Кіріспе

Қаржылық туындының түрі

Қаржы саласында айырмашылық келісім-шарты (CFD) – екі тарап арасындағы өзара құқықтар мен міндеттемелерді құратын, анықтайтын және реттейтін, әдетте «сатып алушы» және «сатушы» деп аталатын заңды міндетті келісім. Келісімде белгіленген активтің бастапқы құнынан қазіргі құнына дейінгі айырманы сатып алушы сатушыға төлейді. Егер сауда жабылу бағасы бастапқы бағадан жоғары болса, сатушы сатып алушыға сол айырманы төлейді, бұл сатып алушының табысы болады. Керісінше, егер активтің қазіргі бағасы келісімнің бастапқы бағасынан төмен болса, онда айырмадан пайда көретіні сатушы, емес сатып алушы болады.

Өнертабыс

1974 жылы Ұлыбританияда алтынды тиімді пайдалану мақсатымен жасалған қазіргі заманғы CFD-лер 1990 жылдардың басынан бері кеңінен қолданылып келеді. CFD бастапқыда маржамен сауда жасалатын акциялық своптар түрінде әзірленген. CFD-ні ойлап табушылар ретінде Брайан Килан мен Джон Вуд, екеуі де UBS Warburg компаниясының қызметкерлері, 1990 жылдардың басындағы Trafalgar House мәмілесіндегі еңбектері үшін кеңінен танымал.

Активтерді басқару және синтетикалық негізгі брокерлік

CFD-ді бастапқыда хедж-фондтар мен институционалдық трейдерлер Лондон қор биржасындағы (LSE) акцияларға тиімді қол жеткізу үшін пайдаланды, себебі олар үшін тек кішкентай маржа қажет болды, сондай-ақ, физикалық акциялар алмастырылмағандықтан, Ұлыбританияда мөртабандық салықтан да аулақ болды. Хедж-фондтың премьер-брокері CFD бойынша қарсы тарап ретінде әрекет етеді және көбінесе CFD бойынша (немесе клиенттері ұстаған барлық CFD бойынша жалпы тәуекел бойынша) өзінің тәуекелін қорғау үшін биржада физикалық акциялармен сауда жасайды. Премьер-брокердің өз есебінен, қорғау мақсатында жасайтын саудалары Ұлыбританияның мөртабандық салығынан босатылады. Институционалдық трейдерлер акцияларға тәуекелді қорғау және салықтан аулақ болу үшін CFD-ді пайдалана бастады. 1990 жылдардың соңында бірнеше фирма CFD-ді жеке трейдерлерге ұсына бастады, оның тиімділігі мен Ұлыбританияда салықтан босатылғандығын баса көрсетті. Көптеген қызмет провайдерлері өз өнімдерін Лондон қор биржасынан тысқары, әлемдік акциялар, тауарлар, облигациялар және валюталарға дейін кеңейтті. Dow Jones, S&P 500, FTSE және DAX сияқты негізгі әлемдік индекстерге негізделген индекстік CFD-лер бірден танымал болды. GNI және оның CFD сауда қызметі GNI Touch кейіннен MF Global сатып алды. Олардан кейін IG Markets және CMC Markets 2000 жылы қызметті кеңінен танытуды бастады. CFD провайдерлері көптеген жағдайда CFD ұсынысымен қатар қаржылық спредтермен сауда жасау операцияларын да іске қосты. Ұлыбританияда CFD нарығы қаржылық спредтермен сауда жасау нарығын шағылыстырады және өнімдер көптеген жағынан бірдей, FCA спредтермен сауда жасауды "айырмашылықтар туралы келісімшарт, ол ойын шарты болып табылады" деп анықтайды. Алайда, CFD-лер көптеген елдерге экспортталғаннан өзгеше, спредтермен сауда жасау, елдік салық артықшылықтарына байланысты, негізінен Ұлыбритания мен Ирландияда қалып келді. CFD-лер басқа да көптеген елдерге енгізілді. Олар Еуропаның көптеген елдерінде, сондай-ақ Австралия, Канада, Израиль, Жапония, Сингапур, Оңтүстік Африка, Түркия және Жаңа Зеландияда, Оңтүстік Американың барлық аймақтарында және басқа да жерлерде қолжетімді. Олар бірқатар елдерде рұқсат етілмейді, ең бастысы – АҚШ, онда Қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) және Тауарлық фьючерстік сауда комиссиясы (CFTC) CFD-лерді реттелген биржаларда тіркеуге және отандық немесе шетелдік сауда платформаларында сауда жасауға тыйым салады, олардың жоғары тәуекелдік сипатынан туындайды. Сонымен қатар, нарықта әртүрлі пайдалану сценарийлері бар бірқатар сауда қолданбалары жұмыс істейді, мысалы eToro, Freetrade, Fidelity Personal Investing (Fidelity Investments бөлігі), Trading212 және тағы басқалар. Гонконгта CFD-лер, егер олар Securities and Futures Commission (SFC) тарапынан рұқсат етілмесе, құмар ойындар өнімі ретінде қарастырылады. SFC CFD-лерді, егер олардың негізгі құндылығы бағалы қағаз болса, фьючерстік келісімшарттар ретінде қарастырады, яғни олар биржада саудалануы керек, бұл олардың Гонконгта ұсынылуына кедергі келтіреді. Алайда, SCF-ның ливерлі валюталық келісімшарттар бойынша бөлек реттеуші режимі бар, оны ол ливерлі шетелдік валюта келісімшарттары деп атайды. Бұл жеке клиенттерге деривативтер ретінде ұсынылуы мүмкін. Гонконгтағы брокерлер бағалы қағаздар ретінде реттелмеген бағалы металдардың спот бағасына CFD ұсына алады, олар Қытай алтын және күміс биржасы қоғамында сауда-саттық жасалатын келісімшарттардан алынған бағаларды қолданады. 2016 жылы Еуропалық Бағалы қағаздар және нарықтар органы (ESMA) жеке инвесторларға спекулятивтік өнімдерді сату туралы, оның ішінде CFD сатуды қамтитын ескерту жасады.

