Кіріспе

16 ғасырдағы шотланд ақсұлтаны

Джон Рутвен, Гоуридің 3-ші графы (шамамен 1577 – 5 тамыз 1600), Шотландия ақсұлтаны, оның өлімі "Гоури қастандығы" деп аталатын құпия жағдаймен байланысты. Ол және/немесе оның інісі Александр Шотландия королі Джеймс VI-ны белгісіз мақсаттармен өлтіруге немесе құлатпақ болған. Корольдің сүйегіші екі бауырласты да өлтіріп, король аман қалды.

Ерте өмір

Джон Рутвен – Гоуридің 1-ші графы Уильям Рутвен мен оның әйелі Доротея Стюарттың екінші ұлы. Оның ағасы Джеймс, 2-ші граф, 1586 жылы қайтыс болды, сондықтан Джон бала кезінде ағасының орнына граф атанды. Рутвен әулетінің тарихында сатқындық оқиғалары жиі кездесетін. 1599 жылы үйіне қайтып келе жатқанда бірнеше ай бойы Женевада реформатор Теодор Безамен бірге болды. Парижде ол ағылшын елшісі Генри Невиллмен танысты, ол 1599 жылдың 27 ақпанында Роберт Сесилге Елизавета қызметіне берілгенін хабарлады. Невилл Рутвеннің Елизавета патшайымның қолын сүйгісі келетінін жазып, графтың протестанттық дінге және ағылшын патшайымына адал екенін айтты. Гоури Сесилге Шотландияның саяси жағдайындағы қаупі бар "өзгерістер" туралы пайдалы ақпарат бере алады. Лондонға келгенде, оны Елизавета патшайым мен оның министрлері ыстық қарсы алды. 1600 жылдың ақпан айында Холируд сарайындағы ұзын галереяда Уильям Стюартпен кездесті. Стюарт 1584 жылы графтың әкесін тұтқынға алған болатын. Граф Стюарттың жолынан шегінуге дайын болды, бірақ оның қызметшісі Томас Кинроссердің кеңесімен ойын өзгертті. Стюарт мұны байқап, патшаға шағымданып, бұл оның ұзақ жылғы қызметі мен қадір-қасиетіне жасалған құрметсіздік екенін, Гоуридің сарайға қауіп төндіретінін ескертті. Гоуриге бұл туралы айтылды, ол "Aquila non captat muscas" деген латын тіліндегі мақалды келтірді, яғни "Бүркіт шыбықтарды ұстамайды", Стюарт оның назарына лайық емес екенін білдірді. "Гоури қастандығы" нәтижесінде 1600 жылдың мамыр айында Рутвен Шотландияға оралғаннан кейін бірнеше аптадан соң Перттегі Гоури үйінде король Джеймстің күзетшілері граф пен оның бауырын өлтірді. Гоури үйі Перт қаласының қабырғасының ішінде, Тай өзенінің жанында, қазір Перт шериф соты орналасқан жерде, Канал көшесі мен Тай көшесінің қиылысында тұрды.

Гоуридің заговоры

Гоуридің қастандығы немесе Гоуридің құйрықтары – 1600 жылдың 5 тамызында болған оқиғалар тізбегі. Ол құпияға оранып, жұмбақ күйінде сақталып келеді. Рутвендерге жасалған шабуыл мен олардың өлімі туралы мәлімет белгілі болғанымен, осы оқиғалар қалай орын алғаны әлі де түсініксіз. Рутвеннің Джеймс VI-дан кек алуына себеп болған нәрсе – король оның әкесін Рутвен шабуылына жауап ретінде өлімге кесті, ал бұл шабуыл корольдің Рутвен әулетіне көп қарызы болғандықтан туындаған еді. Әулеттен құтылу – қарыздан құтылу деген сөз, әсіресе егер олар "қылмыс" жасады деген айыппен барлық мүліктерінен айырылса. Данияның Аннасы Гоури қастандығына қатысқан деген қауесет тарады. Оның Гоури графына жазған хатында король сарайына келуге шақырып, сонымен қатар құнды білезік сыйлағандығы айтылады.

