Кіріспе

1848 жылы жазылған Элизабет Гаскеллдің романы

«Мэри Бартон: Манчестер өмірінен» – ағылшын жазушысы Элизабет Гаскеллдің тұңғыш романы, алғаш рет 1848 жылы жарық көрген. Оқиға 1839 және 1842 жылдар аралығында Англияның Манчестер қаласында өтеді және Виктория дәуіріндегі жұмысшы табының бастан кешкен қиындықтарын көрсетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман Манчестерде басталады, онда біз Бартон мен Уилсон отбасыларымен, екі жұмысшы табының өкілдерімен танысамыз. Джон Бартон байлықтың таралуы және кедейлер мен байлар арақатынасы туралы сұрақтар қояды. Ұзақ өтпей оның әйелі қайтыс болады, ол бұл оқиғаны әпкесі Эстердің жоғалуынан туған қайғыға байланыстырады. Бартон бұрын-ақ ұлы Томды жас кезінде жоғалтқандықтан, енді қызы Мэриді өзі тәрбиелеуге мәжбүр болады және депрессияға түсіп, чартистер, кәсіби одақ қозғалысына қатыса бастайды. Бірінші тарауда оқиғалар қазіргі кезде Гринхейс орналасқан ауылдық жерде өтеді. Мэри киім тігушіде жұмыс істейді (әкесі оның фабрикада жұмыс істеуіне қарсы болған), содан кейін еңбекқор Джем Уилсон мен бай фабрика иесінің ұлы Гарри Карсонның қамқорлығына ие болады. Ол Карсонға үйлену арқылы өзіне де, әкесіне де жайлы өмірді қамтамасыз етуді үміттенеді, бірақ Джемнің ұсынысын қабылдамай, оған деген шынайы сезімдерін түсінеді. Сондықтан ол Карсоннан қашып, уақыт өте келе Джемге өз сезімдерін білдіруді жоспарлайды. Джем оның шешімі соңғы екенін ойлайды, бірақ бұл оның оған деген сезімін өзгертпейді. Осы уақытта "көшеде сататын" Эстер Джон Бартонға Мэри оған ұқсамауы үшін ескерту үшін оралады. Ол оны қууып шығады, бірақ ол бір айға түрмеге қамалады. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Джеммен де сол мақсатпен сөйлеседі. Ол Мэриді қорғайтынына уәде береді, Карсонмен бетпе-бет келеді және ақырында онымен төбелес тудырады, оған полиция қызметкері куә болады. Ұзақ өтпей Карсон атып өлтіріледі, ал Джем қылмыс жасады деген айыппен тұтқындалады, оның қаруы оқиға орнынан табылады. Эстер мәселені одан әрі зерттеуді шешіп, тапаншаның матасы Мэридің есімі жазылған қағаздың бөлігі екенін анықтайды. Ол өзінің сүйіктісін құтқару үшін оны ескерту үшін немересіне барады, ал ол кеткеннен кейін Мэри кісі өлтіруші Джем емес, оның әкесі екенін түсінеді. Ол енді әкесін жасырамай, сүйіктісін құтқару мәселесіне тап болады. Джоб Легтің (көзі нашар досы Маргареттің ақылды әкесінің) көмегімен Мэри Ливерпульге барып, Джемнің кінәсіз екенін дәлелдей алатын жалғыз адамды іздейді – Джемнің туысы және теңізші Уилл, ол кісі өлтірілген түні оның жанында болған. Өкінішке орай, Уиллдің кемесі енді кетіп қалған, сондықтан Мэри кемеден кейін шағын қайықпен қуғаннан кейін, Уиллтің жасай алатыны – ол кемеге оралып, ертең куәлік етуге уәде беруі. Сот барысында Джем Мэридің оған деген терең сезімдерін біледі. Уилл сотқа куәлік беру үшін келеді, ал Джем "кінәлі емес" деп танылады. Мэри сот кезінде ауырып қалды, оны ескі теңізші Стерджис мырза мен оның әйелі күтеді. Ақыры Манчестерге оралғанда, ол өкінішпен күйреген әкесімен бетпе-бет келеді. Ол Гарридің әкесі Джон Карсонды өзінің кісі өлтіруші екенін мойындауға шақырады. Карсон әлі де әділдік іздеп, Бібліяға жүгінгеннен кейін Бартонды кешіреді, ол көп ұзамай Карсонның қолында қайтыс болады. Ұзақ өтпей Эстер Мэридің үйіне оралады, ол да көп ұзамай қайтыс болады. Джем Англиядан кетуге шешім қабылдайды, онда оның беделі бұзылғандықтан, жаңа жұмыс табуы қиын болады. Роман Мэри мен Джемнің, олардың кішкентай баласының және миссис Уилсонның Канадада бақытты өмір сүріп жатқанымен аяқталады. Маргарет көзі көріп, жақын арада үйленетін Уилл екеуі келіп қалады.