Австралиялық биржаның биржалық саудаға көшуге тырысуы

CFD-лердің көпшілігі тікелей нарыққа қол жеткізу (DMA) немесе нарық жасаушы моделін пайдалана отырып, OTC саудаланады, бірақ 2007 жылдан бастап 2014 жылдың маусымына дейін Австралия қор биржасы (ASX) биржалық CFD-лерді ұсынды. Осының нәтижесінде, осы кезеңде CFD-лердің шағын бөлігі Австралия биржасы арқылы саудаланды. Биржалық CFD-нің артықшылықтары мен кемшіліктері көптеген қаржылық өнімдер үшін ұқсас болды және қарсы тарап тәуекелін азайту және ашықтықты арттыруды білдірді, бірақ шығындар жоғары болды. ASX биржалық CFD-нің кемшіліктері мен сұйықтықтың жетіспеуіне байланысты көптеген австралиялық трейдерлер биржадан тыс CFD провайдерлерін таңдады.

Ішкі сауда ережелері

2009 жылдың маусымында Ұлыбританияның қаржылық қызметтерді реттеуші органы (FSA) ішкі ақпаратты пайдалану деректеріне қатысты істерде қолданылуын болдырмау үшін CFD-лерге қатысты жалпы ақпарат беру тәртібін енгізді. Бұл, ішкі ақпаратқа қатысты стандартты жариялау талаптарынан жасыру мақсатында, физикалық акциялардың орнына CFD-лердегі позициялар қолданылған бірнеше резонанстық жағдайлардан кейін жасалды.

Орталық клирингке әрекет

2013 жылдың қазанында LCH. Clearnet Cantor Fitzgerald, ING Bank және Commerzbank компанияларымен серіктестікте, Еуроодақ қаржылық реттеушілерінің клирингтен өткізілетін OTC мәмілелерінің үлесін ұлғайту мақсатына қолдау көрсетіп, орталықтандырылған клирингтен өтетін CFD-лерді іске қосты.

Еуропалық нормативтік шектеулер

2016 жылы Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар органы (ESMA) жеке инвесторларға спекулятивтік өнімдерді, соның ішінде CFD сату туралы ескерту жасады. Осыған жауап ретінде Ұлыбританияның Қаржылық мінез-құлық органы (FCA) 2016 жылғы 6 желтоқсанда осыған ұқсас шектеулер енгізу туралы ұсыныс жасады. FCA 2019 жылғы 1 тамызда CFD-лер үшін және 1 қыркүйекте CFD-ге ұқсас опциялар үшін ең жоғары 30:1 болатын максималды левередж мөлшерін белгілеп, қосымша шектеулер енгізді. Германияның бақылаушы органы BaFin басқаша тәсіл қолданды және ESMA ескертуіне жауап ретінде клиенттер шығынға ұшыраған жағдайда қосымша төлемдерді тыйым салды. Ал Францияның қаржы нарығын реттеуші органы CFD-нің барлық жарнамасын тоқтатуға шешім қабылдады. Наурыз айында Ирландияның қаржы реттеушісі де осы қадамды жасап, CFD-ге тыйым салу немесе левереджді шектеу туралы ұсыныс енгізді.