Оқиғалар

1600 жылы 5 тамызда Шотландия королі Джеймс VI Перттен шамамен 14 миль (23 км) қашықтықта тұратын Фолкленд сарайының маңындағы аң аулауға ерте тұрды. Ол Людовик Стюарт (Леннокс герцогы), Джон Эрскин (Мар графы), Томас Эрскин (Келли графы, Джонның бірінші туысы) және басқалармен бірге жолға шыққанда, оған Джон Рутвеннің кіші інісі жиырма жастағы Александр Рутвен жақындады. Александр патшаға өзінің және ағасының Перттегі Гоури үйінде үлкен ақша алып жүрген шетелдікті ұстағанын айтып, Джеймсті сол кісіні өзі тергеуге шақырды. Патша бастапқыда күмәнмен қараса да, ақыр соңында аң аулау аяқталғаннан кейін Пертке аттануға келісті. Александр Рутвен ағасына патшаның сол күні Гоури үйіне келетінін хабарлау үшін қызметшісі Хендерсонды жіберді. Содан кейін Александр патшаны уақытты жоғалтпауға шақырды, ол мәселені өзінің сарай қызметкерлерінен жасырып тұруға және Гоури үйіне мүмкіндігінше аз адам әкелуге шақырды. Джеймс, 10-15 қызметшілермен бірге, Gowrie үйіне түскі сағат бірде келді. Патшаның келе жатқанын білгенімен, Рутвен дайындық жасамаған, сондықтан ол күтпеген жағдайға тап болған. Ол сағатта күтіп ұсталды, ол үшін кішкентай тамақ, кейін, Джеймс патша, онымен бірге болды, оған ілесу үшін оның retainers көпшілігі тыйым салады басты баспалдақ және екі палаталар мен екі есіктер арқылы өтті, екеуі де Ruthven олардың артында, үйдің бұрышында мұнара бөлмесіне, терезелер аулаға қарап және көше. Бұл жерде Джеймс шетелдік алтынмен құпия тұтқынды табады деп күткен, бірақ оның орнына денеге зиян келтірумен қатерлі болды. Ол қарулы адамды тапты, ол шын мәнінде Гоуридің қызметшісі Хендерсон еді. Александр дереу шапанын киіп, Хендерсонның пышағын тартып, оны корольдің көкірегіне ұсынды, егер Джеймс терезе ашса немесе көмек сұраса, дереу өлтіремін деп қорқытты. Александрдың әкесі Гоуридің 1-ші графын өлтіру туралы сөздері Джеймстен Александрдың отбасына берілген түрлі игіліктер үшін алғыстығын білдірді. Содан кейін Александр басын жауып, егер ол тыныш қалса, Джеймстің өмірі қауіпсіз болатынын мәлімдеді; содан кейін патшаны Хендерсонның күзетiне тапсырып, ол мұнарадан шығып, ағасымен кеңесу үшін есікті құлыптап тастады. Александр жоқ болған кезде патша Хендерсонды тергеді, ол кез-келген жоспарды және мұнараға қандай мақсатпен орналастырылғандығын білмейтінін мойындады. Джеймс сұраған соң, Хендерсон терезелердің бірін ашып, екіншісін ашпақ болды, Александр қайтып келгенде. Александр ағасымен кездескен-білмегені белгісіз. Рутвен бұл арада төмен хабар таратып еді патша ат алып, жорыққа аттанды, және патшалық сопровождать онымен бірге өз жылқыларын іздестіру болды. Александр мұнараға қайта кіргеннен кейін Джеймстің қолын байлап қоюға тырысты. Сосын күреске түсіп, корольді терезеден төмендегі көшедегі кейбір ізбасарлары көрді, олар оны "сату" деп айқайлап, Мар графына көмек сұраған. Рутвен осы айқайларды естімегендей болды, бірақ мәселе не екенін сұрай берді. Леннокс, Мар және басқа лордтар мен мырзалар патшаға көмектесу үшін баспалдақпен жүгірді, бірақ оларды құлыпталған есіктер тоқтатты, олар біраз уақыт бойы құлап қалуға тырысты. Джон Рамзи (кейіннен Холдернесс графы) мұнараға іргелес ішкі камераға тікелей алып баратын кішкентай қараңғы баспалдақты байқап, оны жүгіріп көтерді, содан кейін есікті Хендерсон ашып жіберді. Сол жерде ол патшаның Ескендірмен күресіп жатқанын көрді. Рамсей пышағын тартып, Александрды жарақаттады, содан кейін патшаны баспалдақтан төмен қарай итеріп жіберді. Томас Эрскин, Рамзи шақырып, доктор Хью Эрризмен бірге кішкентай баспалдақпен жүрді, екеуі Александрды семсерлерімен өлтірді. Джон Рутвен өзінің қорагері Томас Кранстонмен аулаға кіргеннен кейін ағасының денесін көріп, Эскин мен Херриден кейін баспалдаққа асықты, соңынан Кранстон ілесіп кетті. Ол да соғыс кезінде қаза тапты. Бұл іс-шаралардың шуы қалада біраз қобалжыды, бірақ ол тез арада басылды, бірақ король бірнеше сағат бойы Фолкленд сарайына оралу қауіпсіз деп санамады.

