Кіріспе

Көптеген балық түрлерінің жалпы атауы. Тилапия (/t//ᵻ/'/l//ɑː//p//i//ə/ tihLAHpeeə) – коэлотилапин, коптондонин, гетеротилапин, ореохромин, пельматолапиин және тилапиин тайпаларына жататын жүзге жуық цихлид балықтарының жалпы атауы (бұрын барлығы "Тилапини" деп аталған), олардың экономикалық тұрғыдан ең маңызды түрлері Coptodonini және Oreochromini тайпаларына жатады. Тилапия негізінен тұщы суда тіршілік етеді, көбінесе жай өзендерде, тоғандарда, өзендерде және көлдерде кездеседі, ал тұзды суда сирек табылмайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Африканың қолөнер балық аулауында маңызды рөл атқарды және аквакультура мен аквапоникада маңыздылығы артып келеді. Тилапия Австралия сияқты жаңа, жылы сулы орталарда жағымсыз инвазивті түрге айналуы мүмкін, мақсатты түрде немесе кездейсоқ әкелінген жағдайда, бірақ суық суға төзгіліктігінің жоқтығына байланысты, әдетте орташа белдеу климатында емес. Филиппинде дәстүрлі түрде танымал және қолжетімді тағам болып табылатын, жұмсақ дәмі бар тилапия 2002 жылдан бері АҚШ-та ең көп тұтынылатын төртінші балық болып табылады, себебі ол арзанға түседі және оңай дайындалады. Оны көбінесе қуырып немесе грильдеп, тағамның бір бөлігі ретінде дайындайды.

Тарих

Нил тилапиясының аквакультурасы ежелгі Мысырға дейін барып, онда ол Гардинер тізімінің К1 иероглифімен белгіленген: 𓆛. Бұл египет өнерінде қайта туудың символы болды және Хатормен байланысты болды. Сондай-ақ, күн құдайының күнделікті аспанмен саяхатында оны сүйемелдеп, қорғауға көмектесетіні айтылды. Қабір қабырғаларына суреттелген тилапиялар, өлілер кітабының 15-ші сиқырын еске түсіреді, арқылы қайтыс болған адам күн қайығында өз орнын алуға үміттенеді: "Түркіз көлде тилапияны оның [шынайы] түрінде көресің" және "Мен тилапияны оның [шынайы] табиғатында суларында жылдам қайықты бағыштап келе жатқанын көремін". Тилапия Талмуд дәуірінде Ғалилея теңізінен ұсталған үш негізгі балық түрінің бірі болды, атап айтқанда, Ғалилеялық тісті балық (Sarotherodon galilaeus). Бүгінде қазіргі еврей тілінде бұл балық түрі амнон деп аталады (вероятно, "ана" деген am және "балық" деген noon сөздерінің қосындысы). Ағылшын тілінде бұл балық кейде "Апостол Петрдің балығы" деп аталады, бұл Матай ілтебігіндегі апостол Петрдің аузында монета бар балықты ұстауы туралы әңгімеден шыққан. Өткелде балықтың түрі нақты айтылмаса да, Ғалилея теңізінде әртүрлі тилапия түрлері (Sarotherodon galilaeus, Oreochromis aureus, Coptodon zillii және Tristramella) кездеседі, онда Матай ілтебігінің авторы оқиғаның болғанын айтады. Бұл түрлер мыңдаған жылдар бойы аймақтағы шағын қолөнер балық аулаудың нысанасы болды. "Тилапия" деген жалпы атау, Tilapia тұқымдасының атымен байланысты, ол өзі Tswana тіліндегі "балық" деген мағына беретін tlhapi сөзінің латыншасы. Шотланд зоологы Эндрю Смит 1840 жылы осы тұқымға атау берді.

