Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептері мен талқылаулары

Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептері: тарихшылар пікір-таласы, саяси, экономикалық факторлар, империализм, ұлтшылдық және одақтастық жүйесі. 🌍⚔️

34 мин оқу

100%

Дереккөз: Causes of World War I — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Түсіндірулер, болжамдар және соғыс қалай басталғаны туралы таластар – осы тақырыптағы тарихнамалық пікірталас.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептерін анықтау әлі де талқыланып жатқан мәселе. Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылдың 28 шілдесінде Балқанда басталып, 1918 жылдың 11 қарашасында аяқталды, нәтижесінде 17 миллион адам қаза тауып, 25 миллион адам жараланды. Сонымен қатар, Ресей азамат соғысын көп жағдайда Бірінші дүниежүзілік соғыстың жалғасы деп қарастыруға болады, сондай-ақ 1918 жылдан кейінгі түрлі қақтығыстар да осы соғыстың салдарынан туындады. Ұзақ мерзімді перспективада қарастыратын ғалымдар 1914 жылдың басында екі қарсыласатын күш (Германия империясы, Австрия-Мажарстан және Осман империясы Ресей империясына, Франция мен Ұлыбританияға қарсы) неліктен қақтығысқа түскенін түсіндіруге тырысады. Олар саяси, аумақтық және экономикалық бәсекелестік, милитаризм, одақтар мен келісімдердің күрделі желісі, империализм, ұлтшылдықтың өркендеуі және Осман империясының құлдырауынан туындаған билік вакуумы сияқты факторларды зерттейді. Көптеген зерттеулерге тартылатын басқа маңызды ұзақ мерзімді немесе құрылымдық факторларға шешілмеген аумақтық даулар, Еуропалық билік тепе-теңдігінің бұзылуы, күрделі және фрагменттелген басқару, қарулану жарысы және қауіпсіздік дилеммалары, сондай-ақ әскери жоспарлау жатады. Қысқа мерзімді талдауға ден қоятын ғалымдар 1914 жылдың жазына назар аударады және қақтығысты тоқтатуға бола ма, әлде одан да терең себептер оны сөзсіз етіп берді ме деп сұрайды. Негізгі себептердің бірі – шілде дағдарысы кезінде мемлекеттік қайраткерлер мен генералдар қабылдаған шешімдер, оны Сербиядағы ұлтшыл ұйым қолдаған босниялық серб ұлтшылы Гаврило Принциптің Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтіруі тудырды. Дағдарыс күшейді, өйткені Австрия-Мажарстан мен Сербия арасындағы қақтығысқа олардың одақтастары – Ресей, Германия, Франция және, ақырында, Бельгия мен Ұлыбритания да қосылды. Соғысқа дейінгі дипломатиялық дағдарыс кезінде ойнаған басқа факторларға ниеттің қате түсінілуі (мысалы, Германияның Ұлыбритания бейтарап қалады деген сенімі), соғыс болмай қалмайды деген фаталистік сенім және дипломатиялық байланыстардағы кешігулер мен түсініспеушіліктердің салдарынан дағдарыстың жылдам өрбуі жатты. Бұл дағарыс 1914 жылға дейінгі онжылдықтарда Еуропа және отарлық мәселелер бойынша Ұлы державалардың (Италия, Франция, Германия, Ұлыбритания, Австрия-Мажарстан және Ресей) арасындағы дипломатиялық қақтығыстардан кейін туындады, бұл керісінше шиеленісті күшейтті. Ал қоғамдық қақтығыстардың себебін 1867 жылдан бері Еуропадағы күштер тепе-теңдігінің өзгеруінен іздеуге болады. Соғыстың себептері туралы бірлескен пікірге келу әлі де қиын, өйткені тарихшылар негізгі факторлар бойынша келіспейді және әртүрлі факторларға әртүрлі мән береді. Бұл мәселені уақыт өте келе тарихи аргументтердің өзгеруімен, әсіресе құпия тарихи мұрағаттар ашылғанда және тарихшылардың көзқарастары мен идеологиялары өзгергенде күшейтеді. Тарихшылар арасындағы ең терең бөлініс Германия мен Австрия-Мажарстан оқиғаларды басқарды деп санайтындар мен актерлер мен жағдайлардың кең ауқымындағы билік динамикасына назар аударатындар арасында. Сонымен қатар, Германия Еуропа соғысын әдейі жоспарлаған деп санайтындар, соғыс негізінен жоспарланбаған, бірақ негізінен Германия мен Австрияның тәуекелге баруынан туындаған деп санайтындар және Ресей, Франция, Сербия, Ұлыбритания сияқты басқа державалар соғыстың туындауында дәстүрлі түрде айтылғаннан гөрі маңызды рөл атқарды деп санайтындар арасында да айырмашылықтар бар.

The identification of the causes of World War I remains a debated issue. World War I began in the Balkans on July 28, 1914, and hostilities ended on November 11, 1918, leaving 17 million dead and 25 million wounded. Moreover, the Russian Civil War can in many ways be considered a continuation of World War I, as can various other conflicts in the direct aftermath of 1918. Scholars looking at the long term seek to explain why two rival sets of powers (the German Empire, Austria Hungary, and the Ottoman Empire against the Russian Empire, France, and the British Empire) came into conflict by the start of 1914. They look at such factors as political, territorial and economic competition; militarism, a complex web of alliances and alignments; imperialism, the growth of nationalism; and the power vacuum created by the decline of the Ottoman Empire. Other important long term or structural factors that are often studied include unresolved territorial disputes, the perceived breakdown of the European balance of power, convoluted and fragmented governance, arms races and security dilemmas, and military planning. Scholars seeking short term analysis focus on the summer of 1914 and ask whether the conflict could have been stopped, or instead whether deeper causes made it inevitable. Among the immediate causes were the decisions made by statesmen and generals during the July Crisis, which was triggered by the assassination of Archduke Franz Ferdinand of Austria by the Bosnian Serb nationalist Gavrilo Princip, who had been supported by a nationalist organization in Serbia. The crisis escalated as the conflict between Austria Hungary and Serbia was joined by their allies Russia, Germany, France, and ultimately Belgium and the United Kingdom. Other factors that came into play during the diplomatic crisis leading up to the war included misperceptions of intent (such as the German belief that Britain would remain neutral), the fatalistic belief that war was inevitable, and the speed with which the crisis escalated, partly due to delays and misunderstandings in diplomatic communications. The crisis followed a series of diplomatic clashes among the Great Powers (Italy, France, Germany, United Kingdom, Austria Hungary and Russia) over European and colonial issues in the decades before 1914 that had left tensions high. And the cause of the public clashes can be traced to changes in the balance of power in Europe that had been taking place since 1867. Consensus on the origins of the war remains elusive, since historians disagree on key factors and place differing emphasis on a variety of factors. That is compounded by historical arguments changing over time, particularly as classified historical archives become available, and as perspectives and ideologies of historians have changed. The deepest division among historians is between those who see Germany and Austria Hungary as having driven events and those who focus on power dynamics among a wider set of actors and circumstances. Secondary fault lines exist between those who believe that Germany deliberately planned a European war, those who believe that the war was largely unplanned but was still caused principally by Germany and Austria Hungary taking risks, and those who believe that some or all of the other powers (Russia, France, Serbia, United Kingdom) played a more significant role in causing the war than has been traditionally suggested.

Сербиялық ұлтшылдардың Франц Фердинанд әмірін өлтіруі, 28 маусым 1914 жыл

1914 жылғы 28 маусымда Австрия-Мажарстан тағының мұрагері Франц Фердинанд пен оның әйелі, Хогенберг герцогинясы София, Сараевода Гаврило Принцип атқан екі оқтан қаза тапты. Принцип – Данило Илич басқарған алты қаскөйдің (бес серб және бір босниялық) тобының мүшесі еді, ал Илич босниялық серб және «Қара қол» құпия қоғамының мүшесі болған. Бұл қастандық маңызды болды, себебі Австрия-Мажарстан оны өмірлік қауіп ретінде қарастырып, Сербиямен соғыс бастауға себеп болатын жағдай деп түсінді. Император Франц Йозеф сексен төрт жаста болғандықтан, оның мұрагерінің қазасы, оның таққа отыруға дайын тұрған шағында, империяға тікелей шабуыл ретінде қабылданды. Австрияның көптеген министрлері, әсіресе Берхтольд, осы әрекеттің құны төленуі керек деп талап етті.

