Кіріспе
Кәсіпорын немесе ұйым тауарлар мен қызметтерді алуға қолданатын процесс – корпоративтік контексте тауарларды сатып алу. Сатып алу – бұл кәсіпорынның немесе ұйымның өз мақсаттарына жету үшін тауарлар мен қызметтерді алуға қолданатын сатып алу процесі. Сатып алу процесінде стандарттарды белгілеуге тырысатын бірнеше ұйым болғанымен, процестер ұйымдар арасында үлкен айырмашылықтарға ие болуы мүмкін. Сатып алу – кең ауқымды сатып алу процесінің бір бөлігі болып табылады, оған әдетте жеделдету, жеткізуші сапасы, тасымалдау және логистика кіреді.
acquisition of goods in a corporate context
Purchasing is the procurement process a business or organization uses to acquire goods or services to accomplish its goals. Although there are several organizations that attempt to set standards in the purchasing process, processes can vary greatly between organizations. Purchasing is part of the wider procurement process, which typically also includes expediting, supplier quality, transportation, and logistics.
Егжей-тегжейлер
Сатып алу менеджерлері/директорлары, сатып алу менеджерлері/директорлары немесе ұйымның Сатып алу кеңсесінде орналасқан қызметкерлер ұйымның сатып алу рәсімдері мен стандарттарына және операциялық сатып алу қызметіне басшылық жасайды. Көптеген ұйымдар сатып алу бағдарламаларының негізі ретінде үш тарапты тексеруді қолданады. Бұл сатып алу процесінің жеке бөліктерін аяқтау үшін ұйымның үш бөлімін қамтиды. Үш бөлімнің барлығы бірдей жоғары басшыға есеп бермейді, бұл этикалық емес іс-әрекеттерді болдырмау және процеске сенімділік беру үшін. Бұл бөлімдер сатып алу, қабылдау және есеп айыру бөлімдері болуы мүмкін; немесе инженерлік, сатып алу және есеп айыру бөлімдері; немесе өндіріс менеджері, сатып алу және есеп айыру бөлімдері. Комбинациялар айтарлықтай әр түрлі болуы мүмкін, бірақ сатып алу бөлімі мен есеп айыру бөлімі әдетте үш бөлімнің екеуін құрайды. Ұйымдарда, әдетте, төмен құнды сатып алу үшін қарапайым процедуралар бар, мысалы, Ұлыбританияның Қорғаныс министрлігі 10 000 фунт стерлингтен төмен бағамен сатып алу үшін жеке ішкі саясатқа ие. Қабылдау бөлімі қатыспаған кезде, бұл екі тарапты тексеру немесе екі тарапты сатып алу тапсырысы деп аталады. Мұндай жағдайда сатып алу бөлімі сатып алу тапсырысын қабылдау туралы қолхатты қажет етпейді. Тапсырыс бойынша шот-фактура келген кезде, есеп айыру бөлімі сатып алу тапсырысын сұраған адамға тікелей барып, тауарлар немесе қызметтердің қабылданғанын тексереді. Бұл әдетте қабылдау бөлімінен айналып өтетін тауарлар мен қызметтер үшін жасалады. Бірнеше мысал: электрондық түрде жеткізілген бағдарламалық қамтамасыз ету, NRE жұмысы (қайталанбайтын инженерлік қызметтер), консультациялық сағаттар және т.б. Тарихи тұрғыдан алғанда, сатып алу бөлімі тауарлар, қызметтер, жабдықтар мен шикізаттарды сатып алу туралы тапсырыстар берді. Кейін негізгі тұтыну заттарын қайта-қайта тапсырумен байланысты әкімшілік шығындарды азайту мақсатында "жаппай" немесе "басты" келісімдер жасалды. Келісімдердің бұл түрлері әдетте ұзақ мерзімді және ауқымын ұлғайту арқылы ауқымның үлкендігін арттырады. Қосымша өнімдер қажет болған жағдайда, тауарлар немесе қызметтерді жеткізу үшін жеткізушіге жай ғана рұқсат беріледі. Жалпы материалға арналған