Кіріспе
Владимир Набоковтың романы "Дар" – Владимир Набоковтың соңғы орыс романы, және ол оның тастап кетіп бара жатқан әлемімен қоштасуы деп есептеледі. Набоков оны 1935-1937 жылдары Берлинде тұрғанда жазды, ал ол Владимир Сирин атты бүркеншік атымен сериялы түрде жарияланды. "Дар" романының төртінші тарауы, орыс жазушысы Николай Чернышевскийдің шарлатан өмірбаяны, кітаптың қалған төрт тарауын жариялаған орыс эмигрант журналы "Современные запискиде" жарияланбау үшін цензураланды. Романның көрінетін басты кейіпкері – Федор Годунов Чердынцев, оның отбасы Большевик революциясынан қашқаннан кейін Берлинде тұратын орыс жазушысы. Федордың әдеби амбициялары мен жазушы ретінде қалыптасуы кітаптың мазмұнын құрайды. Бесінші және соңғы тарауда Федор "Дарға" өте ұқсас кітап жазуға ниеттенгенін айтады. BBC2 телеарнасына берген сұхбатында Набоков Федорды кейіпкерлерінің өмірінің бәрі де қасіретті немесе трагикалық емес екеніне мысал ретінде келтірді; ол Федордың "шынайы махаббатқа ие екенін және оның генийі ерте танылғанын" айтты. Кітапты метафикция ретінде қарастыруға болады және кітапты Федор өмірінің кейінгі кезеңінде жазғанын көзге елестете аласыз, бірақ бұл жалғыз мүмкін түсіндірме емес. Набоковтың ұлы Дмитрий кітаптың бірінші тарауын ағылшын тіліне аударды, ал Майкл Скаммелл қалғанын аяқтады. Набоков 1961 жылы барлық бес тараудың аудармасын қайта қарап өңдеді.
The Gift (Дар) is Vladimir Nabokov's final Russian novel, and is considered to be his farewell to the world he was leaving behind. Nabokov wrote it between 1935 and 1937 while living in Berlin, and it was published in serial form under his pen name, Vladimir Sirin. The Gift's fourth chapter, a pseudo biography of the Russian writer Nikolay Chernyshevsky, was censored from publication in the Russian émigré journal Sovremennye zapiski that published the book's four other chapters. The story's apparent protagonist is Fyodor Godunov Cherdyntsev, a Russian writer living in Berlin after his family fled the Bolshevik Revolution. Fyodor's literary ambitions and his development as a writer shape the book. In the fifth and final chapter, Fyodor states his ambition to write a book that in description is very similar to The Gift. In an interview to BBC2, Nabokov cited Fyodor as an example that not all the lives of his characters are grotesque or tragic; he said that Fyodor "is blessed with a faithful love and an early recognition of his genius". It is possible to interpret the book as metafiction and imagine that the book was actually written by Fyodor later in his life, though this is not the only possible interpretation. Nabokov's son, Dmitri, translated the book's first chapter into English; Michael Scammell completed the rest. Nabokov then revised the translations of all five chapters in 1961.
Бірінші тарау
Федор Константинович Чердынцев (орыс тілінде басты кейіпкер Федор Константинович Годунов Чердынцев деп аталады, есімнің бірінші бөлігі Пушкиннің «Борис Годунов» пьесасына сілтеме жасайды) – 1920 жылдары Берлинде тұратын орыс эмигранты. Бөлім оның Седьмая Танненберг көшесіндегі пансионатқа көшуімен басталады. Ол жақында өлеңдер кітабын шығарды және Александр Яковлевич Чернышевскийден телефон арқылы құттықтау алып, газеттегі жақсы пікірді оқуға шақырылады. Өлеңдер Федордың балалық шағына, оның қарындасы Танямен революцияға дейінгі Санкт-Петербургте және Годунов Чердынцевтердің Лешино сарайында, елдік жерде өткізген уақытына оралады. Федор тойға келгенде, өзінің алая сәуірлік әзілдің құрбаны болғанын біледі; оның кітабы баспасөзде ешқандай назарға ілінбеген. Чернышевскийлердің Фёдорға ұқсайтын, поэзияны жақсы көретін Яша деген ұлы болған. Яша трагикалық махаббат үшбұрышына ілігіп, өз-өзіне қол жұмсады. Яшаның анасы Федордың Яшаның трагикалық соңы туралы жазбаларын жасауын қалайды, бірақ Федор бас тартады. Яшаның өлімінен кейін әкесі ақыл-есінен айырылып, мазасыздыққа ұшырайды. Федор «жаңа қамалына» оралғанда, өзімен бірге дұрыс кілттерді алып келмегенін түсінеді, бірақ біраз күткеннен кейін бір кісі шығып кетеді, Федор қайтадан кіреді. Федор жазды бекерге өткізеді. Күзде ол орыс эмигранттарының әдеби жиынына қатысады және ол өзінің қарсыласы санайтын Кончеевпен танысады. Жаңа пьесаның оқылуы көрермендерді жалықтырады. Федор кетер алдында Кончеевпен орыс әдебиеті туралы ұзақ және құлшыныспен әңгімелеседі, бірақ олардың әңгімесі көбінесе қияли болып шығады.