Германияның Австрия-Венгрияға қосылуы және Ресейдің Францияға қосылуы, 18871892

1887 жылы Германия мен Ресейдің бірігуі Отто фон Бисмарк ұйымдастырған құпия қайта сақтандыру шарты арқылы қамтамасыз етілді. Алайда 1890 жылы Бисмарк биліктен құлдырап, келісімнің күшін жоюға рұқсат берілді, оның орнына 1879 жылғы Германия мен Аустрия-Венгрия арасындағы екіталай одаққа басымдық берілді. Бұл өзгеріске Бисмарктің орнына канцлер болған прус генералы Лео фон Каприви кінәлі деп есептелді. Каприви өзінің алдыңғысы сияқты еуропалық жүйені басқаруға қабілетсіз екенін мойындады және Фридрих фон Холштейн сияқты замандастары оған Бисмарктің күрделі және тіпті алаяқтық стратегиясына қарағанда логикалық тәсілмен жүруге кеңес берді. Сондықтан, Ресей қайта сақтандыру шартына өзгерістер енгізуге және «өте құпия қосымшалар» деп аталатын тармақтан бас тартуға дайын болғанына қарамастан, Аустрия-Венгриямен келісім жасалды. Капривидің шешімі Франция Германияға шабуыл жасаса, Ресейдің бейтараптығын қамтамасыз ету үшін қайта сақтандыру шартының енді қажет еместігіне және келісім тіпті Францияға қарсы шабуылға кедері келтіретініне сенімділігімен де негізделген. Бисмарктің стратегиялық тұйықтығын ұстануға қабілетсіз Каприви «Ресейдің Берлиннің уәделерін адалдықпен қабылдауына және Санкт-Петербургты Венамен жазбаша келісімсіз тікелей түсіністікке шақыруға» бағытталған саясатты ұстанды. Осыған жауап ретінде Ресей сол жылы Франко-Ресей одағын құрды, бұл 1917 жылға дейін сақталған берік әскери қарым-қатынас болды. Бұл қадамға Ресейдің үлкен ашаршылық пен үкіметке қарсы революциялық қозғалыстардың күшеюіне байланысты одақтасқа мұқтаждығы себеп болды. Бұл Ресей мен Франция арасындағы қаржылық байланыстардың кеңеюіне әкелді, бұл ақырында Франко-Ресей келісімін дипломатиялық және әскери салаға көтеруге көмектесті. Капривидің стратегиясы 1908 жылғы Босния дағдарысы кезінде Германияның Ресейден шегінуді және демобилизациялауды сәтті талап етуімен жұмыс істегендей көрінді. Бірақ Германия кейін Ресейден соны сұрағанда, Ресей бас тартты, бұл соғыстың басталуына түрткіс болды.

In 1887, German and Russian alignment was secured by means of a secret Reinsurance Treaty arranged by Otto von Bismarck. However, in 1890, Bismarck fell from power, and the treaty was allowed to lapse in favor of the Dual Alliance (1879) between Germany and Austria Hungary. That development was attributed to Count Leo von Caprivi, the Prussian general who replaced Bismarck as chancellor. It is claimed that Caprivi recognized a personal inability to manage the European system as his predecessor had and so was counseled by contemporary figures such as Friedrich von Holstein to follow a more logical approach, as opposed to Bismarck's complex and even duplicitous strategy. Thus, the treaty with Austria Hungary was concluded despite the Russian willingness to amend the Reinsurance Treaty and to sacrifice a provision referred to as the "very secret additions"

Caprivi's decision was also driven by the belief that the Reinsurance Treaty was no longer needed to ensure Russian neutrality if France attacked Germany, and the treaty would even preclude an offensive against France. Lacking the capacity for Bismarck's strategic ambiguity, Caprivi pursued a policy that was oriented towards "getting Russia to accept Berlin's promises on good faith and to encourage St. Petersburg to engage in a direct understanding with Vienna, without a written accord." In response, Russia secured in the same year the Franco Russian Alliance, a strong military relationship that was to last until 1917. That move was prompted by Russia's need for an ally since it was experiencing a major famine and a rise in antigovernment revolutionary activities. That began the expansion of Russian and French financial ties, which eventually helped elevate the Franco Russian entente to the diplomatic and military arenas. Caprivi's strategy appeared to work when, during the outbreak of the Bosnian crisis of 1908, Germany successfully demanded that Russia step back and demobilize. When Germany asked Russia the same thing later, Russia refused, which finally helped precipitate the war.

Франция Германияға сенімсіз

Бірінші дүниежүзілік соғыстың кейбір алыс себептерін 1870 және 1871 жылдардағы Франко-Прус соғысының нәтижелері мен салдарынан, сондай-ақ Германияның сол кездегі бірігуінен көруге болады. Германия шешулі жеңіске жетіп, қуатты империя құрды, ал Франция хаосқа түсіп, әскери күші бірнеше жыл бойы әлсіреп кетті. Германияның Эльзас-Лотарингияны аннексиялауынан кейін Франция мен Германия арасында антагонизмнің мұрасы қалыптасты. Аннексия Францияда кеңінен наразылық тудырып, реваншизм деп аталатын кек алуға құштарлықты тудырды. Француздық сезім әскери және аумақтық жоғалтуларды, сондай-ақ Францияның континенттік әскери держава ретіндегі басымдығын жоғалтуға кек қайтару ниетіне негізделген. Бисмарк француздық кек алуға құштарлықты сезініп, Францияны оқшаулап, Балқандағы Австрия-Мажарстан мен Ресейдің мүдделерін теңестіру арқылы бейбітшілікке қол жеткізді. Өмірінің соңғы жылдарында ол француздықтарды теңіз арқылы кеңірек таралуына ынталандырып, оларды жұбатуға тырысты. Дегенмен, антигермандық сезімдер сақталды. Франция ақырында жеңілістен сақадай тұрып, соғыс өтемақысын төлеп, әскери күшін қайта жаңартты. Алайда, Франция халық саны мен өнеркәсіп жағынан Германиядан кіші болғандықтан, көптеген француздықтар күшті көршісінің қасында өзін қорғалмайтын сезінді. 1890 жылдарға қарай, Эльзас-Лотарингия үшін кек алу ниеті Франция басшылары үшін маңызды фактор болмаса да, қоғамдық пікірде маңызды күш ретінде сақталды. Берлиндегі француз елшісі Жюль Камбон (1907–1914) жағдайды жақсарту үшін көп еңбек етті, бірақ француз үкіметі Берлиннің Үштік келісімді әлсіретуге тырысатынын және ең жақсы жағдайда бейбітшілікке шынайы ұмтылмағанын түсінді. Француздар соғыс сөзсіз болатынына көз жеткізді.