қайталанатын келісімшарттармен байланысты әкімшілік шығындарды азайтудың тағы бір әдісі - "Сатып алу карталары" немесе жай ғана "P-карталар" деп аталатын компанияның кредиттік карталарын пайдалану. P-карта бағдарламалары әр түрлі, бірақ олардың барлығында дұрыс пайдалануды қамтамасыз ету үшін ішкі тексерулер мен аудиттер бар. Сатып алу менеджерлері төмен құнды тұтыну заттары үшін келісімшарттар жасалғаннан кейін, сатып алулар келісімшарттардың жұмыс істеуінде және пайдаланылуында кішігірім рөл атқаратынын түсінді. Аудит пен ай сайынғы есептерді қарау түрінде бақылау әлі де бар, бірақ олардың көпшілігі қазір ірі сатып алулар мен басқа ұзақ мерзімді келісімшарттарды құру туралы келіссөздер жүргізу үшін қол жетімді. Бұл келісімшарттар әдетте жыл сайын жаңартылады. Күнделікті сатып алу функциясынан (тактикалық сатып алу) ауысу үрдісі өнеркәсіпте бірнеше өзгерістерге әкелді. Біріншісі - қызметкерлердің санын қысқарту. Сатып алу бөлімдері енді кішірейді. Бұрынғыдай жеке бөлшектерге тапсырыс беретін клерктер армиясы қажет емес еді. Тағы бір өзгеріс келісімшарттарды келісуге және ірі күрделі құралдарды сатып алуға бағытталған. Бұл екі функция сатып алу бөлімдеріне ұйымға ең көп қаржылай үлес қосуға мүмкіндік берді. Жаңа термин мен лауазым пайда болды – Стратегиялық сатып алу және Сатып алу менеджерлері. Бұл мамандар тек қана сауда-саттық процесіне және жеткізушілермен келіссөздерге ғана емес, сонымен қатар барлық жеткізу қызметіне де назар аударды. Осы рөлдерде олар құндылықтарды арттырып, ұйымдарға үнемдеуді арттыра алды. Бұл құндылық төменгі қорларда, аз қызметкерде және соңғы өнімді тұтынушыға тез жеткізуде көрініс тапты. Сатып алу менеджерлерінің осы рөлдердегі табысы дәстүрлі сатып алу функциясының сыртындағы жаңа тапсырмаларға әкелді – логистика, материалдарды басқару, тарату және қоймалау. Сатып алу менеджерлерінің саны артып, олардың ұйымдық жұмысының қосымша функцияларын басқаратын Жеткізу тізбектері менеджерлері болды. Сатып алу менеджерлері ғана емес, сонымен қатар Логистикалық менеджерлер, Материал менеджерлері, Тарату менеджерлері және т.б. олардың барлығы Жеткізу тізбегінің менеджерлеріне дейін өсті және енді сатып алу функцияларына да жауапты болды. Есептеуде, сатып алу – бұл компанияның жыл бойы сатып алған тауарлардың сомасы. Бұл сонымен қатар сатып алынған тауарлардың түрі, сапасы, саны және құны туралы ақпаратты қамтиды, олар сақталуы керек. Олар қорға қосылады. Сатып алулар сатып алу жеңілдіктерімен және Сатып алынған тауарларды қайтару және жеңілдіктермен өтелуі мүмкін. Бұл қашан қосылуы керек екені тауар саудасының Бортта тегін (FOB) саясатына байланысты. Сатушы үшін бұл жаңа қор тауар жеткізілген кезде қосылады, егер саясат FOB жеткізу орны болса, ал сатушы бұл тауарды өзінің қорынан алып тастайды. Екінші жағынан, сатушы бұл тауарды жеткізілген кезде қорына қосады, егер саясат FOB мақсатты орны болса, және сатушы бұл тауарды жеткізілген кезде өзінің қорынан алып тастайды. Зерттеу және дамыту сияқты тікелей сатудан басқа мақсаттар үшін сатып алынған тауарлар қорға қосылады және пайдаланғанда Зерттеу және дамыту шығыстарына бөлінеді. Ескерту ретінде, Зерттеу және дамыту үшін сатып алынған жабдықтар қорға қосылмайды, бірақ активтер ретінде капиталдалады.