Сипаттамалары

Тилапияның денелері әдетте терең, бүйірден қысылған болады. Басқа цихлидтер сияқты, олардың төменгі жұтқыншақ сүйектері бір тісті құрылымға біріктірілген. Күрделі бұлшықеттер жиынтығы жоғарғы және төменгі жұтқыншақ сүйектерін тамақты өңдеу үшін екінші жақ ретінде пайдалануға мүмкіндік береді (мысалы, моруналар), «нағыз жақтар» (жақ сүйектері) мен «жұтқыншақ жақтары» арасында еңбек бөлінісін қамтамасыз етеді. Бұл олардың әртүрлі азықтарды ұстап, өңдей алатын тиімді жемшілер екенін көрсетеді. Олардың ауыздары созылатын, әдетте кең және көбінесе ісінген еріндермен шектелген. Жақтарында конустық тістер болады. Тилапияда әдетте ұзын арқа қанаты және бүйірлік сызық болады, ол көбінесе арқа қанатының соңына қарай үзіліп, төмендегі екі немесе үш қатар қабықтан қайта басталады. Кейбір Найл тилапияларының ұзындығы 1 метрге жетеді. Температураға сезімталдігінен басқа, тилапия өте кең ауқымдағы жағдайларда тіршілік етеді немесе бейімделе алады. Мұның бір мысалы – Солтон теңізі, онда су тұзды болған кезде енгізілген тилапиялар қазір басқа теңіз балықтарының тіршілік ете алмайтын тым тұзды суда өмір сүреді. Тилапиялар аузында жұмыртқаларын бағатын түрлер ретінде де белгілі, яғни олар ұрықтанған жұмыртқаларын және жас балықтарын сары қапшағы сіңгеннен кейін бірнеше күн бойы аузында көтереді. және Саротерод. Осы түзетулерге қарамастан, Тилапия күшті поли- немесе парафилетикалық болып шықты. 2013 жылы жүргізілген ірі таксономиялық шолу көптеген бұрынғы Tilapia түрлерін басқа бірнеше туыстарға көшіру арқылы бұл мәселені шешті. Салдарынан, экономикалық маңызы бар ешбір түр Tilapia-да қалмады, олардың орнына Coptodon, Oreochromis және Sarotherodon туыстарына жатқызылды. Кенияда тилапиялар масаларды бақылау үшін енгізілді, олар безгекке себеп болатын маса личинкаларын жейді, нәтижесінде аурудың таратушысы – ересек аналық масалардың саны азайды. Тилапиялар қоңыржай климатта тіршілік ете алмайды, өйткені оларға жылы су қажет. Көк тилапияның таза штаммы, Oreochromis aureus, ең төзімді және төмен температурада өледі, ал тилапияның барлық басқа түрлері белгілі бір диапазонды температурада өледі. Осының салдарынан, олар қоңыржай мекендерге еніп, қоңыржай аймақтардағы жергілікті экологияны бұза алмайды; алайда, олар көптеген жаңа және тұзды тропикалық және субтропикалық мекендерде енгізілген жерлерінен тыс кеңінен тарады, көбінесе жергілікті түрлерге елеулі зиян келтіреді. Осы себепті тилапиялар IUCN-ның әлемдегі ең нашар жағдайға түскен инвазивті түрлерінің 100 тізіміне енген. АҚШ-та тилапиялар оңтүстіктің көп бөлігінде, әсіресе Флорида мен Техаста, сондай-ақ солтүстікке қарай Айдахо штатында кездеседі, онда олар электр станцияларының су шығару аймақтарында тіршілік етеді. Тилапиялар қазіргі уақытта Феникс, Аризона каналы жүйесіне балдырлардың өсуін бақылау шарасы ретінде отырғызылған. АҚШ, Австралия, Оңтүстік Африка және басқа да көптеген штаттық балық және жабайы табиғат агенттіктері оларды инвазивті түрлер деп санайды.

Аквариумдық түрлер

Тилапияның ірі түрлері көбінесе үй аквариумында ұстауға қолайсыз, себебі олар өсімдіктерді жейді, түбін қазып, басқа балықтармен төбелеседі. Дегенмен, ірі түрлер көбінесе тағамдық мақсатта өсіріледі, өйткені олар тез өседі және жоғары тығыздық пен нашар су сапасына төзімді. Батыс Африканың кіші түрлері, мысалы, Coelotilapia joka және Камерун кратерлік көлдерінде кездесетін түрлер аквариум балықтары ретінде көбірек танымал. Арнайы цихлид аквариумдарында тилапияны территориялық еместер цихлидтермен, броникалық сомдармен, қалайы шабарлармен, гаргармен және басқа да күшті балықтармен сәтті ұстауға болады. Кейбір түрлер, соның ішінде Heterotilapia buttikoferi, Coptodon rendalli, Pelmatolapia mariae, C. joka және тұзды суда өсетін Sarotherodon melanotheron әдемі өрнектерге ие және әсемдік үшін өте қолайлы.