Британияның Франция мен Ресейге қарсы шығуы, 1898-1907: Үштік Антанта

1890 жылы Бисмарк биліктен кеткеннен кейін, Германияны оқшаулауға бағытталған Францияның күш-жігері сәтті аяқталды. Үштік Антантаның құрылуымен Германия өзін қоршауға алынғандай сезіне бастады. Францияның сыртқы істер министрі Теофиль Делькассе Ресей мен Ұлыбританияға жақындасу үшін көп еңбек етті. 1894 жылғы Франко-Ресейлік одақ, 1904 жылғы Ұлыбританиямен жасалған Кордиалды Антанта және 1907 жылғы Англо-Ресейлік конвенция – бұл Үштік Антантаның қалыптасуына әкелді. Францияның Ұлыбританиямен бейресми келісімі және Германия мен Австрия-Мажарстанға қарсы Ресеймен жасалған ресми одағы, нәтижесінде Ресей мен Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғысқа Францияның одақтастары ретінде қатысты. Ұлыбритания 1900 жылдары Екінші Бур соғысында оқшауланғаннан кейін, өзінің «ұлы оқшаулану» саясатынан бас тартты. Ұлыбритания өзінің екі ірі отаршылдық бәсекелесімен – 1904 жылы Франциямен «Кордиалды Антанта», ал 1907 жылы Ресеймен «Англо-Ресейлік Антанта» жасады, бұл келісімдер отаршылдық мәселелермен шектелді. Кейбір тарихшылар Ұлыбританияның осы келісімдерге қосылуын, негізінен Германияның белсенді сыртқы саясатына және 1898 жылдан бастап оның теңіз күштерін күшейтуіне реакция ретінде қарастырады, бұл ағылшын-герман теңіз қарулану жарысына әкелді. Басқа ғалымдар, әсіресе Ниалл Фергюсон, Ұлыбританияның Германия емес, Франция мен Ресейді таңдауының себебін Германияның басқа державаларға тиімді тепе-теңдік бере алмайтын, әлсіз одақтас болғандығымен түсіндіреді. Сондай-ақ, Германия Антанта келісімдері арқылы қол жеткізілген империялық қауіпсіздікті де қамтамасыз ете алмады. Британдық дипломат Артур Николсонның айтуынша, «бізге достық емес Германияға қарағанда, достық емес Франция мен Ресейдің болуы әлдеқайда зияндырақ болар еді». Фергюсон британ үкіметінің Германияның одақтастық ұсыныстарын «Германия Ұлыбританияға қауіп төндіре бастағандықтан емес, керісінше, олар оның қауіп төндірмейтінін түсінгендіктен» қабылдамағанын дәлелдейді. Осылайша, Үштік Антантаның әсері екі еселі болды: Ұлыбританияның Франциямен және оның одақтасы Ресеймен қарым-қатынасын жақсартты және Германиямен жақсы қарым-қатынастың маңыздылығын көрсетті. «Германияға қарсылық оның оқшаулануына себеп болған жоқ, керісінше, жаңа жүйе Германия империясына қарсылықты күшейтті және бағыт берді». Ұлыбритания, Франция және Ресей арасындағы Үштік Антантаны Германия, Австрия-Мажарстан және Италия арасындағы Үштік одақпен салыстыру жиі кездеседі, бірақ тарихшылар бұл салыстырудың тым қарапайым екенін ескертеді. Үштік одақтан және Франко-Ресейлік одақтан айырмашылығы, Антанта өзара қорғаныс одағы емес еді, сондықтан 1914 жылы Ұлыбритания өзінің сыртқы саясатын еркін анықтай алды. Британдық Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Эйр Кроу былай деп жазды: «Негізгі факт, әрине, Антанта одақ емес. Төтенше жағдайларда оның мүлдем мәні болмауы мүмкін. Антанта – екі елдің үкіметтері бөлісетін жалпы саясаттың көзқарасы ғана, бірақ ол барлық мазмұнын жоғалтқанша, түсініксіз болуы мүмкін». 1905 және 1914 жылдар аралығындағы дипломатиялық оқиғалар Ұлы державалар арасындағы шиеленісті күшейтіп, қазіргі жағдайды нығайтты, бұл Бірінші Марокко дағдарысынан басталды.

After Bismarck's removal in 1890, French efforts to isolate Germany became successful. With the formation of the informal Triple Entente, Germany began to feel encircled. French Foreign Minister Théophile Delcassé went to great pains to woo Russia and Britain. Key markers were the 1894 Franco Russian Alliance, the 1904 Entente Cordiale with Britain, and the 1907 Anglo Russian Convention, which led to the Triple Entente. France's informal alignment with Britain and its formal alliance with Russia against Germany and Austria eventually led Russia and Britain to enter World War I as France's allies. Britain abandoned its policy of splendid isolation in the 1900s, after it had been isolated during the Second Boer War. Britain concluded agreements, limited to colonial affairs, with its two major colonial rivals: the Entente Cordiale with France in 1904 and the Anglo Russian Entente in 1907. Some historians see Britain's alignment as principally a reaction to an assertive German foreign policy and the buildup of its navy from 1898 that led to the Anglo German naval arms race. Other scholars, most notably Niall Ferguson, argue that Britain chose France and Russia over Germany because Germany was too weak an ally to provide an effective counterbalance to the other powers and could not provide Britain with the imperial security that was achieved by the Entente agreements. In the words of the British diplomat Arthur Nicolson, it was "far more disadvantageous to us to have an unfriendly France and Russia than an unfriendly Germany." Ferguson argues that the British government rejected German alliance overtures "not because Germany began to pose a threat to Britain, but, on the contrary because they realized she did not pose a threat." The impact of the Triple Entente was therefore twofold by improving British relations with France and its ally, Russia, and showing the importance to Britain of good relations with Germany. It was "not that antagonism toward Germany caused its isolation, but rather that the new system itself channeled and intensified hostility towards the German Empire." The Triple Entente between Britain, France, and Russia is often compared to the Triple Alliance between Germany, Austria–Hungary and Italy, but historians caution against that comparison as simplistic. The Entente, in contrast to the Triple Alliance and the Franco Russian Alliance, was not an alliance of mutual defence, and so in 1914 Britain felt free to make its own foreign policy decisions. As the British Foreign Office official Eyre Crowe minuted: "The fundamental fact of course is that the Entente is not an alliance. For purposes of ultimate emergencies it may be found to have no substance at all. For the Entente is nothing more than a frame of mind, a view of general policy which is shared by the governments of two countries, but which may be, or become, so vague as to lose all content." A series of diplomatic incidents between 1905 and 1914 heightened tensions between the Great Powers and reinforced the existing alignments, beginning with the First Moroccan Crisis.

1905-06 жылғы бірінші Марокко дағдарысы: Антантаны нығайту

Бірінші Марокко дағдарысы – 1905 жылдың наурызынан 1906 жылдың мамырына дейін Марокконың мәртебесіне байланысты туған халықаралық дау. Бұл дағдарыс Германияның Франция және Ұлыбританиямен қарым-қатынасын нашарлатты, сондай-ақ жаңа Энтанта Кордиальдің сәтті болуына ықпал етті. Тарихшы Кристофер Кларктың айтуынша, "Германияның Мароккода Францияға қарсы сын сынауы Англо-француз Антантасын әлсіретпеді, керісінше нығайтты". Осы дағдарыстың нәтижесінде Испания Ұлыбритания мен Францияға жүгініп, 1907 жылғы Картахена шартын жасады. Испания жаңа "Эспания" класты броненосец құрылысына Ұлыбританиядан көмек алды.

Босния дағдарысы, 1908: Ресей мен Сербияның Австрия-Мажарстанмен қарым-қатынасының нашарлауы

1908 жылы Австрия-Мажарстан Балқандағы Босния мен Герцеговина провинцияларын аннексиялағанын жариялады. Босния мен Герцеговина номиналды түрде Осман империясының билігінде болғанмен, 1878 жылғы Берлин конгресінен бері Австрия-Мажарстан басқарып келген. Бұл жариялау Балқандағы нәзік күш тепе-теңдігін бұзып, Сербияны және Еуропа бойынша панславян ұлтшылдарын ашуландырды. Әлсіреген Ресей ұятқа қалуға мәжбүр болды, бірақ оның Сыртқы істер министрлігі Австрия-Мажарстанның әрекеттерін тым агрессивті және қауіпті деп санады. Ресейдің жауабы Сербия мен Балқанның басқа провинцияларында ресейшіл және австрияға қарсы көңіл-күйді қоздыру болды, бұл Австрияның аймақтағы славян экспансионизмінен сескенуіне себеп болды.

Италия-Түрік соғысы: Османлыларды оқшаулау, 19111912

Италия-Түрік соғысында Италия Корольдігі 1911-1912 жылдары Солтүстік Африкада Осман империясын жеңіп шықты. Италия маңызды жағалау қалаларын оңай басып алды, бірақ оның әскері ішкі аймаққа тереңдеуге сәттілік таныта алмады. Италия Осман Триполитания вилайетін жаулап алды, оның ең белгілі аймақтары немесе санджақтары – Феззан, Киренаика және Триполи қаласы болды. Бұл территориялар бірігіп, кейін Италия Ливиясы деп аталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс үшін ең маңыздысы – енді ешбір ірі держава Осман империясын қолдауға ниет білдірмеді, бұл Балқан соғыстарына жағдай жасады. Кристофер Кларк былай деді: "Италия Осман империясының Африка провинциясына қарсы жаулау соғысын бастады, осының нәтижесінде Балқан аймағында Осман территорияларына мүмкіндікшіл шабуылдар тізбегі басталды. Жергілікті қақтығыстарды бақылауда ұстауға мүмкіндік берген географиялық тепе-теңдік жүйесі құлап түсті".

