Янұз Радзивилл: Польша-Литваның ықпалды магнатының өмірі мен қызметі
Janusz Radziwiłł (1612–1655)
Януш Радзивилл: польский магнат, воевода, гетман Великого княжества Литовского. Защитник протестантизма, спонсор школ и церквей. История рода Радзивиллов.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Януш Радзивилл есімді басқа адамдар
Поляк-литвалық магнат
other people with the name of Janusz Radziwiłł
Polish–Lithuanian magnate
Януш Радзивилл ханзадасы, сондай-ақ Януш Екінші немесе Кіші Януш деп те аталады (2 желтоқсан 1612 – 31 желтоқсан 1655) – Польша-Литва одағының ақсүйегі және магнаты. Өмірі бойы ол мемлекеттік басқаруда бірқатар лауазымдарды атқарды, оның ішінде Литваның сарайлық палатасының басшысы (1633 жылдан), Литваның дала гетманы (1646 жылдан) және Литваның ұлы гетманы (1654 жылдан). Ол сонымен қатар Вильня воеводасы (1653 жылдан бастап), сондай-ақ Самогития, Каменец, Казимеж және Сейви старостасы болды. Литвадағы протестанттық діннің қорғаушысы және көптеген протестанттық мектептер мен шіркеулердің демеушісі болды. Бірнеше онжылдықтар бойы Радзивилл әулетінің мүдделері мен мемлекет (Польша-Литва одағы) арасындағы байланыс үзіле бастады, себебі Радзивиллдер өздерінің магнаттық мәртебесі мен байлығын арттырды. Литва Ұлы Княздығында саяси билікті күшейтуге жасаған тырыстықтары Януш Радзивиллдің іс-әрекеттерінде толыққанды көрініс тапты, ол Польша тарихнамасында одақтың алтын ғасырының аяқталуына жауапты дворянның бірі ретінде есте қалады. Өз заманында ол одақтың бүкіл Литва Ұлы Княздығының іс жүзіндегі билеушісі ретінде танымал болды. Екінші Солтүстік соғысы кезінде, Польша мен Литваға шведтердің басып кіру кезінде, ол швед патшасының жағына шығып, Кедайни келісімі мен Кедайни одағына қол қойды. Алайда, бұл әрекет оны көптеген басқа ақсүйектермен, тіпті өз отбасының мүшелерімен де қарым-қатынасын уландырды. Оның әскері соңында шайқаста жеңіліске ұшырады, ал ол өзі Тикоцин қамалында қоршауда қаза тапты.
Prince Janusz Radziwiłł, also known as Janusz the Second or Janusz the Younger (, 2 December 1612 – 31 December 1655) was a noble and magnate in the Polish–Lithuanian Commonwealth. Throughout his life he occupied a number of posts in the state administration, including that of Court Chamberlain of Lithuania (from 1633), Field Hetman of Lithuania (from 1646) and Grand Hetman of Lithuania (from 1654). He was also a voivode of Vilna Voivodeship (from 1653), as well as a starost of Samogitia, Kamieniec, Kazimierz and Sejwy. He was a protector of the Protestant religion in Lithuania and sponsor of many Protestant schools and churches. For several decades, the interests between the Radziwłł family and the state (Polish–Lithuanian Commonwealth) had begun to drift apart, as the Radziwiłłs increased their magnate status and wealth. Their attempts to acquire more political power in the Grand Duchy of Lithuania culminated in the doings of Janusz Radziwiłł, who is remembered in Polish historiography as one of the Grand Duchy nobles responsible for the end of the Golden Age of the Commonwealth. In his times he was one of the most powerful people in the Commonwealth, often described as a de facto ruler of the entire Grand Duchy of Lithuania. During the Deluge, the Swedish invasion of Poland Lithuania during the Second Northern War, he sided with the Swedish king signing the Treaty of Kėdainiai and the Union of Kėdainiai. This move however antagonised him with most of other nobles, including members of his own family. His forces were eventually defeated in battle and he himself died in a besieged castle at Tykocin.