Ұсынысты орындаушылар
Бұл – ұйымның нақты тауарлар, қызметтер немесе жабдықтар үшін әлеуетті жеткізушілерді анықтайтын процесі. Бұл жеткізушілердің сенімділігі мен тарихы, сондай-ақ олар ұсынатын тауарлар мен қызметтер талданады. Ұйымдар арасында ұсыныс беру процесі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ кредиттік есептерді тексеру, басқарумен сұхбаттасу, өнімдерді сынау және объектілерді аралау сияқты қадамдарды қамтуы мүмкін. Бұл процестің маңыздылығына қарай емес, көлемділік деңгейіне қарай жүргізілуі жиі кездеседі. Көп жағдайда сатып алу менеджерлері әлеуетті ұсынушыларды зерттейді, бұқаралық ақпарат құралдары мен салалық байланыстардан ұйымдар мен өнімдер туралы ақпарат алады. Сонымен қатар, сатып алу бөлімі ақпарат жинау үшін әлеуетті жеткізушілерге ақпараттық сұрау (RFI) жіберуі мүмкін. Инженерлік бөлім де компанияның немесе ұйымның қажетті өнімдерді өндіре алатынын анықтау үшін өнімдердің үлгілерін тексеруі мүмкін. Егер ұсынушы осы екі кезеңнен де өте алса, инженерлік бөлім сапа стандарттарын одан әрі растау үшін материалдарды сынақтан өткізуге шешім қабылдауы мүмкін. Мұндай сынақтар қымбатқа түсуі мүмкін және көптеген техниктер мен инженерлердің көп уақытын алуы мүмкін. Инженерлік басқару, сатып алуға болатын өнімдердің құны, ұсынушының өнімінің өндіріске маңыздылығы және басқа да факторларға негізделіп бұл шешімді қабылдауы керек. Кредиттік тексерулер, басқарумен сұхбаттасу, өндіріс орындарын аралау және басқа да қадамдар инженерлік, өндірістік және жабдықтандыру тізбегінің менеджерлері олардың шешіміне көмектесе алады және шығындар оңайланады деп шешсе қолданылуы мүмкін. Кейбір ұйымдар ұсынушыларды таңдауда ұлттық азшылықтарға қолдау көрсету мақсатын қарастыруы мүмкін. Ұйымдар әйелдерге немесе ұлттық азшылықтарға тиесілі кәсіпорындарды пайдалану мақсатын анықтайды. Ұлттық азшылықтардан тауар жеткізушілерді кеңінен пайдалану фирманы, азшылықтарға қолдау көрсету бағдарламаларын кеңейтуге ниетті компаниямен немесе мемлекеттік мекемемен келісімшарт жасауға мүмкіндік береді. Бұл іріктеу процесі ұйымдық мақсаттар мен критерийлерге байланысты халықаралық жеткізушілерді қосуға немесе алып тастауға мүмкіндік береді. Тынық мұхиты аймағындағы жеткізушілерді көбейтуге ұмтылған компаниялар Америка, Еуропа және Австралиядан жеткізушілерді алып тастауы мүмкін. Басқа ұйымдар тапсырыстарға жылдам жауап беруді және жобалау мен өндірісте ынтымақтастықты жеңілдету үшін отандық тауарларды сатып алуды қарастыруы мүмкін. Ұйымның мақсаттары ұсынушыларды іріктеу критерийлерін анықтайды. Сондай-ақ, сатып алынатын тауар немесе қызмет өте арнайы болуы мүмкін, сондықтан ұсынушылардың саны шектеулі болуы мүмкін және бәсекелестікті қамтамасыз ету үшін критерийлер өте кең болуы керек. Егер тек бір ғана фирма тауардың техникалық талаптарына жауап бере алса, сатып алу менеджерлері "бірден-бір көз" опциясын пайдалануды немесе жоба егер техникалық талаптарды өзгертуге мүмкіндік берсе, инженерлік бөліммен бірге жұмыс істеуді қарастыруы керек. "Бірден-бір көз" опциясы – бұл кейбір қызметтер немесе тауарлар үшін кейде бір ғана сенімді жеткізуші бар екенін мойындайтын ұсынушыларды таңдау процесінің бір бөлігі. Бұл тауардың шектеулі қолданылуына, бір ғана өндірушіге қолдау көрсетуге мүмкіндік болмауына, көрсетілетін қызметтің географиялық жақындығына немесе тауарлар жаңадан жасалған немесе ойлап табылған және бәсекелестік әлі қол жетімді емес болуына байланысты болуы мүмкін.