Екінші тарау
Федор трамвайға мініп, тіл үйренетін шәкіртіне бара жатқанда, туған елі Ресейді армандап отырады, бірақ көтере алмай, жатақханасына қайтады. Анасы Елизавета Павловна Парижден оны көруге келгенде, жоғалған әкесінің көлеңкесі олардың кездесуіне тұсау салады, себебі анасы күйеуінің әлі де тірі екеніне сеніп жүреді. Ол кетпес бұрын, олар жергілікті орыс әдеби кешіне қатысады, және Федор өлеңдерінің біреуін оқитын соңғы ақын болады. Көзге түспесе де, анасының келуі мен Пушкин туралы зерттеулерінен шабыттанып, жаңа жобасы – әкесі Константин Кириллович туралы кітап үшін анасынан қолдау сұрайды. Ол материал жинап, әкесінің әкесі, Кирилл Ильич – Америкада байлық тауып, кейін Ресейге оралған құмар ойыншы туралы Сушошоковтың естеліктеріне кезеседi. Содан кейін ол 1885-1918 жылдар аралығында Сібір мен Орталық Азияға саяхаттар жасаған әкесінің барлаушы, лепидоптерист және ғылыми жазушы ретіндегі қызметіне ден қоя бастайды. Федор әкесімен бірге тек жақын жерлерге ғана саяхаттаған, бірақ ол бабочкаларға деген сүйіспеншілікті сезінеді және әкесінің Шығысқа жасаған саяхаттарына бірге ергенін қиялдайды. 1916 жылы әкесі соңғы сапарына шығып, із-түссіз жоғалып кеткен. Федордың жобадағы қиындықтарына жаңа жатақ іздеуі де қосылады. Чернышевскийдің көмегімен ол Шчиголевтердің үйіне орналасады. Ол көрші бөлмеде қысқа, ақшыл көк түсті көйлек көргендіктен, оның олардың қызына тиесілі деп ойлап, олармен бірге тұруға келіседі.
Үшінші тарау
Бұл тарау басты кейіпкердің өміріндегі бір күнді сипаттаумен басталады. Таңертең Федор Шчиголевтердің оянып жатқанын естіп, күнін поэзия туралы ойлармен бастайды. Ол ақын ретінде қалыптасу жолын саралайды. Түске дейін ол отбасымен түскі ас ішеді. Шчиголев саясат туралы сөз қозғайды, оның әйелі Марианна Николавна тамақ дайындаса, ал Марианнаның қызы Зина Мерц айқын жаугершілік танытады. Кешке қарай Федор жеке сабақтар береді және кітап дүкеніне барады, онда Кончеевтің "Коммуникация" атты өлеңдер жинағымен және оны дұрыс түсінбеген рецензиялармен танысады. Сонымен қатар, ол "8х8" советтік шахмат журналында Чернышевский және шахмат туралы мақала оқып, кейін редакторы Васильевке барады. Үйге оралған соң бөлмесінде кешкі ас ішіп, Зинамен жасырын кездесуге шығады. Оны күтіп отырып, повесть ішінде өлең жазады. Зина Мерц бұрын Федордың өлеңдерінің сирек даналарының бірін сатып алған, ол Марианна Николавна мен Шчиголевтің әйелі, Федордың бөлмесіне жақын бөлмеде тұрады. Олардың танысу тарихы еске түсіріледі, Зина Федордың бұрынғы тұрғын үйінде тұрғанын білгені анықталады. Олардың кездесулері құпия сақталады және ата-аналарынан жасырылады. Шчиголев Зинаға қол жеткізу үшін анасына үйленгенін айтады, бұл оның оны жек көруіне себеп болуы мүмкін. Зина "Траум, Баум және Кейсбиер" заң фирмасында жұмыс істейді. Федор Чернышевскийдің еңбектерін зерттеуге көбірек бейімделеді және оның жөнінде "жаттығу үшін" жазуға ниеттенетінін білдіреді. Ол оның және оның туралы жазылған барлық нәрсені оқып, "жинақтап алудан" "шығармашылыққа" өтеді. Зина – Федордың шабыты және оқырманы. Федор алғашқы баспагерге тапсырған қолжазбасы "белгісіз, антиәлеуметтік, ойсыз импровизация" деп қабылданбайды. Бірақ Федор екінші баспагермен жақсы нәтижеге жетеді.