Балқан соғыстары, 1912-13 жж.: Сербия мен Ресейдің күшінің өсуі

Балқан соғыстары – 1912 және 1913 жылдары Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Балқан түбегінде болған екі қақтығыс. Балқан мемлекеттерінің төртеуі бірінші соғыста Осман империясын жеңді; олардың бірі, Болгария, екінші соғыста жеңілді. Осман империясы Еуропадағы дерлік барлық аумағынан айырылды. Австрия-Мажарстан, тікелей қатыспаса да, әлсірегенімен, Сербия Корольдігінің барлық оңтүстік славян халықтарын біріктіруге ұмтылуы күшін арттырды. 1912–1913 жылдардағы Балқан соғыстары Ресей мен Австрия-Мажарстан арасындағы халықаралық шиеленісті күшейтті. Бұл Сербияның нығаюына, ал Осман империясы мен Болгарияның әлсіреуіне әкелді. Әйтпесе, бұл елдер Сербияны бақылауда ұстап, Еуропадағы күштер тепе-теңдігін Ресейге қарай бұзып жіберуі мүмкін еді. Ресей бастапқыда аумақтық өзгерістерден аулақ болуға келіссе де, кейін 1912 жылы Сербияның Албанияда порт сұрауын қолдады. 1912–13 жылғы Лондон конференциясы тәуелсіз Албания құруға келісті, бірақ Сербия мен Черногория бұған мойынсұнбады. 1912 жылдың басында Австрия, содан кейін халықаралық теңіз күштерінің демонстрациясынан және Ресейдің қолдауын кері тартып алуынан кейін Сербия шегінді. Черногория осы талаптарға мойынсұнбады, сол себепті 2 мамырда Австрия Министрлер Кеңесі жиналып, Черногорияға соңғы мүмкіндік беріліп, одан бас тартса әскери шаралар қолданылатыны туралы шешім қабылдады. Алайда, австро-венгерлік әскери дайындықтарды көрген черногориялықтар ультиматумды кейінге жылдыруды сұрады және талаптар орындалды. Сербия үкіметі Албанияны алуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Бірінші Балқан соғысының қалған олжасын қайта бөлуді талап етті, бірақ Ресей Сербияны мойынсұнуға мәжбүрлей алмады. Сербия мен Грекия Болгарияға қарсы одақтасты, ал Болгария олардың күштеріне қарсы алдын ала шабуыл жасады, осылайша Екінші Балқан соғысы басталды. Болгария армиясы Осман империясы мен Румыния соғысқа қосылғаннан кейін тез күйреп кетті. Балқан соғыстары Австрия-Мажарстанмен Германияның одағын шиеленістірді. Германия үкіметінің Сербияға қарсы Австрия-Мажарстанның қолдау сұрауына қатысты ұстанымы бастапқыда екіұшты және тұрақсыз болды. 1912 жылдың 8 желтоқсанындағы Германияның Императорлық соғыс кеңесінен кейін Германияның Сербияға және оның ықтимал одақтастарына қарсы соғыста Австрия-Мажарстанды қолдауға дайын емес екені анық болды. Сонымен қатар, Екінші Балқан соғысына дейін, оның кезінде және одан кейін Германия дипломатиясы Грекия мен Румынияны қолдады және Австрия-Мажарстанның Болгарияға қатысты ұстанымына қарсы болды. Нәтижесінде екі империя арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. 1913 жылдың шілдесінде Австрия-Мажарстанның сыртқы істер министрі Леопольд фон Берхтольд Германия елшісі Генрих фон Циршскийге: «Австрия-Мажарстан Берлиннің жақсылығы үшін «басқа топқа» да қосылуы мүмкін» деді. 1913 жылдың қыркүйегінде Сербияның Албанияға әскерін кіргізіп жатқаны белгілі болды, ал Ресей оны тоқтатуға ешқандай әрекет етпеді. Сербия үкіметі Албанияның аумақтық тұтастығын сақтауға кепілдік бермеді және шекарада өзгерістер болуы мүмкін екенін ұсынды. 1913 жылдың қазан айында Министрлер Кеңесі Сербияға ескерту жіберуге, содан кейін Германия мен Италияға хабарлауға және қолдау сұрауға, сондай-ақ жағдайды бақылау үшін тыңшылар жіберуге шешім қабылдады. Сербия ескертуге қарсылық білдірді, ал ультиматум 17 қазанда жіберіліп, келесі күні қабылданды. Онда Сербиядан сегіз күн ішінде Албаниядан әскерін шығару талап етілді. Сербия талаптарды орындағаннан кейін, император жыл басында келтірілген зиянды қалпына келтіру үшін Венаға құттықтау сапары жасады. Сол кезде Ресей Ресей-Жапон соғысындағы жеңілісінен көбінесе қалпына келді, ал Германия мен Австрияның есептеулері Ресейдің күшейіп, оған қарсы тұру мүмкін болмайтыны туралы қауіптен туды. Соның салдарынан Ресеймен соғысқа барудың сәтті болуы үшін келесі бірнеше жылдың ішінде болуы керек еді.

The Balkan Wars were two conflicts that took place in the Balkan Peninsula in southeastern Europe in 1912 and 1913. Four Balkan states defeated the Ottoman Empire in the first war; one of them, Bulgaria, was defeated in the second war. The Ottoman Empire lost nearly all of its territory in Europe. Austria Hungary, although not a combatant, was weakened, as a much enlarged Kingdom of Serbia pushed for union of all South Slavs. The Balkan Wars in 1912–1913 increased international tension between Russia and Austria Hungary. It also led to a strengthening of Serbia and a weakening of the Ottoman Empire and Bulgaria, which might otherwise have kept Serbia under control, thus disrupting the balance of power in Europe toward Russia. Russia initially agreed to avoid territorial changes, but later in 1912, it supported Serbia's demand for an Albanian port. The London Conference of 1912–13 agreed to create an independent Albania, but both Serbia and Montenegro refused to comply. After an Austrian and then an international naval demonstration in early 1912 and Russia's withdrawal of support, Serbia backed down. Montenegro was not as compliant, and on May 2, the Austrian council of ministers met and decided to give Montenegro a last chance to comply, or it would resort to military action. However, seeing the Austro Hungarian military preparations, the Montenegrins requested for the ultimatum to be delayed, and they complied. The Serbian government, having failed to get Albania, now demanded for the other spoils of the First Balkan War to be reapportioned, and Russia failed to pressure Serbia to back down. Serbia and Greece allied against Bulgaria, which responded with a pre emptive strike against their forces and so began the Second Balkan War. The Bulgarian army crumbled quickly after the Ottoman Empire and Romania joined the war. The Balkan Wars strained the German alliance with Austria Hungary. The attitude of the German government to Austro Hungarian requests of support against Serbia was initially divided and inconsistent. After the German Imperial War Council of 8 December 1912, it was clear that Germany was not ready to support Austria Hungary in a war against Serbia and its likely allies. In addition, German diplomacy before, during, and after the Second Balkan War was pro Greek and pro Romanian and against Austria Hungary's increasing pro Bulgarian sympathies. The result was tremendous damage to relations between both empires. Austro Hungarian Foreign Minister Leopold von Berchtold remarked to the German ambassador, Heinrich von Tschirschky in July 1913, "Austria Hungary might as well belong 'to the other grouping' for all the good Berlin had been." In September 1913, it was learned that Serbia was moving into Albania, and Russia was doing nothing to restrain it, and the Serbian government would not guarantee to respect Albania's territorial integrity and suggested that some frontier modifications would occur. In October 1913, the council of ministers decided to send Serbia a warning followed by an ultimatum for Germany and Italy to be notified of some action and asked for support and for spies to be sent to report if there was an actual withdrawal. Serbia responded to the warning with defiance, and the ultimatum was dispatched on October 17 and received the following day. It demanded for Serbia to evacuate from Albania within eight days. After Serbia complied, the Kaiser made a congratulatory visit to Vienna to try to fix some of the damage done earlier in the year. By then, Russia had mostly recovered from its defeat in the Russo Japanese War, and the calculations of Germany and Austria were driven by a fear that Russia would eventually become too strong to be challenged. The conclusion was that any war with Russia had to occur within the next few years to have any chance of success.