Электр энергиясын өндіру

Ұлыбританияда жаңа, төмен көміртекті электр энергиясын өндіруді қолдау үшін, ядролық және жаңарушы энергияны қоса алғанда, 2013 жылғы Энергия туралы заң арқылы келісімшарттардың айырмашылығы (Contracts for Difference - CfD) енгізілді, бұл бұрынғы Жаңарушы Энергия Міндеттемесін (Renewables Obligation) кезең-кезеңімен алмастырды. House of Commons Library есебінде бұл схема былай түсіндірілген:

Келісімшарттардың айырмашылығы (CfD) – инвесторларға төмен көміртекті электр энергиясын өндіруге инвестиция салу үшін қажетті сенім мен нақтылықты беруге бағытталған кері аукциондық жүйе. CfD келісімдері екіжақты негізде де жасалды, мысалы, Хинкли Пойнт С атом электр стансасы үшін жасалған келісім. CfD төмен көміртекті өндіріс үшін алынатын бағаны бекіту арқылы жұмыс істейді, оларға қатысты тәуекелдерді азайтады және инвестицияларды қолдайтын өндірілген энергия үшін құн төлейтін технологияны қамтамасыз етеді. CfD сондай-ақ төмен көміртекті электр энергиясы үшін тұтынушылар төлейтін бағаны бекіту арқылы шығындарды азайтады. Бұл генераторлардан электр энергиясының көтерме бағасы белгіленген бағадан жоғары болған кезде ақша қайтаруды талап етеді және көтерме бағасы төмен болған кезде қаржылық қолдау көрсетеді. CfD схемасының шығындары Ұлыбританиядағы барлық лицензияланған электр энергиясын жеткізушілерге салынатын міндетті алым (заңдық төлем) арқылы қаржыландырылады ("Жеткізушінің міндеттемесі"), ол тұтынушыларға беріледі. Түркия сияқты кейбір елдерде баға аукцион арқылы емес, үкімет тарапынан белгіленеді.

CFD-нің FTR-дан айырмасы

CFD-лер қаржылық беру құқығынан (FTR) екі тұрғыдан өзгеше. Біріншіден, CFD әдетте екі нүкте арасында емес, нақты бір орналасқан жерде анықталады. Осылайша, CFD-лер негізінен уақыт өте келе түйіндік бағаның немесе орналасқан жерге байланысты шекті бағаның (LMP) өзгеруінен туындайтын уақытша баға тәуекелін қорғауға арналған құрал болып табылады. Екіншіден, CFD-лер аймақтық тарату ұйымдарының (RTO) нарықтары арқылы саудаланбайды. Олар жеке нарық қатысушылары арасындағы екіжақты шарттар.

Нарықтық тәуекел

Негізгі тәуекел – нарықтық тәуекел, себебі айырмашылықтар бойынша сауда жасау шарты негізгі активтің ашылу бағасы мен жабылу бағасы арасындағы айырманы төлеуге бағытталған. CFD-лер маржамен саудаланады, бұл левередж арқылы тәуекел мен пайданы арттырады. Saferinvestor жүргізген 2021 жылғы зерттеу көрсеткендей, CFD-лермен сауда жасау кезінде орташа клиент шығыны 74,38% құрады. Ұлыбританияның Қаржылық Жүргізу Агенттігі (Financial Conduct Authority) клиенттер үшін орташа шығынның шамамен 2200 фунт стерлингке жететінін бағалайды. Осы тәуекел CFD-лерді қаржы нарықтарындағы спекуляция үшін немесе құлдырап бара жатқан нарықта хеджирлеу арқылы пайда табу үшін пайдалануға итермелейді. Бұл тәуекелді азайтудың бір жолы – стоп-лосс ордерлерін қолдану. Пайдаланушылар әдетте маржаны жабу үшін CFD провайдеріне белгілі бір сома ақша салады және нарық оларға қарсы қозғалса, бұл салымнан әлдеқайда көп соманы жоғалтуы мүмкін. Кәсіби активтерді басқару саласында, инвестициялық құралдың портфелінде, жалпы портфельдің левереджін қарастырғанда, CFD-лердегі левереджді өтеуге мүмкіндік беретін элементтер болады. Атап айтқанда, қолма-қол ақшаны сақтау портфельдің тиімді левереджін азайтады: егер инвестициялық құрал 100 акцияны 10 000 доллар ақшаға сатып алса, бұл сол 100 акцияға 500 доллар маржамен CFD жасаумен және 9 500 долларды қолма-қол ақша резервінде ұстаумен бірдей әсер етеді. Осы контексте CFD-лерді пайдалану міндетті түрде нарыққа қатысуды арттырмайды (егер нарыққа қатысу артса, ол әдетте CFD-нің номиналды левереджіндегіден төмен болады).