Тамақ ретінде

Тилапияның тұтас балығын терісіз, сүйексіз филе түрінде өңдеуге болады. Кейбір коммерциялық тұқымдардың өнімділігі жиналған салмақтың 47%-ға дейін жетеді. Тилапия – коммерциялық маңызы бар аквакультуралық түрлердің қатарына жатады және олардың дәмдері бұзылуға бейім (форель, баррамунди және каналдық сом да осыған жатады). Бұл «балшықты» немесе «саңырауқұлақты» дәмдер әдетте геосмин мен 2-метилизоборнеолдан туындайды, бұл су қоймаларында және топырақта жиі кездесетін немесе кездейсоқ гүлдейтін цианобактериялардың органикалық өнімдері. Бұл дәмдер балықтың тазалығын немесе қауіпсіздігін көрсетпейді, бірақ өнімді тұтынушылар үшін азырақ тартымды етеді. Базарға түсетін балықтың сапасын бақылаудың қарапайым әдістері тиімді екені белгілі. Тилапияда сынаптың деңгейі өте төмен. Тилапияда қаныққан майлар, калориялар, көмірсулар мен натрий азырақ, ал ақуыздың жақсы көзі болып табылады. Оның құрамында фосфор, ниацин, селен, В12 витамині және калий сияқты микроэлементтер де бар. Тилапия көбінесе ойлағаннан кем қоректік балық болуы мүмкін. Балықтың омега-3 май қышқылдарының мөлшері басқа кең таралған балық түрлерімен салыстырғанда әлдеқайда аз. Оның омега-6 май қышқылдарының деңгейі ерекше жоғары. Көптеген зерттеулер шаруалық тилапияның жемшөптеріне зығыр тұқымының туындыларын (омега-3 май қышқылдарының өсімдік көзі) қосудың әсерін бағалады. Бұл зерттеулер зығырдан алынған жалпы омега-3 май қышқылы ALA және жануарлардан кездесетін екі түр (DHA және EPA) осы диетамен қоректенген балықтарда артқанын көрсетті. Осы нәтижелерге сүйене отырып, тилапия өсіру технологияларын балыққа қатысты қоректік сын-ескертпелерді ескере отырып, экономикалық және экологиялық тұрғыдан арзан өсімдік ақуызымен қоректенетін барлық жемді жейтін балық ретіндегі артықшылықтарын сақтап қалуға болады. Сольсондар мен басқа да ет жейтін балықтар үшін диета соя сияқты ақуыз көздерінен де жасалуы мүмкін, бірақ соя майы бар сояға негізделген диета омега-6 және омега-3 май қышқылдарының арақатынасын өзгерте алады.

Экологиялық агенттер

Тилапия су өсімдіктерінің көптеген проблемаларын табиғи, биологиялық бақылау ретінде қолданылады. Олар суда жүзетін өсімдіктерді, мысалы, қазылқанның сулы ұны (Lemna spp.), көптеген "керексіз" су асты өсімдіктерін және әртүрлі түрдегі балдырларды жейді. АҚШ және Таиланд сияқты елдерде тилапия өсімдіктерді бақылаудың басты әдісіне айналып, улы химиялық заттар мен ауыр металл негізіндегі балдырларды қолдануды азайтуда немесе тоқтатуда. Дегенмен, жаңадан келген түр ретінде олардың қоршаған ортаға тигізетін зияны, экологиялық пайдасынан артық болуы мүмкін. Олардың кең ауқымды қоршаған орта жағдайларына төзімділігі, ластанған немесе нашарлаған су ортасында да өркендеуіне жағдай жасайды.

Медициналық қолдану

Бразилияда 2017 жылы клиникалық сынақ кезінде, егешқұйрықтарда сәтті сынақтан өткеннен кейін, Нил тилапиясы (Oreochromis niloticus) балық терісі алғаш рет күйген жарақаттарды емдеу үшін таңдаулы жабын ретінде қолданылды. АҚШ-та тилапия терісі Калифорния штатындағы Томас өртінде тұтқындалған екі қара аюдың аяқтарындағы үшінші дәрежелі жараларды, сондай-ақ Калифорния штатындағы Карр өрті кезінде тұтқындалған қара аюдың аяқтарындағы күйіктерді емдеуде сәтті пайдаланылды. Нил тилапиясы терісі беткейлік жартылай қалың күйіктерге қатысты III фазалық клиникалық сынақты аяқтады. Балық терісі тобы күміс сульфадиазин кремімен салыстырғанда, жазылу жылдамдығы жоғары, ауырсыну азайған, жабындыны ауыстыру жиілігі төмендеген және емдеуге кеткен шығындар азайғанын көрсетті. Нил тилапиясы терісі Мюллер агенезі, вагинальды стеноз және жыныс өзгерту хирургиясы үшін тері трансплантаты ретінде неовагинопластикада да қолданылды. Тилапия терісінің өсу қасиеттері оның жоғары I типті коллаген құрамымен және адам терісімен құрылымдық ұқсастығымен байланысты деп саналады. Материал қалыңдығы аз болғанымен, өте мықты. Теріні қолданудың қазіргі әдісі.

Паразиттер

Көптеген балықтар сияқты, тилапияда да әртүрлі паразиттер кездеседі. Моногендерге қатысты, бұл әсіресе Cichlidogyrus әртүрлі және көп түрлі туысының түрлерін қамтиды, олар желбезек паразиттері болып табылады. Enterogyrus түрлері ас қорыту жүйесінде паразиттендіреді. Тилапия, маңызды аквакультуралық балықтар ретінде, бүкіл әлемде кеңінен таратылды және көбінесе өздерімен бірге моногендік паразиттерін алып жүрді. Оңтүстік Қытайда 2019 жылғы зерттеуде енгізілген тилапиялардың тоғыз түрі моногендерді тасымалдағаны анықталды.