Балқан бастауындағы сценарийдегі франко-ресейлік одақтың өзгеруі, 19111913

Франко-орыс альянсы Франция мен Ресейді неміс шабуылынан қорғау үшін құрылды. Мұндай шабуыл болған жағдайда екі мемлекет те бірлесіп жұмылдырылатын болады, бұл Германияны екі майдан соғысының қатеріне ұшыратады. Дегенмен, альянс негізінен қорғаныс сипатында болғандықтан, оған шектеулер қойылды. 1890 және 1900 жылдары француздар мен ресейліктер альянстың шектері бір-бірінің агрессивті сыртқы саясатынан туындаған қақтығыстарға дейін қолданылмағанын нақтылады. Мысалы, Ресей Францияға егер француздар Солтүстік Африкада немістерді провокацияласа, альянс жұмыс істемейтінін ескертті. Сол сияқты, француздар Ресейге Балқанда Австрия-Мажарстан немесе Германияны провокациялау үшін альянсты пайдаланбауды талап етті және Франция Балқанда Франция немесе Ресей үшін өмірлік стратегиялық мүдде жоқ екенін мойындамады. Бұл жағдай соғыс басталуға дейінгі соңғы 18-24 айда өзгерді. 1911 жылдың соңында, әсіресе 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары кезінде, француздардың көзқарасы өзгеріп, Балқанның Ресей үшін маңызды екенін қабылдады. Сонымен қатар, Франция Балқандағы қақтығыстың нәтижесінде Австрия-Мажарстан мен Сербия арасында соғыс болған жағдайда, Франция Ресейдің жағында тұратынын мәлімдеді. Осылайша альянстың сипаты өзгерді және Сербия Ресей мен Франция үшін қауіпсіздіктің маңызды бекінісіне айналды. Балқанда бастау алған соғыс, оны кім бастағанына қарамастан, альянстың соғысты одақ үшін casus foederis – қозғаушы күш ретінде қарастыруына себеп болар еді. Кристофер Кларк бұл өзгерісті "1914 жылғы оқиғаларды мүмкін еткен соғысқа дейінгі жүйедегі өте маңызды даму" деп сипаттады. Отте де Франция 1912 жылғы австро-серб дағдарысынан кейін Ресейді шектеуден айтарлықтай бас тартып, Ресейді Австрияға қарсы күшейтуге тырысқанын мойындайды. Ресей елшісі Понкаренің хабарын "Ресей соғыс бастаса, Франция да соғыс бастайды" деп жеткізді.

Лиман фон Сандерс ісі: 1913-14 жылдар

Бұл Константинопольді қорғауға жауапты Осман империясының бірінші армия корпусына императорлық неміс армиясының офицері Отто Лиман фон Сандерстің тағайындалуынан және оған Ресей тарапынан туындаған наразылықтардан туындаған дағдарыс еді. 1913 жылдың қараша айында Ресейдің сыртқы істер министрі Сергей Сазонов Берлинге Сандерстің миссиясының "ашық жауырық әрекет" екенін айтып шағымданды. Бұл миссия Ресейдің сыртқы саудасына, оның жартысы Түрік бұғаздары арқылы өтетін, қауіп төндірді, сонымен қатар Германия басшылығымен Осман әскерлерінің Ресейдің Қара теңіз портына шабуыл жасауы мүмкін екенін көрсетті және Ресейдің Шығыс Анатолиядағы кеңею жоспарларын қиындатты. 1914 жылдың қаңтарында Сандерстің әлдеқайда төмен және аз беделді бас инспектор лауазымына тағайындалу бойынша келісімге келді. Соғыс басталғанда Сандерс Осман күштеріне шектеулі көмек көрсетті.

Англо-неміс детанциясы, 191214

Тарихшылар ескерткендей, бұрынғы дағдарыстарды 1914 жылы Еуропа соғысының сөзсіз болатынын көрсететін аргумент ретінде қарастыруға болмайды. 1912 жылдың ақпан айындағы Халдейн миссиясы ағылшын-германдық тең қарулану жарысын тоқтатуға қол жеткізбесе де, Германия әскери бюджетін қысқартқаннан кейін 1912 жылдың соңында жарыс кенеттен тоқталды. 1913 жылдың сәуір айында Ұлыбритания мен Германия Португалия империясының Африкадағы аумақтары бойынша келісімге келді, оның жақын арада құлауы күтілді. (Бірақ бұл империя 1970 жылдарға дейін сақталды.) Сонымен қатар, ресейліктер Парсы және Үндістандағы британдық мүдделерге қайтадан қауіп төндірді. Британдықтар Санкт-Петербургтің 1907 жылғы келісім шарттарын орындамауынан қатты ашуланды және Германиямен қандай да бір келісім жасау пайдалы түзету болар деп ойлай бастады. 1908 жылғы «Дейли телеграф» газетіндегі Кайзер Вильгельмнің соғысқа ұмтылғанын көрсететін сұхбатына қарамастан, ол бейбітшіліктің сақшысы ретінде танылды. Марокко дағдарысынан кейін, ғасырдың бірінші онжылдығында халықаралық саясаттың маңызды бөлігі болған ағылшын-германдық баспасөз соғыстары дерлік тоқтады. 1913 жылдың басында Х.Х. Асквит: «Екі елдегі қоғамдық пікір жақын және достық түсіністікке ұмтылып тұрғандай» деді. Тең қарулану жарысының аяқталуы, отарлық бәсекелестіктің азайтылуы және Балқандардағы дипломатиялық ынтымақтастықтың күшеюі соғысқа дейін Германияның Ұлыбританиядағы беделін жақсартты. Британдық дипломат Артур Николсон 1914 жылдың мамырында: «Сыртқы істер министрлігінде болғаныма бері мұндай тыныш кезеңді көрген емеспін» деп жазды. Англофил неміс елшісі Карл Макс, принц Лихновский, Германияның 1914 жылдың шілдесінде британдықтардың делдалау ұсынысын күтпей, асығыс әрекет еткеніне өкінді.

Германияның ішкі саясаты

Солшыл партиялар, әсіресе Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДПГ) 1912 жылғы Германиядағы федералды сайлауда үлкен табысқа жетті. Германия үкіметінде әлі де солшыл партиялардың күшеуінен қорқып отырған Пруссиялық юнкерлер басымдық танытты. Фриц Фишердің атап көрсетуінше, юнкерлер қасақана сыртқы соғыс іздеді, оның мақсаты халықтың назарын аудару және үкіметке патриоттық қолдау көрсетуді күшейту болды. Шындығында, 1909 жылы Германия әскери кабинетінің басшысы Мориц фон Линкер соғыстың "ішкі және сыртқы қиындықтардан шығудың қажетті шарты" екенін айтқан. Консервативті партияның жетекшісі Эрнст фон Хейдебранд унд дер Ласа "соғыс патриархалдық тәртіпті нығайтады" деген пікір білдірді. Басқа авторлар неміс консерваторлары соғыстың нәтижесіне қатысты бейтараптылық танытқан, соғысты ұтылса апатты салдарға әкелетінінен қорқып, тіпті жеңіске жеткен жағдайда да соғыс ұзаққа соқса немесе қиын болса халықтың наразылығын тудыруы мүмкін деп санады. Көптеген немістер айналасындағы эйфорияға бейімделуге мәжбүр болды, бұл кейіннен нацистік пропагандашыларға "кейіннен соғыстағы сатқындық пен бұрмалаушылықпен жойылған ұлттық қанағаттанғандық туралы бейне жасауға мүмкіндік берді, бұл социалистердің әскерге жасаған Dolchstoss (арқадан шабуыл) деп айыптауларына әкелді". Алайда, Дэвид Г. Уильямсон Германия империясының Еуропадағы негізгі бөлігінде, әсіресе жұмысшы қозғалысының белсенділері арасындағы екіұштылыққа қарамастан, 1914 жылғы рухтың барлық әлеуметтік топтар арасында кең таралғанын, бұл империяның Бірінші дүниежүзілік соғыстың басты себебі екенін дәлелдейтін жеткілікті дәлел екенін айтады.