Төртінші тарау
Бұл тарау, кітап ішіндегі кітап, "Чернышевский өмірі" деп аталады және бұл Федордың 19 ғасырлық орыс жазушысы Чернышевскийдің өмірбаянына жасаған сынды білдіреді. Федор Чернышевскийдің эстетикасын және әдебиетке қатысты көзқарастарын әжуалайды.
Бесінші тарау
Чернышевский туралы кітап "жақсы, дауылды, сатуға көмектескен" жанжалды атмосферада табалады. Эмигранттар әдеби ортасындағы көптеген сын-пікірлер теріс, себебі кітап өзінің тақырыбын жазушы және ойшыл ретінде жоққа шығарады; алайда Кончеевтің пікірі өте жағымды. Федор кітапты жақында қайтыс болған Александр Яковлевич Чернышевскийге көрсету мүмкіндігіне ие болмайды. Оның өлімі мен қоштасу рәсімі сипатталады. Үйге қайтар жолда Федор жазушы Ширинмен бірге келеді, ол "саңырау, соқыр, мұрыны бітелген" адам. Ширин Федорды Германиядағы орыс жазушылар қоғамының жұмысына тартуға тырысады. Федор бас тартады, бірақ қоғамды бақылау үшін күреске толы бірнеше жиналыстарға қатысады. Шчиоголевке Копенгагенде жұмыс ұсынылады және ол Зинаны Берлиндегі пәтерде қалдыруды жоспарлайды. Федор қуанып, Груневальд орманшасына серуендейді, онда Кончеевпен сөйлесетінін елестетеді. Оның киімдері, пәтер кілтімен бірге, ұрланып кетеді, сондықтан ол суға түсуге киінген киіммен қайта оралуға мәжбүр болады. Түнде ол әкесінің оралғанын түсінеді. Ертеңіне Шчиоголевтер Копенгагенге кетеді, ал Зина қалады. Федор, "классикалық роман" ("The Gift") жазуды жоспарлап отыр, енді Зинамен бірге өмір сүре алады. Олардың қалтасында ақша жоқ, екеуі де қазір пәтер кілтін жоғалтқан, бірақ олар бақытты, тағдыр оларды біріктіргенін сезінеді, ал Зина оның "бұрынғыдан мүлдем жаңа жазушы" болатынын айтады.
Өмірбаян
"Сыйлық" – Набоковтың ана тілінде жазған соңғы романы. 1962 жылғы алғы сөзінде ол осы романды 1935-1937 жылдар аралығында Берлинде жазғанын, ал соңғы тарауын 1937 жылы Францияның Жерорта теңізі жағалауында аяқтағанын көрсетеді. Роман алғаш рет париждік эмигрант журналы "Sovremennye zapiski"-де бөлім-бөлім жарияланды; бірақ төртінші тарауы қабылданбады: «Өмірдің өзі айыптайтын өнерді еліктеуге мәжбүр болғанының көрнекті мысалы». Роман толығымен 1952 жылға дейін жарық көрген жоқ.
