Кіріспе
Америкалық биохимик Томас Роберт Чех (8 желтоқсан 1947 жылы туған) – американдық химик, 1989 жылы Сидни Альтманмен бірге РНК-ның катализдік қасиеттерін ашқандығы үшін химия бойынша Нобель сыйлығын бөлісіп алған. Чех РНК-ның өзінің РНК тізбектерін кесе алатынын анықтады, бұл өмір РНК-дан бастау алған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол РНК тек ақпаратты жеткізіп қана қоймай, сонымен қатар қажетті реакцияларды жылдамдата алатынын тапты. Ол теломерлерді де зерттеді, ал оның зертханасы ТЕРТ (теломераза кері транскриптазасы) ферментін ашты, ол жасуша бөліну кезінде қысқарған теломерлерді қалпына келтіру процесінің бір бөлігі болып табылады. Говард Хьюз Медициналық Институтының президенті ретінде ол ғылым білімін дамытуға үлес қосты және Колорадо университетіндегі студенттерге арналған химия курсын оқытады.
Thomas Robert Cech (born December 8, 1947) is an American chemist who shared the 1989 Nobel Prize in Chemistry with Sidney Altman, for their discovery of the catalytic properties of RNA. Cech discovered that RNA could itself cut strands of RNA, suggesting that life might have started as RNA. He found that RNA can not only transmit instructions, but also that it can speed up the necessary reactions. He also studied telomeres, and his lab discovered an enzyme, TERT (telomerase reverse transcriptase), which is part of the process of restoring telomeres after they are shortened during cell division. As president of Howard Hughes Medical Institute, he promoted science education, and he teaches an undergraduate chemistry course at the University of Colorado.
Ерте өмір және мансап
Чех чех тегінен келген ата-аналардың (оның әкесі чех, қалған ата-бабалары бірінші буын американдықтар) отбасында Чикагода дүниеге келді. Ол Айова штатының Айова-Сити қаласында өсті. Орта мектепте Айова университетінің геология профессорының есігін қағып, кристалл құрылымдары, метеориттер және қазбалар туралы әңгімелесуді сұрады. Ұлттық үздік оқушы стипендиясын жеңіп алған Чех 1966 жылы Гриннелл колледжіне түсті. Ол онда Гомердің «Одиссеясы», Дантенің «Тозақ», конституциялық тарих және химияны оқыды. Ол органикалық химия зертханасындағы әріптесі Кэрол Линн Мартинсонға үйленді және 1970 жылы бакалавр дәрежесін алды. 1978 жылы ол Колорадо университетінде алғашқы профессорлық қызметке тағайындалды, онда химия және биохимия пәндерінен студенттерге дәріс берді және қазіргі уақытта биохимия кафедрасының еңбегі сіңген профессоры болып жұмыс істеп келеді. 2000 жылы Чех Мэриленд штатындағы Говард Хьюз медициналық институтының президенті лауазымына Пурнелл Чоппиннен кейін келді. Ол сонымен қатар Колорадо университетінің Боулдер қаласындағы биохимия зертханасын басқарды. 2008 жылдың 1 сәуірінде Чех 2009 жылдың көктемінде оқыту мен ғылыми зерттеулерге қайта оралу үшін HHMI президенті лауазымынан кететінін жариялады. Боулдерге оралғаннан кейін Чех BioFrontiers институтының тұңғыш атқарушы директоры болды және 2020 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Ол сондай-ақ бірінші курс студенттеріне жалпы химиядан сабақ берді.
Зерттеу
Чехтың негізгі зерттеу саласы – жасушалар ядросындағы транскрипция процесі. Ол ДНК-ның генетикалық кодының РНК-ға қалай транскрипцияланатынын зерттейді. 1970 жылдары Чех бір жасушалы организм – *Tetrahymena thermophila*-дағы РНК тігілуін зерттеген кезде, өңделмеген РНК молекуласының өзіндік тігілуге қабілетті екенін ашты. 1982 жылы Чех РНК молекулаларының генетикалық ақпаратты пассивті тасымалдаушы ғана емес, сондай-ақ каталитикалық функциялары бар екенін және жасушалық реакцияларға қатыса алатынын алғаш рет көрсетті. Ол сондай-ақ 1995 жылы Ұлттық ғылым медалімен марапатталды. 1987 жылы Чех АҚШ Ұлттық ғылым академиясының, ал 1988 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2001 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 2003 жылы Чех Колорадо университетінде Джордж Гамовқа арналған естелік лекция оқыды. 2007 жылы химия және ғылымның дамуына елеулі үлес қосқаны үшін «Отмер» алтын медалімен марапатталды.