Австрия-Мажарстан саясатының қозғаушы күші

Аустрия-Мажарстанның өліп бара жатқан саяси құрылым екендігі туралы пікір, оның жоғалуы уақыт мәселесі ғана еді, соғысқа дейінгі соңғы жылдары өз тұтастығын қорғауға жасаған әрекеттерінің белгілі бір дәрежеде заңсыз екенін жаушыл замандастары жиі айтатын. Кларк былай деп мәлімдейді: "Бірінші дүниежүзілік соғыс алдындағы Австро-Венгрия империясының болашағын бағалау, бізді уақыт перспективасының мәселесімен күшті кездестіреді. 1918 жылы соғыстағы және жеңілістегі империяның құлауы, Габсбург жерлеріне жасалған кейінгі қараудағы әсерін қалдырып, жақын арадағы және тоқтаусыз құлдыраудың белгілерімен көлеңкеледі". Шындығында, соғысқа дейінгі онжылдықтарда Аустрия-Мажарстан саясатында империяның он бір ресми ұлтының арасындағы – немістер, мажарлар, чехтер, словактар, словендер, хорваттар, сербтер, румындар, русиндер (украиндер), поляктар және итальяндықтар – ұлттық құқықтар үшін күрес күшейді. Алайда, 1914 жылға дейін империядан толыққанды бөлінуді талап ететін радикалды ұлтшылдар әлі де азшылық құрады, ал Аустрия-Мажарстанның саяси тұрақсыздығы терең емес, көбінесе шулы болды. Шынында, соғысқа дейінгі он жылдықтарда Габсбург жерлері экономикалық өсімнің күшті және жалпыға ортақ кезеңін бастан өткерді. Көптеген тұрғындар Габсбургтерді тәртіпті үкімет, білім беру, әл-ауқат, санитария, заң үстемдігі және дамыған инфрақұрылыммен байланыстырды. Кристофер Кларк былай дейді: "Гүлденген және салыстырмалы түрде жақсы басқарылған империя, қарт патшасы сияқты, дүрбелеңнің ортасында ерекше тұрақтылық танытты. Дағдарыстар келді де кетті, бірақ жүйеге қауіп төндірмейтіндей көрінді. Веналық журналист Карл Краус әзілдегендей, жағдай әрқашан "нашар, бірақ емес" болды". Джек Леви мен Уильям Маллиган Франц Фердинандтың өлімінің шілде дағдарысын соғысқа дейін жетелеуде маңызды рөл атқарғанын, бейбітшілік үшін күшті жақтасты өлтіргенін және осылайша соғысқа бейім шешімдер қабылдау процесін ынталандырғанын айтады.

The argument that Austria Hungary was a moribund political entity, whose disappearance was only a matter of time, was deployed by hostile contemporaries to suggest that its efforts to defend its integrity during the last years before the war were, in some sense, illegitimate. Clark states, "Evaluating the prospects of the Austro Hungarian empire on the eve of the first world war confronts us in an acute way with the problem of temporal perspective The collapse of the empire amid war and defeat in 1918 impressed itself upon the retrospective view of the Habsburg lands, overshadowing the scene with auguries of imminent and ineluctable decline." It is true that Austro Hungarian politics in the decades before the war were increasingly dominated by the struggle for national rights among the empire's eleven official nationalities: Germans, Hungarians, Czechs, Slovaks, Slovenes, Croats, Serbs, Romanians, Ruthenians (Ukrainians), Poles, and Italians. However, before 1914, radical nationalists seeking full separation from the empire were still a small minority, and Austria Hungary's political turbulence was more noisy than deep. In fact, in the decade before the war, the Habsburg lands passed through a phase of strong, widely shared economic growth. Most inhabitants associated the Habsburgs with the benefits of orderly government, public education, welfare, sanitation, the rule of law, and the maintenance of a sophisticated infrastructure. Christopher Clark states: "Prosperous and relatively well administered, the empire, like its elderly sovereign, exhibited a curious stability amid turmoil. Crises came and went without appearing to threaten the existence of the system as such. The situation was always, as the Viennese journalist Karl Kraus quipped, 'desperate but not serious'." Jack Levy and William Mulligan argue that the death of Franz Ferdinand itself was a significant factor in helping escalate the July Crisis into a war by killing a powerful proponent for peace and thus encouraged a more belligerent decision making process.

1914 жылы Еуропаға отарлаушылық бәсекелестік пен агрессияның әсері

Империялық бәсекелестік және империялық қауіпсіздік іздеу немесе империялық кеңеюдің салдары Бірінші дүниежүзілік соғыстың туындауына маңызды ықпал етті. Франция, Ұлыбритания, Ресей және Германия арасындағы империялық бәсекелестік Үштік келісімнің құрылуында және Германияның салыстырмалы оқшаулануында маңызды рөл атқарды. Империялық мүмкіндіктерді пайдалану, Ливиядағы Осман провинцияларына Италияның шабуылы түрінде, 1912–13 жылдардағы Балқан соғыстарын да ынталандырды, бұл Балқандағы күштер тепе-теңдігін Австрия-Мажарстанның зиянына өзгертіп жіберді. Маргарет Макмиллан сияқты кейбір тарихшылар Германияның Еуропадағы дипломатиялық оқшаулануын, ішінара, Велтполитика деп аталатын агрессивті және мағынасыз империялық саясатымен өзіне-өзі жасады деп санайды. Кларк сияқты басқалары Германияның оқшаулануы Ұлыбритания, Франция және Ресей арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруының (детанцияның) күтпеген салдары деп есептейді. Бұл қарым-қатынастарды жақсартуға Ұлыбританияның Солтүстік Африкадағы Франциямен және Персия мен Үндістандағы Ресеймен байланысты империялық қауіпсіздікке ұмтылысы себеп болды. Қалай болғанда да, оқшаулану маңызды болды, себебі ол Германияға Австрия-Мажарстанмен одан да мықты одақ құрудан басқа амал қалдырмады, нәтижесінде шілде дағдарысы кезінде Австрия-Мажарстанның Сербияға қарсы жазалау соғысын толық қолдауға әкелді.

Германияның оқшаулануы: Велтполитиканың ықтимал салдары

Отто фон Бисмарк теңізден тыс империя идеясын ұнатпады, бірақ Франция үкіметінің назарын және ресурстарын Континенттік Еуропадан, сондай-ақ 1870 жылдан кейінгі реваншизмнен аударғандықтан Африкадағы Францияның отарлауын қолдады. Германияның сыртқы саясаттағы "Жаңа бағыты" – Велтполитик ("әлемдік саясат") – 1890 жылдары Бисмарктің қызметтен босатылуынан кейін қабылданды. Оның мақсаты, көрінеу, Германияны белсенді дипломатия, теңізден тыс отарларды бағындыру және күшті әскери-теңіз күштерін құру арқылы әлемдік державаға айналдыру болды. Кейбір тарихшылар, әсіресе Макмиллан мен Хью Страхан, Велтполитик саясатының және Германияның осыған байланысты белсенділігінің салдары Германияны оқшаулағанын айтады. Велтполитик, әсіресе Германияның 1904 және 1907 жылдары Мароккода Францияның ықпалының өсуіне қарсылығы, сондай-ақ Үштік Антантаны нығайтуға септігін тигізді. Англо-неміс теңіз жарысы Германияны оқшаулады, өйткені Ұлыбритания Германияның континенттік қарсыластары – Франция және Ресеймен келісімдерге бейімділігін күшейтті.

Германияның оқшаулануы: Үш Антантаның ықтимал салдары

Фергюсон мен Кларк сияқты тарихшылар Германияның оқшаулануының Британияның Франция мен Ресейден келетін қауіптерге қарсы империясын қорғау қажеттілігінің күтпеген салдары болғанын айтады. Олар сондай-ақ 1911 жылы аяқталған Велтполитика мен ағылшын-неміс теңіз жарысының ықпалын азайтады. 1904 жылы Ұлыбритания мен Франция бірқатар келісімдерге қол қойды, бұл Entente Cordiale деп белгілі болды. Ең маңыздысы, ол Ұлыбританияға Мысырда, ал Францияға Мароккода еркін әрекет етуге мүмкіндік берді. Сол сияқты, 1907 жылғы ағылшын-орыс конвенциясы Персия, Ауғанстан және Тибеттегі бақылау шекараларын нақтылай отырып, британдық-орыс қарым-қатынастарын жақсартты. Ұлыбритания, Франция және Ресей арасындағы одақ Үш Антанта деп аталды. Дегенмен, Үш Антанта Үш Альянсқа қарсы салмақ ретінде емес, үш державаның императорлық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолы ретінде құрылды. Үш Антантаның әсері екі еселі болды: Ұлыбританияның Франциямен және оның одақтасы Ресеймен қарым-қатынасын жақсарту, сондай-ақ Германиямен жақсы қарым-қатынастың Ұлыбритания үшін маңызды екенін көрсету. Кларк былай деді: «Германияға деген қарсылық оның оқшаулануына себеп болған жоқ, керісінше, жаңа жүйе Германия империясына деген антагонизмді күшейтті».