Өтемақылар

Егер бағалар ашық CFD позициясына қарсы қозғалса, маржа деңгейін сақтау үшін қосымша өзгеру маржасы қажет болады. CFD провайдерлері бұл үшін тараптан қосымша сомаларды салуды талап етуі мүмкін, бұл маржалық шақыру деп аталады. Шапшаң нарықтарда маржалық шақырулар алдын ала ескертусіз жасалуы мүмкін. Егер қаражат уақтылы ұсынылмаса, CFD провайдері позицияларды зиянмен жабу/сатуға құқылы, және осы зиян үшін екінші тарап жауапкершілікке тартылады.

Қарсы тарап тәуекелі

CFD тәуекелінің тағы бір қыры – қарсы тарап тәуекелі, ол көптеген нарықтан тыс (OTC) саудаланатын туынды құралдарға тән. Қарсы тарап тәуекелі – келісімшарт бойынша қарсы тараптың қаржылық тұрақтылығымен немесе төлем қабілеттілігімен байланысты. CFD келісімшарттарында егер келісімшарттың қарсы тарапы өзінің қаржылық міндеттемелерін орындамаса, негізгі активке қарамастан CFD құндылығын жоғалтуы мүмкін. Бұл CFD трейдері негізгі актив қажетті бағытта қозғалғанның өзінде, ауыр зиянға ұшырауы мүмкін дегенді білдіреді. Нарықтан тыс CFD провайдерлері клиенттердің қаражатын бөліп сақтауға міндетті, компания банкрот болған жағдайда клиенттердің балансын қорғауға мүмкіндік береді, бірақ MF Global сияқты жағдайлар кепілдіктердің бұзылуы мүмкін екенін еске салады. Клирингтік үй арқылы саудаланатын биржалық келісімшарттардың қарсы тарап тәуекелі аз деп саналады. Ақырында, қарсы тарап тәуекелінің деңгейі қарсы тараптың, қажет болған жағдайда клирингтік үйдің кредиттік тәуекелімен анықталады. Бұл тәуекел сақтаудың сауда-саттықты жүзеге асыратын компанияға немесе банкке байланысты болғандықтан артады.

Фьючерстік

CFD және фьючерстік сауда – туынды құралдар саудасының екі түрі. Фьючерстік келісімшарт – бұл негізгі активті белгіленген бағамен, белгілі бір күні сатып алу немесе сату туралы келісім, оның құны осы аралықта қалай өзгеретініне қарамастан. CFD провайдерлері өздерінің позицияларын сақтандыру үшін көбінесе фьючерстерді пайдаланады, және көптеген CFD-лер фьючерстер негізінде жасалады, себебі фьючерстік бағаларды алу оңай. CFD-лердің мерзімі бітпейді, сондықтан CFD фьючерстік келісімшарт негізінде жасалғанда, CFD келісімшарты фьючерстік келісімшарттың мерзімі біту күнімен есептесуі керек. Сұйылылық мерзімі бітуге бірнеше күн қалғанда азая бастағанда, CFD провайдерлері CFD позициясын келесі фьючерстік кезеңге "көшіру" тәжірибесі қолданылады, осылайша мерзімі үздіксіз жаңаланатын CFD келісімшарты құрылады.

Физикалық акциялар, тауарлар және шетел валютасы

Бұл қаржы нарықтарында сауда жасаудың дәстүрлі тәсілі. Ол әр елдегі брокермен байланыс орнатуды, брокерлік ақылар мен комиссияларды төлеуді және осы өнім бойынша есептесу процесін жүргізуді қажет етеді. Арзан брокерлердің пайда болуымен бұл жеңілдеп, төмендеді, бірақ бөлшек саудагерлер үшін, әсіресе шетел нарықтарында сауда жасағанда, бәрібір қиындықтар туындауы мүмкін. Қарызды пайдаланбастан, барлық позицияларды толық көлемде қаржыландыру қажет болғандықтан, бұл капиталды көп жұмсауға әкеледі. CFD-лер әлемдік нарықтарға қол жеткізуді әлдеқайда оңайырақ және позицияны жылдам ашу мен жабуды мүмкін етеді. Барлық маржалық сауда түрлері қаржыландыру шығындарын қамтиды, ол іс жүзінде бүкіл позиция үшін ақша қарыздау құны болып табылады.