Сауда-саттық процесі
Бұл – ұйымның тауарлар, қызметтер немесе жабдықтарды сатып алу үшін пайдаланатын процесі. Процестердің күрделілігі әртүрлі – қатаң регламенттелгеннен бастап толық бейресмиге дейін. Ірі корпорациялар мен мемлекеттік органдар қатаң және ресми процедураларды жиі қолданады. Мұндай процестерде арнайы талаптар мен егжей-тегжейлі сипаттамалармен жабдықталған өтінім нысандары қолданылуы мүмкін. Өте қатаң процедуралар әділдік пен бейтараптылықты қамтамасыз ету үшін әртүрлі бөлімдердің өкілдері қатысқанда ұсыныстарды ашуды талап етеді. Жауаптар көбінесе толыққанды болады. Өтінімдерге жауап берушілер қабылданған тәртіпті сақтамаған жағдайда немесе талаптарға сәйкес келмеген жағдайда, олардың өтінімдері қарастырылмайды. Шағын жеке кәсіпкерліктерде процедуралар көбінесе жеңілдетілген. Өтінімдер электрондық пошта арқылы жіберілуі мүмкін, онда қажетті өнімдер мен қызметтер тізімі көрсетіледі. Жауап берушілер толыққанды жауап бере алады немесе тек ұсынылатын соманы көрсете алады. Көптеген сатып алу процестері кезеңдік болып келеді. Белгілі бір сомадан төменгі сатып алулар "өз бетінше шешім қабылдау" құқығын береді, яғни сұраныс иесі өзі қалаған жеткізушін таңдауға мүмкіндік алады. Бұл шекті сома ұйымға байланысты 100 доллардан 10 000 долларға дейін жете алады. Мұның себебі – осындай шағын сұраныстарды үлкен сатып алулармен бірдей қарау арқылы үнемдеудің айтарлықтай пайдасы болмайды және бұл уақыт пен қаражатты ысырап етуге әкеледі. Сатып алу бөлімдері мұндай өз бетінше шешім қабылдау құқығының теріс пайдаланылуын қадағалайды. Орташа құндылықтағы сатып алулар аздап формалды процедурамен жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл процедураға сұраныс иесі үш түрлі жеткізушіден баға ұсыныстарын алуы кіруі мүмкін. Сатып алу бөлімі осы баға ұсыныстарын алуға қатысуы немесе талап етуі мүмкін. Ресми сатып алу процесі ұйымға байланысты 10 000 доллардан 100 000 долларға дейін басталады. Мұндай процесте өтінім беруші толтыруға тиіс арнайы нысан болады және оны белгіленген мерзімге дейін тапсыру қажет. Сатып алынатын тауарға және ұйымға байланысты, өтінімде салмақты бағалау критерийлері көрсетілуі мүмкін. Басқа өтінімдер сатып алу бөлімі немесе соңғы пайдаланушылардың қалауынша бағаланады. Кейбір өтінімдерді бағалау үшін көп салалы комиссия құрылуы мүмкін. Ал басқа өтінімдерді соңғы пайдаланушы немесе сатып алу бөлімінің өкілі бағалайды. Әсіресе шағын жеке кәсіпорындарда өтінімдерді бағалау критерийлері нақты өтініммен тікелей қатысы жоқ факторларға негізделуі мүмкін. Мұндай факторларға компаниямен бұрынғы қарым-қатынастар, компания басшылығымен бұрынғы қарым-қатынастар және жеткізуші ұсынатын өнімдердің ассортименті жатуы мүмкін.