Салдары

Гоури үйіндегі оқиға бүкіл Шотландияда қатты қызығушылық туғызды. Осы оқиғаның мән-жайы Англияда да мұқият бақыланды, онда барлық егжей-тегжейлі мәліметтер Елизаветаның министрлеріне жеткізілді. Шотландиядағы Шіркеу министрлерінің патша назарынан тыс қалдырмауы тиіс ықпалы тым зор болды, бірақ олар Джеймстің оқиға туралы баяндамасын қабылдауға үлкен қиындықпен көндірілді. Джеймс өз еркімен олардың бірінен тексеруге рұқсат сұрады. Министрлер мен олардың жақтастарының Джеймске деген саяси қарсылығының ықпалымен, патша Гоуридің Рутвен отбасын жою жоспарын жасыру үшін бұл оқиғаны ойдан шығарды деген сенімде болды. Джеймс осы сенімге кейбір негіз берді, бірақ оны толығымен жоққа шығаруға болмайды, ол графтың екі жас, күмәнсіз кінәсіз ағасын қаталдықпен қуғынға салды. Өзара наразылықтың нақты себебі – патшаның Гоуриге 80 000 фунт стерлингке дейін борышы болды, оның ішінде оның әкесі қазынашы болған кезде 48 063 фунт стерлинг және соңғы жылдарда жылдық 10% пайыздық үстеме ақы. Ескі граф Гоури қазынашы болып жұмыс істеген кезде, үкіметтің ағымдағы шығындарын қарсы алу үшін өзін қарызға салуға мәжбүр болды. Әкесінің міндеттемелерін орындай алмауы, жас графты шетелде қалуға мәжбүр еткен болуы мүмкін; ол елге оралғаннан кейін сессия сотына өтінішхат жолдады, онда ол өзінің кредиторларына бұрынғыдан да көп төлей алмайтынын және осы патшалық қарыздардан босатылуын сұрады. Ол 1600 жылдың 20 маусымында бір жылға қарыздан қорғау алды. Үкімет осы құйрыққа басқалардың қатысы бар екенін дәлелдеу үшін көп күш жұмсады. Белгілі және тәртіпсіз конспиратор, сер Роберт Логан Ресталригтен, нотариус Джордж Спрот ұсынған бірнеше хаттардың куәлігі бойынша, Гоуридің құйрығына қатысқандығы үшін қайтыс болғаннан кейін айыпталды, ол бұл хаттарды Логан Гоури және басқаларға жазған деп ант берді. Бұл хаттар, әлі де сақталған, шын мәнінде Логанның қолжазбасын еліктеп Спрот жасаған; бірақ Эндрю Лэнгтің зерттеулері олардың ішіндегі ең маңыздысы Логанның түпнұсқасынан Спрот көшірген немесе осындай хаттың мазмұнын қамтыған деген күдік тудырды. Егер бұл дұрыс болса, патшаны Бервикшир жағалауындағы Логанның мықты бекінісі – Фаст Каслға жеткізу құйрықтың бір бөлігі болған сияқты; және бұл, әйтекеште, Гоуридің құйрығының шынайылығын дәлелдейтін қосымша дәлел болып табылады. Роберт Логан 1608 жылдың мамыр айында қайтыс болды, ол әулетінің соңғы өкілі болды; Джордж Спрот 1608 жылдың 12 тамызында Эдинбургтің базарлық айқышқа ілінді. 1600 жылдың 7 тамызында Шотландияның Джеймс патшасының құпия кеңесі Гоури мен оның ағасының мәйіттерін мәселе бойынша қосымша шешімдер қабылданғанға дейін жерлемеуді және Рутвен есімді ешкімнің сотқа он шақырымға жақындамауын бұйырды. Сондай-ақ, графтың ағалары Уильям мен Патрикті тұтқындауға бұйрық берілді, бірақ олар Англияға қашып кетті. Гоури мен оның ағасы Роберттің денелерін Джеймс Мелвилл құрғатып сақтады, бірақ оған Перттің судьялары емес, құпия кеңес төледі; және 30 қазан күні олар Парламент алдында көрсету үшін Эдинбургке жіберілді. 15 қарашада Парламент Рутвендердің иеліктері тәркіленді деп шешті және олардың отбасылық аты мен құрметі жойылды. 1600 жылдың 19 қарашасында Эдинбургтегі Меркат-Кростке граф пен оның ағасының денелері асылып, төрт бөлікке бөлінді. Олардың бастары Эдинбургтегі ескі салық үйінің қадаларына, ал қолдары мен аяқтары Перт маңындағы түрлі жерлердегі қадаларға ілінді. Тағы бір акт Рутвеннің атын жою туралы қабылданды, қайғылы оқиға болған үйді жермен теңеуге бұйрық берілді және Рутвен бароны бұдан былай Ханттингтауэр бароны ретінде танылуы керек деп жарлық шығарылды. 1600 жылдың қараша айындағы хатында Патрик Грей, 6-шы лорд Грей Гоуридің құйрығынан кейінгі жағдайды сипаттады. Рутвен отбасына тегін өзгертуді бұйырды, ал Пертке жақын Рутвен үйі Ханттингтауэр деп қайта аталды. Кейбір күдік Данияның Аннасына түсті, ал кейбір сарай қызметкерлері оның баласының (Принц Чарльз) туылғаннан кейін үйінен шығарылатын болды. Оның наразылығына қарамастан, оның жауы сер Томас Эрскин патша күзетінің капитаны болды.