Кейіпкерлер

Мэри Бартон – Атақты кейіпкер, өте әдемі қыз. Мэри Бартон ханым – Мэридің ерте қайтыс болған анасы. Джон Бартон – Мэридің әкесі, тігіш, кәсіби одақтардың белсенді мүшесі. Джордж Уилсон – Джон Бартонның ең жақын досы, Джон Карсонның фабрикасында жұмысшы. Джейн Уилсон – Джордж Уилсонның әйелі, шаршағыш. Джем Уилсон – Джордж мен Джейннің ұлы, Мэриді бала кезінен сүйетін инженер және өнертапқыш. Джон Карсон – Манчестердегі фабриканың бай иесі. Гарри Карсон – Джон Карсонның ұлы, Мэриге қызығушылық танытады. Элис Уилсон – Джордж Уилсонның әпкесі, ізгі жуушы, шөп емші, науқас күтуші. Маргарет Дженнингс – Элис көршісі, соқыр, кейде әнші, Мэридің досы. Джоб Лег – Маргареттің әкесі, өздігінен білім алған табиғатты зерттеуші. Бен Стержис – Ливерпульде Мэриге күтім жасаған ескі теңізші. Уилл Уилсон – Элис немересі (Джемнің туысы), оны ата-анасы қайтыс болғаннан кейін өсірген. Теңізші, ол Маргаретқа ғашық болады. Эстер (өзін 145 Николас көшесі, Ангелдің алаңындағы Фергюссон ханым деп таныстырады) – Мэри Бартонның қарындасы, оның тағдыры жас Мэридің болашағына қатысты қорқынышты сауал тудыратын әйел.

Өмірбаян және құрамы

Роман жазуды бастаған кезде, Гаскеллдің үміті – бұл оның ұлы Виллидің қазасынан болған қайғыдан азаттық табуға көмектесер еді. Бұл идеяны, оның алғашқы биографы Эллис Чадвиктің айтуынша, алғаш рет күйеуі Уильям Гаскелл «оның қайғысын басу үшін» ұсынған. 1849 жылы Грэг ханымға жолдаған хатында Гаскелл: «Мен осы ойын қанағат тұтып, естелігіме күшпен енгізілгісі келген жағымсыз көріністерден құтылуға тырыстым» деп жазды. Гаскеллдің Манчестердегі өнеркәсіптік кедейлікті дәл бейнелеуге деген ниеті, оның жергілікті жұмысшының үйіне жасаған сапары туралы жазбасында айқын көрінеді. Ол отбасын жұбатқанда, "отбасы басшысы оның қолын ұстап, қатты қысып, көздерінен жас ағызып: «Иә, ханым, бірақ сіз өліп бара жатқан баланы қысып өлгенін көрдіңіз бе?» – деді. Мэри Бартон алғаш рет 1848 жылдың қазан айында екі томдық болып жарық көрді. Гаскеллке роман үшін 100 фунт төленді. Бас редактор Эдвард Чэпмен қолжазбаны 1847 жылдың ортасынан бері өзінде сақтап келген. Оның романға тигізген бірнеше әсері болды, олардың ең бастысы – атаудың өзгеруі: романның бастапқы атауы Джон Бартон еді. Гаскеллдің айтуынша, ол «мен үшін орталық тұлға, менің «батырым» еді». Ол сондай-ақ Гаскелді 36 және 37 тарауларды, Уильям Гаскелл қосымша жазған диалектілік түсіндірмелерді, алғы сөзді және тарау эпиграфтарын қосуға ынталандырды. Уильямс бұл өзгерістің оның баспагерлерінің ықпалынан туындауы мүмкін екенін болжады, бұл идея атаудың өзгеруімен де қолдалады, ол оқырманның назарын Джонның саяси көтеріліске ұмтылуынан Мэридің эмоционалдық саяхатына ауыстырады. Алайда, Камилла Эллиот Уильямспен отандық жанрдың әлсіздігі туралы келіспейді, «Романдағы радикалды саяси сын саяси сюжетте емес, романдық сюжетте жатыр» дейді. Хопкинс романның шындыққа жақындығы оны алғашқы «құрметті» әлеуметтік романға айналдырды деп мәлімдейді, мысалы, Дизраэлидің «Сибиль» немесе Тонаның «Хелен Флитвуд» романдарының сенімділігіне қарағанда.

