Кіріспе
Қыпшақ түркі тілі
Кумык тілі (къумукъ тил, qumuq til, قموق تیل) – Ресей Федерациясының Дагестан, Солтүстік Осетия және Чечен Республикаларында, негізінен кумықтардың 426 212-дей адамы қолданатын түркі тілі. 20-ғасырға дейін кумык тілі Солтүстік Кавказдағы ортақ тіл ретінде таралған.
Жіктеу
Құмық тілі түркі тілдерінің қыпшақ тілдері тобындағы қыпшақ-куман кіші тобына жатады. Ол куман тілінің ұрпағы болып табылады, сонымен қатар хазар тілінен де ықпал алған. Николай Баскаков 12 ғасырға жататын «Куманикус кодексі» деп аталатын қолжазбаға сүйене отырып, қазіргі құмық, қарашай-балқар, қырым татарлары, қарайым және мамлюк қыпшақтары тілдерін куман-қыпшақ тілдерінің тілдік отбасына енгізді. Самойлович куман-қыпшақ тілін құмық және қарашай-балқар тілдеріне жақын деп есептеді. Құмық тілінің диалектілеріне каитаг, терек (Гююк юрт және Брагуны), буйнакск (Темир Хан Шура) және хасавюрт жатады. Соңғы екеуі әдеби тілдің негізін құрады.
Nikolay Baskakov, based on a 12th century scripture named Codex Cumanicus, included modern Kumyk, Karachai Balkar, Crimean Tatar, Karaim, and the language of Mamluk Kipchaks in the linguistic family of the Cuman Kipchak language. Samoylovich also considered Cuman Kipchak close to Kumyk and Karachai Balkar. Amongst the dialects of the Kumyk there are Kaitag, Terek (Güçük yurt and Braguny), Buynaksk (Temir Khan Shura) and Xasavyurt. The latter two became basis for the literary language.
Тарих
Кумык тілі 1930 жылға дейін Солтүстік Кавказдың көп бөлігінде – Дагестаннан Кабардаға дейін, жалпы қолданыстағы тіл болып келді және Солтүстік-Шығыс Кавказ халықтары мен Ресей әкімшілігі арасындағы ресми қарым-қатынас тілі еді. 1848 жылы «Кавказ татарларының» (кумыктардың) профессоры Тимофей Макаров Солтүстік Кавказ тілдерінің бірі – халықаралық кумык тілі үшін орыс тілінде алғашқы грамматикалық кітап жариялады. Макаров былай деп жазды: text=Татар тілінде сөйлейтін халықтардың арасында кумыктар маған ең ұнайды, олардың тілінің ерекшелігі мен нақтылығы үшін, сондай-ақ еуропалық өркениетке жақындығы үшін, бірақ ең бастысы, олар Кавказ майданының сол жақ қанатында тұрады, онда біз әскери амалдар жүргізіп жатырмыз, және барлық халықтар өз тілінен өзге кумык тілінде де сөйлейді.|sign=|source=
2010 жылғы халық санағына сәйкес, кумыктардың 90% астамы орыс тілін де біледі, ал Түркия мен Левант аймағындағылар түрік және араб тілдерінде сөйлейді.
text=From the peoples speaking Tatar language I liked the most Kumyks, as for their language's distinction and precision, so for their closeness to the European civilization, but most importantly, I take in account that they live on the Left Flank of the Caucasian Front, where we're conducting military actions, and where all the peoples, apart from their own language, speak also Kumyk.|sign=|source=
More than 90% of the Kumyks, according to 2010 census, also speak Russian, and those in Turkey and the Levant speak Turkish and Arabic.
Орфографиялық
Кумык тілі біраз уақыттан бері Дагестан мен Кавказда әдеби тіл ретінде қолданылып келеді. 20-шы ғасырда тілдің жазу жүйесі екі рет өзгерді: 1929 жылы дәстүрлі араб әрпі (ажам деп аталады) алғаш рет латын әрпімен алмастырылды, ал 1938 жылы кириллица әрпімен алмастырылды.