Империялық оппортунизм

1911-1912 жылдардағы Италия-Түрік соғысы – Солтүстік Африкада Осман империясы мен Италия Корольдігі арасында болған соғыс. Бұл соғыс ешбір ірі державаның Осман империясын қолдауға ниеттенбегенін анық көрсетті, бұл Балқан соғыстарына жол ашты. Марокконың мәртебесі халықаралық келісіммен қамтамасыз етілген еді, ал Франция барлық қол қоюшы елдердің келісімінсіз ондағы ықпалын кеңейтуге тырысқанда Германия қарсылық көрсетті және Марокко дағдарыстарын тудырды: 1905 жылғы Танжер дағдарысын және 1911 жылғы Агадир дағдарысын. Германия саясатының мақсаты британдықтар мен француздардың арасын айыру еді, бірақ екі жағдайда да нәтижесі кері болды және Германия дипломатиялық жағынан оқшауланды, әсіресе Италияның қолдауын алмады, тіпті ол Үштік одақтың құрамында болғанына қарамастан. Мароккодағы француз протектораты 1912 жылы ресми түрде орнатылды. Алайда, 1914 жылы Африка континентінде бейбітшілік орнаған еді. Континенттің көп бөлігі империялық державалар арасында бөлісілген, тек Либерия мен Эфиопия ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. Онда екі еуропалық державаның қақтығысуына себеп болатын ірі даулар болған жоқ.

Лениннің түсіндірмесі

Марксизм соғысты экономикалық мүдделер мен бәсекелестікке, осы жағдайда империализмге байланыстырады. Владимир Ленин "империализм – капитализмнің монополиялық кезеңі" деп атап, капитализмнің "еркін бәсекелестік" кезеңінен туындайтынын және "бес негізгі белгісімен" сипатталатынын айтты: "1) өндіріс пен капиталдың шоғырлануы экономикалық өмірде шешуші роль атқаратын монополияларды құратын жоғары деңгейге жетті; 2) банк капиталының өнеркәсіптік капиталмен бірігуі және осы 'қаржы капиталы' негізінде қаржылық олигархияның құрылуы; 3) тауар экспортынан өзгеше капитал экспорты ерекше маңызға ие болады; 4) әлемді өзара бөлісетін халықаралық монополистік капиталистік бірлестіктердің құрылуы және 5) бүкіл әлемді ірі капиталистік державалар арасында аумақтық бөлу аяқталады." Ленин бұл империализмнің бес белгісінің 20-шы ғасырдың басында қалыптасқанын, ал бұрынғы ғасырдың соңғы онжылдықтарында алып державалар әлі отарланбаған әлемнің барлық қалған аумақтарын жаулауға жұмсағаннан кейін белгіледі. Соғыс кезіндегі ең ірі және ең пайдалы отарланбаған немесе жартылай отарланған аумақтар – Персия (Иран), Түркия (соның ішінде құлдырап бара жатқан Осман империясының барлық өнеркәсіпке дейінгі аумақтары) және келісім порттарынан тыс Қытайдың көп бөлігі болды.

Басқа көзқарастар

Ричард Гамильтонның пікірінше, өнеркәсіпшілер мен банкирлер шетелде шикізат, жаңа нарықтар мен инвестициялар іздегендіктен, егер басқа елдер стратегиялық түрде кедергі келтірсе, соғыс – "көздейтін" немесе "қажетті" шешім болып саналды. Гамильтон соғысты отарлар үшін бастаған деген пікірді сынға алды, бірақ империализм негізгі шешім қабылдаушылардың ойында болуы мүмкін екенін мойындады. Оның сөзіне қарағанда, бұл міндетті түрде логикалық, экономикалық себептерге байланысты емес. Гамильтон Бисмарк мұндай әріптестік қысымға көнбегенін және Германияның шектеулі империалистік қозғалысын тоқтатқанын атап көрсетті. Ол отарлауды ақшаның ысырабы деп есептегенмен, басқа елдерге де ұсынды. Кейбір банкирлер мен өнеркәсіпшілер Вильгельм II-ні соғыстан алдауға тырысты, бірақ олардың күш-жігері сәтсіз аяқталды. Олардың кайзерден, канцлерден немесе сыртқы істер министрінен тікелей жауап алғанына, не олардың кеңестері Сыртқы істер министрлігі немесе Бас штабта жан-жақты талқыланғанына ешқандай дәлел жоқ. Германия басшылығы билікті қаржылық көрсеткіштермен емес, жермен және әскери күшпен өлшеді. Гамильтонның айтуынша, еуропалық бизнес лидерлері көбінесе пайда мен бейбітшілікті жақтады, себебі бейбітшілік тұрақтылықты және ұлттық шекаралардың артуымен инвестиция мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді, ал соғыс сауданы тоқтатады, мүлікті тәркілейді және салықтардың өсу қаупін тудырады. Қару-жарақ өндірушілер отандық сатудан пайда тапса да, шетелдік нарыққа қол жеткізу мүмкіндігінен айырылуы мүмкін. Ірі қару-жарақ өндіруші Крупп соғысты 48 миллион марка пайдамен бастады, бірақ 148 миллион марка қарызбен аяқтады, ал бейбітшіліктің алғашқы жылы тағы 36 миллион марка шығынға әкелді. Уильям Маллиган экономикалық және саяси факторлар көбінесе өзара байланысты болғанымен, экономикалық факторлар бейбітшілікке ұмтылатынын айтады. Соғысқа дейінгі сауда соғыстары мен қаржылық бәсекелестіктер қақтығысқа ұласу қаупін тудырмады. Үкіметтер банкирлер мен қаржыгерлерді өз мүдделеріне жұмылдырды, керісінше емес. Сауда және қаржы элитасы бейбітшілікті экономикалық даму үшін қажет деп мойындады және дипломатиялық дағдарыстарды шешу үшін ықпалын пайдаланды. Экономикалық бәсекелестік болды, бірақ ол көбінесе саяси мәселелермен байланысты болды. Соғысқа дейін 1914 жылдың жазында халықаралық экономика соғысқа дайын екенін көрсететін аз ғана белгілер болды.

Richard Hamilton observed that the argument went that since industrialists and bankers were seeking raw materials, new markets and new investments overseas, if one was strategically blocked by other powers, the "obvious" or "necessary" solution was war. Hamilton somewhat criticized the view that the war was launched to secure colonies, but agreed that imperialism may have been on the mind of key decision makers. He argued that it was not necessarily for logical, economic reasons. Hamilton noted that Bismarck was famously not moved by such peer pressure and ended Germany's limited imperialist movement. He regarded colonial ambitions as a waste of money but simultaneously recommended them to other nations. While some bankers and industrialists tried to curb Wilhelm II away from war, their efforts ended in failure. There is no evidence they ever received a direct response from the Kaiser, chancellor, or foreign secretary or that their advice was discussed in depth by the Foreign Office or the General Staff. The German leadership measured power not in financial ledgers but land and military might. Hamilton argued that, generally speaking, the European business leaders were in favour of profits and peace allowed for stability and investment opportunities across national borders, but war brought the disruption trade, the confiscation of holdings, and the risk of increased taxation. While arms manufacturers could make money selling weapons at home, they could also lose access to foreign markets. Krupp, a major arms manufacturer, started the war with 48 million marks in profits but ended it 148 million marks in debt, and the first year of peace saw further losses of 36 million marks. William Mulligan argues that while economic and political factors were often interdependent, economic factors tended towards peace. Prewar trade wars and financial rivalries never threatened to escalate into conflict. Governments would mobilise bankers and financiers to serve their interests, rather than the reverse. The commercial and financial elite recognized peace as necessary for economic development and used its influence to resolve diplomatic crises. Economic rivalries existed but were framed largely by political concerns. Prior to the war, there were few signs that the international economy stood for war in the summer of 1914.

