулау кеңінен таралған. Үндістанда 2-3 килограмм салмақтағы балықтар сирек кездеседі, себебі Бангладеште өндіріс көбейгендіктен, тіпті кішкентай балықтар да ұсақ торлармен ауланады. Балық аулаудың жақсырақ торлары мен озық тартылу әдістерінің пайда болуы, сондай-ақ өзендердің экологиялық жағдайының нашарлауы жағдайды ушықтырды. Балықшылар жас "жатканы" еш қамқорлықсыз қалдырып, түрдің қалпына келуіне мүмкіндік беру туралы шақыруларды елемеуде. Бангладеште жас жатканы аулау қазір заңсыз. Бірақ бұл тыйым жұмыссыздықтың өсуіне себеп болды, өйткені шамамен 83 000 балықшы жыл сайын сегіз ай бойы бұрынғы кәсіптерінен қол үзіп отыр. Бұл сонымен қатар, жатканың тым жоғары бағаға сатылатын қара нарығының пайда болуына әкелді. Сонымен қатар, жаһандық жылыну салдарынан ілиштің шаруашылыққа жарамды жерлері біртіндеп азайып, балықтардың саны одан да кеміп барады. Үндістан өзендерінің ластануы жағдайды нашарлатты, бірақ судың сәл жақсырақ болуына байланысты балықтар Бангладеш дельтасына жақын жерде кездеседі. Осы жағдайға байланысты ілиш COVID-19 вакциналары үшін дипломатиялық сауда тауары ретінде де қолданылуда.
Due to the demand and popularity of this species, overfishing is rampant. Fishes weighing around 2 to 3 kilograms have become rare in India, as even the smaller fish are caught using finer fishing nets as production in Bangladesh have increased. The advent of finer fishing nets and advanced trawling techniques, and environmental degradation of the rivers, has worsened the situation. Fishermen have been ignoring calls to at least leave the juvenile "jatka" alone to repopulate the species. The fishing of the young jatka is now illegal in Bangladesh. This ban however has resulted in a rise in un employment, as around 83,000 fishermen are unable to pursue their former livelihood for eight months every year. It has also led to the creation of a black market where jatka are sold for exorbitant prices. Furthermore, the changes brought about by global warming have led to a gradual depletion of the ilish's breeding grounds, reducing populations of the fish even further. Pollution in Indian rivers have worsened the situation, but due to slightly better waters the fishes are found more near Bangladesh delta. Owing to this situation ilish is used as a diplomatic trade item for COVID 19 vaccines too.