Ерте өмір
Ол 1612 жылғы 2 желтоқсанда Папилис (Попиля) қаласында дүниеге келді. Ол ең күшті Польша-Литва князьдық әулеттерінің бірі – Радзивилл әулетінің мұрагері болды. Ұзақ өтпей, Одақтың жаңа патшасы Владыслав IV Ваза оны Нидерланды мен Ұлыбританияға дипломатиялық миссиямен жіберді. Сыйлық ретінде ол 1633 жылдың басында Литваның подкоморийі (Сот палатасының маршалы) қызметіне тағайындалды. 1634 жылы Смоленск соғысына қатысты, бірақ ол негізінен патшаны сүйемелдеді және ірі шайқастарға белсенді қатыспады. Ол Владыслав IV Вазаның серкесінің тұрақты мүшесі болды және келесі бес жылда патша сарайында көп уақыт өткізді. 1636 жылдан бастап ол отбасылық иеліктерін басқарды, бірақ өзі мойындағандай, аса тиімді болмады. 1638 жылғы 2 ақпанда Катарина Поточкаға үйленді. Ол кальвинист болды, ал оның әйелі католик еді, бірақ бұл айтарлықтай қиындықтар тудырмады. Олардың үш баласы болды, бірақ 1640 жылы туған қызы Анна Мария ғана ересек жасқа жетті. Катарина 1642 жылғы 21 қарашада қайтыс болды. 1645 жылы Молдавия воеводы Василе Лупудың қызы Мария Лупуға үйленді.
He was born on 2 December 1612 in Papilys (Popiela). He was heir to one of the most powerful of princely Polish–Lithuanian families, the Radziwiłł family. Soon afterward the new king of the Commonwealth, Władysław IV Vasa, sent him with a diplomatic mission to the Netherlands and the United Kingdom. As a reward, he received his first governmental office, becoming the podkomorzy (Court Chamberlain) of Lithuania in early 1633. He took part in the Smolensk War in 1634, through he primarily accompanied the king, and did not participate actively in major combats. He became a regular part of Władysław IV Waza's company, spending much time at the royal court over the next five years. Since 1636 he administered his family's estates, through not very efficiently, which he admitted himself. He married a Katarzyna Potocka on 2 February 1638. He was a Calvinist, and his wife, Catholic, though this did not cause significant difficulties. They had three children, though only their daughter Anna Maria, born in 1640, survived to adulthood. Katarzyna died on 21 November 1642. In 1645 he married Maria Lupu, daughter of a Moldavian voivod Vasile Lupu.
Билікке көтерілу
1641 жылы әкесінің қайтысы оны бүкіл Одақтың ең бай магнаттарының біріне айналдырды. 1646 жылы ол Польша сенатының мүшесі болды, себебі ол осы мәртебеге ие болған маңызды лауазымды атқарды: сол жылдың сәуір айында ол Литваның дала гетманы болды. 1648 жылы Литва Трибуналына сайланды. Сол жылы Одақтың екі ауыр оқиғасы болды: король Владиславтың қайтысы (оның орнына Ян II Казимир Ваза келді) және Хмельницкий көтерілісінің басталуы. 1649 жылы ақпанда ол Мазыр шайқасындағы және шілдедегі Лоев шайқасындағы жеңісті Одақ әскерлеріне қолбасшылық етті. 1651 жылы шайқастар қайта басталды, және Радзивилл тағы да жеңіске жетті, шілдеде Лоевтің екінші шайқасында, 4 тамызда Киевтің басып алынуында және қыркүйектегі Била Церковь шайқасында Литва күштерін басқарды. 1652 жылы Владыслав Сицинский Сеймде либерум ветосын қолданды, осылайша оны таратуға мәжбүр етті. Кейбір тарихшылар Сицинский Януш Радзивиллдің бұйрығымен әрекет еткен болуы мүмкін деп болжайды, бірақ Виснердің айтуынша, бұл теорияны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. 1653 жылы казактар Ресеймен одақтасып, нәтижесінде Ресей әскерлері шығыстан Одаққа басып кірді. Сол жылдың наурыз айында Януш Вильно воеводасы қызметіне тағайындалды. 1654 жылдың 17 маусымында Януш дала гетманы лауазымынан Литваның ұлы гетманы лауазымына көтерілді. Тағайындауларға қарамастан, оның корольмен қарым-қатынасы нашарлай берді. Бірнеше күннен кейін ол Шепелевиче шайқасында ресейліктерден жеңілді. Келесі қыста Литваның қарсы шабуылы сәтсіз аяқталды, Мағыловты қоршау нәтижесіз болды.