Әкемнің көбелектері
Набоковтың "Әкелердің көбелектері" "Дарын" романына жазылған кейінірек қосылған түсіндірме ретінде қарастырылады. Оны ұлы аударған және автор қайтыс болғаннан кейін жариялаған, ол Набоковтың "Көбелектер" кітабының бір бөлімі ретінде жарық көрді.
Сын-пикирлер мен түсіндірмелер
"Бұйырғы сыйлық" романы кейбір ғалымдардың пікірінше, орыс эмигранттарының (Симон Карлинский) жазған ең түпнұсқа, ерекше және қызықты прозалық туындысы, ал Набоковтың орыс романдарының ең "күрделісі" саналады. Алғашқыда бұл күрделі роман жақсы қабылданбады, оны көбінесе елемеді немесе орыс әдебиетіне жасалған шабуыл ретінде сынға алды. Бұрынғы сыншылар оны суретшінің қалыптасуын бейнелейтін роман деп қарады. Долинин оны "сүйіспеншілік туралы жарияланым" деп есептейді: жаратушының өзінің туындысына, туындының жаратушысына, ұлдың әкесіне, жер аударылғанның туған жеріне, тілге және оны сүйетіндерге, әлемнің сұлулығына, сондай-ақ оқырмандарына деген сүйіспеншілігі. Джонсон "Бұйырғы сыйлық" романының тақырыбы – Федордың көркемдік дамуы мен Зинамен арақатынасы екі сюжеттік желі бойынша шахмат ойыны тәрізді бейнеленген өнер сыйы екенін айтады. Романдағы кілттердің рөлі – лейтмотив. Романды құрайтын көптеген мотивтердің ішінде уақыт, шындық, табиғат, махаббат, ата-ана, Ресей, әдебиет, өнер, өлім, жарық, түстер, армандар, саяхат және жер аудару бар. Романға өлеңдер мен "нақты емес" жазушының "нақты" өмірбаянының парадоксы сияқты кіріктірілген әдебиеттер де енген. Баяндау бірінші және үшінші жақта, қазіргі және өткен шақта жүзеге асырылады, ал армандар шындыққа ұқсайды. Роман Мобиус жолағы (Долинин) сияқты айналма жолмен жазылған, соңында баяндаушы/кейіпкер оқырман оқып отырған романды жазуға шешім қабылдайды. Бен Амос романның әдебиет рөлін талдап, оның "шындықтың көрінісі емес, орталық құрауышы" екенін айтады, бұл Федордың бірден баяндаушы да, кейіпкер де болуымен үйлеседі, сондай-ақ Зина мен Федордың махаббаты әдебиетпен байланысты және одан тысқарыда ойластыруға болмайды. Паперно әдебиет пен шындықтың тең дәрежеде өзара әрекеттесетінін және бір-бірімен алмастырылатынын көрсетеді. Бойд басқаша көзқарас ұсынады, ол "Бұйырғы сыйлық" романы Федордың әкесінің өмірін "әлі толыққанды дәлелденбеген" диссертация ретінде бейнелейді, Чернышевскийдің өмірін – оның гегельдік антитезасы, ал Федордың өмірін синтез ретінде көрсетеді: Федор өзінің бұрынғы көңіл көшірулерінің Зинамен байланысуы мен өнерін дамытуға бағытталған үлкен жоспардың бір бөлігі екенін түсінеді. Әр тарау орыс әдебиетінің белгілі бір тұлғасының стилінде жазылған. Бір тарау Пушкин, екіншісі Гоголь, ал төртінші тарау орыс сатиригі Михаил Салтыков-Щедриннің стилінде жазылған.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Стивен Х. Блэкуэлл. «Набоковтың «Сыйы» романындағы өнер шекаралары: Оқу – трансценденттік» – «Славян шолуы», 58-том, 3-сан (1999 жылғы күз), 600–625-беттер. Салиева Л. К. Набоковтың «Сыйы» романының риторикасы. Ғылыми жаңалықты қайта құру. М.: Флинта:Наука, 2005. – 136 бет. (Салиева, Л. К. «Набоковтың «Сыйы» романының риторикасы»). Салиева Л. К. Владимир Набоковтың «Дар» романының риторикасы. Фигуралық ой. М., МГУ, 2012. Дэвид Вернон. Ададан Зембляға: Владимир Набоковтың романдары. (Эдинбург: Endellion Press, 2022).