Тақырыптар

Кэтлин Мэри Тиллотсон Мэри Бартонның «Хартизм және Өткен мен Қазіргі» еңбектерінің негізінде жазылғанын айтты, бұл еңбектер Томас Карлайлдың әлеуметтік сынға арналған туындылары. Романның бірінші жартысы негізінен байлар мен кедейлердің салыстыруына бағытталған. Алғашқы тараулардағы бірнеше сахналарда Бартон, Уилсон (әсіресе «Манчестердегі шай кеші» тарауында) және Дэвенпорт отбасыларының тұрмысы Карсон үйінің зәулімдігімен («Кедейлік және өлім» тарауында) салыстырылады. Бұл тараудағы маңызды символ – бес шиллинг; Джон Бартон мүліктерінің көп бөлігін кепілге қою үшін осы соманы алады, ал Гарри Карсонның қалтасында одан да аз ақша болады. Гаскелл отбасыдағы ананың маңыздылығын егжей-тегжейлі көрсетеді, бұл Джон Бартонның әйелі қайтыс болғаннан кейін физикалық және рухани жағдайының нашарлауынан көрінеді. Бұл көзқарас «Бартонның Лондон тәжірибесі» тарауында Джоб Легтің Маргаретқа нәресте кезінде күтім жасай алмауы арқылы да бейнеленген. Аналық тақырыбы ерлердің қайраттылығының төмендеуімен байланысты: Сурридж нан табу мүмкіндігі азайған сайын ерлерге тәрбиелеу рөлі жүктелетінін атап көрсетеді. Романның басында Уилсон мен Бартон балаларын күтіп отырғандары көрсетілсе, кейіннен екеуі де Джем мен Мэри атты балаларының табысына сүйене бастайды. Стивен Дерри Гаскеллдің Джон Бартонның ой-сезімін сипаттау үшін «қысқарып бара жатқан бөлме» тұжырымын қолданғанын, сондай-ақ оны одан әрі күшейту үшін сән-салтанат элементін қосып, жетілдіргенін айтады. Томас Карлайл Гаскелге жазған хатында оны «әдеттегі романдардың қоқысынан жоғары тұрған кітап» деп атады. Романның сенсация тудыруының бір себебі – оның анонимді түрде жарық көргені. Гаскелл кейде авторлыққа қатысты пікірлерді талқылауға қатысқанын айтты.

Теледидар

1964 жылы BBC төрт бөлімді сериалды көрсетті. Барлық төрт бөлім («От», «Зорлық», «Қиянат» және «Сот») жоғалған деп есептеледі, бірақ олардың түптемелері әлі де BBC мұрағатында сақталуы мүмкін деген болжам бар. Майкл Имисон режиссерлік еткен бұл сериалда Лоис Дэйн (Мэри Бартон), Джордж А. Купер (Джон Бартон), Барри Уоррен (Джем Уилсон), Гвендолин Уоттс (Маргарет Лег), Брайан Пек (Уилл Уилсон) және Патрик Моуэр (Гарри Карсон) рөлдерін сомдады. 2012 жылы сценарист Хайди Томас (BBC-нің «Кранфорд» сериалының сценарийін жазған автор) «Мэри Бартон» ромасының BBC үшін телеверсиясын жасап жатқаны туралы хабарлар тарады, бірақ аталған жоба іске аспаған сияқты.

Театр

Бірінші бейімделу 1851 жылы драматург Джон Кортнидің «Олд Вик» театрында, сол кезде «Виктория» театры деп аталған, жарияланғаннан кейін көп ұзамай болды. Роман орта және жоғарғы сынып оқырмандарына бағытталған болса, Кортнидің қойылымы, плейбилде көрсеткендей, жұмысшы табының нақты аудиториясын қамтыды – ол «осы Театр үшін арнайы жазылған», яғни жергілікті жұмысшы табының қауымы үшін еді. Содан кейін, романның сюжеті мен тақырыптарына көбінесе шала байланысты бірнеше сахналық қойылымдар болды: Колин Хейзлвуд, «Өмірдегі тағдырымыз», 1862; Дион Бусико, «Ұзақ ереуіл», 1866 («Лицей» театрында, онда саяси сюжет алынып тасталды және «Лиззи Ли» элементтері де қосылды); Дж. П. Уэстон, «Ланкашир ереуілі», 1867; Джордж Симс, «Соңғы мүмкіндік», 1885; және ең танымал, Стэнли Хоутонның «Хиндл Уэйкс», 1912, оның төрт фильмдік нұсқасы бар. 2016 жылы Рона Мунро екі актілі нұсқасын жазды, ол Манчестердегі «Корольдік биржа» театрында тұңғыш рет қойылды. Оны Сара Франкком қойды, декорациясын Лиз Аскрофт жасады, ал басты рөлді Келли Брайт ойнады.