The death of his father in 1641 made him one of the wealthiest magnates in the entire Commonwealth. In 1646 he became a member of the senate of Poland, as he an important office that granted him this privilege: in April that year, he became the Field Hetman of Lithuania. In 1648 he was elected to the Lithuanian Tribunal. Later that year, the Commonwealth suffered two drastic events: death of king Władysław (succeeded by John II Casimir Vasa), and the beginning of the Khmelnytsky Uprising. In February 1649 he commanded the Commonwealth forces in the victorious Battle of Mazyr, and in July, at Battle of Loyew. Fighting resumed in 1651, and Radziwiłł was once again victorious, commanding the Lithuanian forces at the Second Battle of Loyew in July, capture of Kiev on 4 August, and the Battle of Bila Tserkva in September. In 1652 a liberum veto was invoked in the Sejm by Władysław Siciński, forcing it to disband. Some historians have speculated that Siciński might have acted on orders from Janusz Radziwiłł, through Wisner observed there is no evidence to support this theory. In 1653 the Cossacks allied themselves with Russia, and in turn, Russian forces invaded the Commonwealth from the east. In March that year Janusz received the office of voivode of Wilno. On 17 June 1654 Janusz was elevated from the Field Hetman position to the Grand Hetman of Lithuania. Despite the nominations, relations between him and the king have been worsening. Days later he was defeated by the Russians at the Battle of Shepeleviche. The following winter Lithuanian counter offensive proved unsuccessful; with the inconclusive Siege of Mahylyow.
Швециямен одақ
Януш Радзивиллдің поляктарға деген сенімі 1655 жылы Вильнюс шайқасында, Литва Ұлы Князьдігінің Ұлы Гетманы болғандықтан, Ұлы Князьдіктің астанасы Вильнюсті Ресей патшалығының күштері жақындағанда қорғауға тура келгенде зейілге түсті. Ресейдің ірі әскері Вильнюске жақындағанда (кем дегенде 41 000 адам), Януш Радзивилл 5 000-нан 7 000-ға дейін ғана әскер жинады. Король Ян II Казимир Вазаның патша әскерлерін (шамамен 5 000 адам) Мариенбургке шегінуге бұйрығы моральдық жағдайды одан бетер нашарлатты. Қала тұрғындары асығыс эвакуациялауға кірісті. Ең құнды мүліктер, оның ішінде Әулие Казимирдің табыты, Литвалық Метриканың негізгі кітаптары және Вильнюс кафедраль соборынан алынған құнды заттар қаладан тысқары шығарылды. Януш Радзивилл эвакуацияны қамтамасыз ету үшін қазіргі Жасыл көпірдің жанындағы Нерис өзенінің солтүстік жағалауында қорғаныс позициясын бекітті. 1655 жылдың 8 тамызында таңғы сағат 6 шамасында басталған шайқаста басқыншылар қаланы тонады және бірнеше күн бойы тұрғындарын өлтірді. Қаланың бір бөлігі өрттен қирады. Ресей патшасы Алексей 14 тамызда қалаға келді. Қаланың қирауы соншалықты ауыр болғандықтан, ол қалада лайықты тұрақ таба алмады және Лукишкесте үлкен шатыр тіктірді. Екінші Солтүстік соғыстың бір бөлігі болған Польша-Литва одағына шведтердің шабуылы Литва тарихында «Топан су» деп белгілі. Януш өзінің туысы Богуслав Радзивиллмен бірге Швеция королі Карл X Густавпен келіссөздер жүргізіп, Либлин одағын жою жолдарын талқылады. Януш 17 тамызда 1655 жылы Кедайняй келісімінде Ұлы Князьдікті швед протектораты деп жариялады, содан кейін ағайындылар 20 қазанда тағы бір келісімге қол қойды, оған сәйкес швед-литвалық одақ құрылды, және Радзивиллдер Ұлы Князьдіктің бір бөлігін басқаруға міндеттелді. Януш поляк жағын тастаған жалғыз адам емес еді; көптеген поляк ақсүйектері, мысалы, Корольдік вице-канцлер Иероним Радзеевский және Корольдік қазынашысы Богуслав Лещинский, Ян II Казимирдің әлсіз немесе иезуит патшасы деп сеніп, Карл Густавты поляк тәжін иеленуге ынталандырды. Ян II Казимирдің поляк ақсүйектері арасында аз ғана достары болды, өйткені ол Австрияға ашық көңіл білдірді және одаққа немқұрайдылық танытты. Познань воеводасы Кшиштоф Опалинский Ұлы Польшаны Карл Густавқа тапсырды, көп ұзамай басқа воеводалар да соған ерді. Варшава, Краков және Ұлы Князьдіктің батыс бөліктері сияқты одақтың көп бөлігі шведтер басып алғанымен, король Ян II Казимир және оның одақтастары бірнеше жылдан кейін Ясна Гора қарсыласы мен Тышовец конфедерациясы арқылы билікті қайтаруға қол жеткізді. Шведтердің жеңіліске ұшырауы және одақтың аумағынан кері шегінуі Януш пен Богуславтың жоспарларына кенеттен нүкте қойды. Януш Тикоцинде одақтың әскерлерінің қоршауында қайтыс болды (күнәкар швед қорғаушылары кейін өздерін жарылысқа ұшыратты).