Маржиналды несие беру

Маржиналды несие беру, сонымен қатар маржиналды сатып алу немесе рычагты акциялар деп те аталады, бұрын талқыланған физикалық акциялардың барлық сипаттамаларына ие, бірақ қосымша рычагтың болуымен. Яғни, CFD, фьючерстер және опциялар сияқты, оған азырақ капитал қажет, бірақ тәуекелдер жоғарылайды. CFD-лер пайда болғаннан бері көптеген трейдерлер маржиналды несие беруден CFD саудасына көшті. CFD-нің маржиналды несие беруге қарағанда басты артықшылықтары – негізгі активтердің көбірек болуы, маржа ставкаларының төмендігі және қысқа позиция ашудың оңайдығы. Жақында қысқа сатуға тыйым салынғанмен, кітаптарын басқа тәсілдермен қорғай алған CFD провайдерлері клиенттерге осы акцияларды қысқа сатуды жалғастыруға рұқсат берді.

Сын

Кейбір қаржы сарапшылары мен реттеушілер CFD провайдерлерінің жаңа және тәжірибесіз трейдерлерге CFD-лерді таныстыру жолына алаңдаушылық білдірді. Атап айтқанда, әлеуетті пайданы жарнамалау тәсілі, тәуекелдерді толық түсіндірмейтін болуы мүмкін. Осы алаңдаушылықты күтіп, оған жауап ретінде көптеген қаржы реттеушілер CFD-лерді қамтитын барлық жарнамаларда, веб-сайттарда және жаңа шоттар ашылған кезде тәуекел туралы ескертулерді анық көрсетуді талап етеді. Мысалы, Ұлыбританияның FSA ережелері CFD провайдерлерінің әрбір жаңа клиент үшін CFD-нің сәйкестігін олардың тәжірибесіне сүйене отырып бағалауын және FSA жасаған жалпы үлгіге негізделген барлық жаңа клиенттерге тәуекел туралы ескерту құжатын ұсынуын қамтиды. Австралияның қаржы реттеушісі, Австралиялық бағалы қағаздар және инвестициялар комиссиясы, өзінің трейдерлерге арналған ақпараттық сайтында CFD саудасының аттарға тікелей тікелей немесе казиноға барудан тәуекелдірек екенін көрсетеді. CFD позициясы бойынша бағаның тіпті шағын өзгеруі де саудадан түсетін табысқа немесе шығынға әсер етуі мүмкін. CFD саудасына қатысты сын-пікірлердің бір бөлігі CFD брокерлерінің пайдаланушыларын осы деңгейдегі жоғары тәуекелді саудаға қатысты психология туралы хабардар етуге құштар еместігімен байланысты. Қорқыныш, мысалы, ұтылудан туындаған бейтарап немесе тіпті зиян келтіретін жағдайлар пайдаланушылар демо-шоттан нақты шотқа ауысқанда шындыққа айналады. Бұл факті көптеген CFD брокерлерімен құжатталмаған. Сондай-ақ, кейбір CFD провайдерлері өздерінің тәуекелдерін қорғау және CFD саудасының шарттарын анықтағанда мүдделердің қақтығысына қатысты сын айтылды. Бір мақалада кейбір CFD провайдерлері клиенттердің профильдеріне сүйене отырып, клиенттеріне қарсы позициялар ашқандығы, олардың ұтылуын күтіп, бұл провайдерлер үшін мүдделердің қақтығысын тудырғандығы айтылды.

Сауыт-саймандар дүкендері

CFD-лер нарық жасаушы моделі бойынша ұсынылғанда, олар 20 ғасырдың басында АҚШ-та акциялар немесе тауарлар бағасына негізделген спекуляциялардың гүлденуіне мүмкіндік берген "бұкет-шоптар" сатқан тікелей ставкаларымен салыстырылды. Бұл дүкендер спекулянттарға нақты биржа саудаларымен қамтамасыз етілмеген немесе сақтандырылмаған акцияларға жоғары қаржылық тәуекелмен тікелей ставкалар жасауға мүмкіндік берді, сондықтан спекулянт, әсерлі түрде, үйге қарсы тікелей ставка жасады. Джесси Ливермордың жартылай өмірбаяндық "Қор операторының естеліктері" кітабында көркем суреттелген бұкет-шоптар АҚШ-та қылмыстық және бағалы қағаздар заңнамасына сәйкес заңсыз болып табылады.