Техникалық бағалау
Техникалық бағалау, қажет болған жағдайда, ұсынылған тауарлардың немесе қызметтердің техникалық сәйкестігін бағалау, әдетте коммерциялық бағалаудан бұрын жүргізіледі. Сатып алу процесінің осы кезеңінде компанияның техникалық өкілі (көбінесе инженер) ұсынысты қарап шығып, әрбір ұсынушыны техникалық жағынан қабылданатын немесе қабылданатын емес деп белгілейді. Техникалық бағалау көбінесе алдын ала анықталған техникалық бағалау критерийлеріне сәйкес жүзеге асырылады. Критерийлердің екі түрі бар: жалпы критерийлер (олар орындалған жағдайда ұпайлар беріледі) және міндетті критерийлер (олардың орындалмауы ұсынысты техникалық жағынан сәйкессіз деп тануға негіз болады).
Келіссөздер жүргізу
Келіссөз жүргізу – сатып алу саласындағы маңызды дағды. Сатып алу агенттерінің басты мақсаттарының бірі – сатып алушы ұйымның (немесе жай ғана "сатып алушының") ең қолайлы шарттары бойынша тауарларды сатып алу. Сатып алу агенттері көбінесе сатып алушының басқа талаптарын орындаумен қатар, шығындарды азайтуға тырысады, мысалы, уақтылы жеткізілім, коммерциялық шарттар мен талаптарға сәйкестік (кепілдік, тәуекелді беру, міндеттемелерді тапсыру, аудит құқықтары, құпиялылық, өтеу шаралары және т.б.). Көптеген құжатталған "құн үнемдеулеріне" ие жақсы келіссөзшілер, өтемақыға қатысты сала бойынша қосымша төлем алады. Сатып алушы мен жұмыс беруші арасындағы еңбек шартына сәйкес, сатып алушының үнемдеген ақшасы бизнеске құндылық әкелуі мүмкін, сондай-ақ бірыңғай сыйлық түрінде немесе құжатталған құн үнемдеуінің пайызын сатып алу агентіне төлеу түрінде болуы мүмкін. Сатып алу бөлімдері, негізгі бизнес функциясының қолдау бөлімі ретінде қарастырылғанымен, шын мәнінде табыс әкелетін бөлімдер болып табылады. Мысалы, егер компанияға 30 миллион АҚШ долларына виджеттер сатып алу қажет болса және сатып алу бөлімі оларды 25 миллион АҚШ долларына сатып алса, онда сатып алу бөлімі компанияға 5 миллион АҚШ доллары үнемдеген болады. Бұл үнемдеу бөлімнің жылдық бюджетінен асып, бөлімнің шығындарын – қызметкерлердің жалақысын, компьютерлерді, кеңсе кеңістігін және т.б. – жабуға жеткілікті.
Тағайындаудан кейінгі басқару
Келісімді орындаудан кейінгі әкімшілік жұмыс, әдетте келісім шарттарын немесе сатушының тауар жеткізу көлемін өзгертетін шағын түзетулер, қосымшалар немесе азайтулардан тұрады. Мұндай өзгерістер көбінесе ұсақ болып келеді, бірақ есептеу мақсатында қолданыстағы келісімге тіркелуі керек. Мысалы, бір тауар позициясының мөлшерін арттыру немесе нақты бір компоненттің құрамын өзгерту.
Жабуды бұйыру
Тапсырыстың жабылуы.