Janusz Radziwiłł trust in the Poles was damaged during the Battle of Vilnius in 1655 when he, being the Great Hetman of the Grand Duchy of Lithuania, had to defend the Grand Duchy's capital Vilnius from the approaching Tsardom of Russia forces. When a large Russian army approached Vilnius (at least 41,000 men), Janusz Radziwiłł could muster just 5,000 to 7,000 men. The morale was further damaged by the order of king John II Casimir Vasa to royal troops (about 5,000 men) to retreat to Marienburg. City residents began hasty evacuations. Most valued treasures, including the coffin of Saint Casimir, main books of Lithuanian Metrica, and valuables from Vilnius Cathedral, were transported outside the city. Janusz Radziwiłł took up defensive position on the northern shore of the Neris river near the present day Green Bridge to cover the evacuations. The battle started around 6 a. m. on 8 August 1655 The invading forces plundered the city and murdered its inhabitants for several days. A fire consumed part of the city. Tsar Alexis of Russia arrived to the city on 14 August. The city was so badly devastated that he could not find suitable accommodations in the city and instead built a large tent in Lukiškės. The Swedish invasion of Polish–Lithuanian Commonwealth, part of the Second Northern War, is known in Lithuanian history as the Deluge. Together with his cousin Bogusław Radziwiłł, Janusz began talks with Swedish king Charles X Gustav of Sweden, discussing how to reverse the Union of Lublin which created the Commonwealth. Janusz first declared the Grand Duchy a Swedish protectorate in the Treaty of Kėdainiai on 17 August 1655, then the brothers signed another treaty on 20 October according to which the Swedish–Lithuanian union was founded, and in which Radziwiłł's were to rule a part of the Grand Duchy. Janusz was not alone in abandoning the Polish side; many Polish nobles, such as Deputy Chancellor of the Crown Hieronim Radziejowski and Grand Treasurer of the Crown Bogusław Leszczyński, believing that John II Casimir was a weak king or a Jesuit king, encouraged Charles Gustav to claim the Polish crown. John II Casimir had few friends among the Polish szlachta, as he openly sympathized with Austria and showed disregard and contempt for the Commonwealth. Poznań Voivode Krzysztof Opaliński surrendered Greater Poland to Charles Gustav, and soon other voivodes followed. Although much of the Commonwealth, including Warsaw, Kraków, and the western portions of the Grand Duchy, were taken by the Swedes, King John II Casimir and his allies were able to regain power after a few years starting with the Jasna Góra resistance and the Tyszowce Confederation. The Swedish defeat and eventual retreat from the territories of the Commonwealth spelled an abrupt end for the plans of Janusz and Bogusław. Janusz died in Tykocin, besieged by loyal Commonwealth forces (desperate Swedish defenders later blew themselves up).
Мұра
Януш Радзивилл польшалық халық мәдениетінде жақсы есте қалмаған, әсіресе 19 ғасырдағы Нобель сыйлығының лауреаты Генрик Сенкевичтің "Топан су" кезінде шведтермен одақтасқандығы және сатқындық жасағаны туралы теріс бейнелеуі салдарынан. Сенкевич өзінің "Трилогиясында" Радзивиллдің өлімі туралы былай деп жазды: "Жердегі құлау, құлдыраған жан, қараңғылық, ештеңе – өзіне қызмет етуінің сыйақысы ретінде ол осыған ғана қол жеткізді". Литвада Януш Радзивилл (Jonušas Radvila) литва тіліндегі баспасөздің көрнекті демеушісі және литва мүдделерін қорғаушы ретінде жақсы есте сақталады. Януш Радзивилл (1612–1655) Владыслав Ханчаның "Топан су" эпопеялық фильмінде гетман рөлінде маңызды бейнеленген.
Janusz Radziwiłł is ill remembered in Polish popular culture, particularly due to the negative portrayal of his supposed treason and alliance with Swedes during the Deluge by Polish 19th century Nobel Prize winner, Henryk Sienkiewicz. Sienkiewicz, in his Trilogy, wrote about Radziwiłł's death: "Earthly ruin, a fallen soul, darkness, nothingness that is all he managed to attain as a reward for service to himself". In Lithuania Janusz Radziwiłł (Jonušas Radvila) is remembered favourably as prominent patron of Lithuanian press and defender of Lithuanian interest. Janusz Radziwiłł (1612–1655) is portrayed prominently as Hetman by Władysław Hańcza, in the movie epic The Deluge by Jerzy Hoffman.