Әлеуметтік дарвинизм

Әлеуметтік дарвинизм – 1870 жылдан 1914 жылға дейін көптеген еуропалық зиялылар мен стратегиялық ойшылдарға әсер еткен, Дарвинизмге шала-шарпы негізделген адам эволюциясының теориясы. Ол ұлттар мен нәсілдер арасындағы күрес табиғи екенін, ал тек ең жақсы ұлттар ғана өмір сүруге лайық екенін баса көрсетті. Бұл Германияның әлемдік экономикалық және әскери держава ретінде Франция мен Ұлыбританиямен әлемдік билік үшін бәсекелесуге ұмтылуына серпін берді. 1884-1914 жылдардағы Африкадағы неміс отаршылдық билігі – ұлттық және моральдық басымдық таныту болды, ол жергілікті тұрғындарды «Өзге» ретінде бейнелеу арқылы ақталады. Бұл көзқарас адамзатқа қатысты нәсілшілдікке негізделген. Неміс отарлаушылығы «мәдениет» және «цивилизация» атымен репрессивті зорлық-зомбылыққа құрылды. Германияның мәдени-миссионерлік жобасы отаршылдық бағдарламаларының гуманитарлық және білім беру мақсатындағы шаралар екенін мақтан тұтты. Сонымен қатар, зиялы қауымның социалдық дарвинизмді кеңінен қабылдауы Германияның отарлық аумақтарды иелену құқығын дәлелдеді. Тарихшы Майкл Шуберт атап көрсеткендей, бұл модель кейбір этникалық топтардың, сол кезде «расалар» деп аталған, неліктен немістер мен славяндар сияқты ұзақ уақыт бойы қарама-қайшылықта болғанын түсіндірді. Олар табиғи бәсекелестер еді, қақтығысқа бейім. Германияның жоғары шенді генералдары, мысалы Гельмут фон Мольтке кіші, немістердің өз халқы мен мәдениеті үшін күресу қажеттілігі туралы апаттық тұрғыда айтты. Макмиллан былай деді: «Осы дәуірдегі социалдық дарвинистік теорияларды көрсете отырып, көптеген немістер славяндарды, әсіресе Ресейді тевтондық расалардың табиғи қарсыласы ретінде қарастырды». Сонымен қатар, австро-венгрлік генерал штабының бастығы: «Қолынан қаруын салған халық өзінің тағдырын шешеді» деп мәлімдеді. Уильям Муллиген ағылшын-неміс антагонизмінің екі саяси мәдениеттің, сондай-ақ дәстүрлі геосаяси және әскери мәселелердің қақтығысы туралы болғанын айтады. Ұлыбритания Германияның экономикалық жетістіктерін және әлеуметтік әл-ауқатын бағалады, бірақ Германияны либералдық емес, милитаристік және технократтық деп санады. Соғыс – саясаттың табиғи, тиімді және тіпті пайдалы құралы ретінде қарастырылды. «Соғыс – ауру науқастың денсаулығын жақсартатын дәрімен немесе ауру денеден кесіліп алынатын жаман етті жою операциясымен салыстырылды». Германияның билік шеңберінде соғыс – Германияны жаңартудың жалғыз жолы деп есептелді. Ресей күннен-күнге күшейіп бара жатқаны сондықтан, Германия Ресейдің күшіне басып қалмас бұрын соққы беруі керек деп саналды. Ұлтшылдық соғысты патшалар мен элиталар арасындағы емес, халықтар, ұлттар немесе расалар арасындағы бәсекелестікке айналдырды. Социалдық дарвинизм қақтығыстың сөзсіз екенін сезіндірді және соғысты тоқтату үшін дипломатия немесе халықаралық келісімдерді пайдалануды азайта түсті. Ол соғысты, бастамашылықты және еркек жауынгерлік рөлді дәріптеуге бейім болды. Социалдық дарвинизм бүкіл Еуропада маңызды рөл атқарды, бірақ Дж. Лесли оның австро-венгрлік үкіметінің кейбір маңызды мүшелерінің стратегиялық ойлауында маңызды және тікелей рөл атқарғанын дәлелдеді. Сондықтан социалдық дарвинизм соғысты саясат құралы ретінде қалыпқа келтірді және оны қолдануды ақтады.

Social Darwinism was a theory of human evolution loosely based on Darwinism that influenced many European intellectuals and strategic thinkers from 1870 to 1914. It emphasised that struggle between nations and races was natural and that only the fittest nations deserved to survive. It gave an impetus to German assertiveness as a world economic and military power, aimed at competing with France and Britain for world power. German colonial rule in Africa in 1884 to 1914 was an expression of nationalism and moral superiority, which was justified by constructing an image of the natives as "Other." The approach highlighted racist views of mankind. German colonization was characterized by the use of repressive violence in the name of "culture" and "civilisation." Germany's cultural missionary project boasted that its colonial programmes were humanitarian and educational endeavours. Furthermore, the wide acceptance of Social Darwinism by intellectuals justified Germany's right to acquire colonial territories as a matter of the "survival of the fittest," according to the historian Michael Schubert. The model suggested an explanation of why some ethnic groups, then called "races," had been for so long antagonistic, such as Germans and Slavs. They were natural rivals, destined to clash. Senior German generals like Helmuth von Moltke the Younger talked in apocalyptic terms about the need for Germans to fight for their existence as a people and culture. MacMillan states: "Reflecting the Social Darwinist theories of the era, many Germans saw Slavs, especially Russia, as the natural opponent of the Teutonic races." Also, the chief of the Austro Hungarian General Staff declared: "A people that lays down its weapons seals its fate." William Mulligen argues that Anglo German antagonism was also about a clash of two political cultures as well as more traditional geopolitical and military concerns. Britain admired Germany for its economic successes and social welfare provision but also regarded Germany as illiberal, militaristic, and technocratic. War was seen as a natural and viable or even useful instrument of policy. "War was compared to a tonic for a sick patient or a life saving operation to cut out diseased flesh." In German ruling circles, war was viewed as the only way to rejuvenate Germany. Russia was viewed as growing stronger every day, and it was believed that Germany had to strike while it still could before it was crushed by Russia. Nationalism made war a competition between peoples, nations or races, rather than kings and elites. Social Darwinism carried a sense of inevitability to conflict and downplayed the use of diplomacy or international agreements to end warfare. It tended to glorify warfare, the taking of initiative, and the warrior male role. Social Darwinism played an important role across Europe, but J. Leslie has argued that it played a critical and immediate role in the strategic thinking of some important hawkish members of the Austro Hungarian government. Social Darwinism, therefore, normalized war as an instrument of policy and justified its use.

Қарулы қақтығыс

1870-1880 жылдары барлық ірі державалар үлкен соғысқа дайындалып жатты, бірақ ешкім оны күткен жоқ. Ұлыбритания кішкентай армиясын ескермеді, бірақ Корольдік теңіз күштерін нығайтуға күш салды, ол келесі екі ең ірі теңіз күштерінің жиынтығынан артық күшті болды. Германия, Франция, Австрия, Италия, Ресей және бірқатар кіші елдер жас жігіттердің бір жылдан үш жылға дейін әскерде қызмет етуі және содан кейін жиырма жылға жуық уақыт резервте болуы, жыл сайынғы жазғы оқулармен бірге болатын міндетті әскери қызмет жүйесін құрды. Жоғары әлеуметтік статусы бар адамдар офицерлер болды. Әр ел резервтерді жылдам шақырып, оларды теміржол арқылы маңызды нүктелерге жеткізу үшін жұмылдыру жүйесін жасады. Штабтар жыл сайын жоспарларын күрделілігі тұрғысынан жаңартып, кеңейтіп отырды. Әр ел миллиондаған сарбаздарға қару-жарақ пен жабдықтар жинады. 1874 жылы Германияда 420 000 тұрақты кәсіби әскер және қосымша 1,3 миллион резерв болды. 1897 жылы тұрақты армия 545 000 адамды, ал резерв 3,4 миллион адамды құрады. 1897 жылы француздерде 3,4 миллион, австриялықтарда 2,6 миллион, ал ресейліктерде 4,0 миллион резервист болды. Әскери жұмыс күшінің саны артты: мысалы, Францияда 1913 жылы міндетті әскери қызмет туралы заңға өзгеріс енгізу француз армиясының қатарын арттырды. 1914 жылға қарай түрлі ұлттық соғыс жоспарлары жетілдірілді, бірақ Ресей мен Австрия тиімділік тұрғысынан артта қалды. 1865 жылдан бергі соғыстар көбінесе қысқа болды – бірнеше ай. Барлық соғыс жоспарлары шешуші бастаманы көздейтін және жеңіс қысқа соғыстан кейін келеді деп есептейтін. 1914 жылдан 1918 жылға дейін жалғасқан ұзақ тұрақсыздыққа қажетті азық-түлік пен оқ-дәрімен қамтамасыз етуді ешқайсысы жоспарламады. Дэвид Стивенсон айтқандай, "Әскери дайындық деңгейінің артуының өзін-өзі нығайтатын айналымы апатқа әкелген жағдайдың маңызды бөлігі болды. Қару-жарақ жарысы соғысқа түрткі болған қажетті шарт еді". Дэвид Херрманн одан да әрі барып, "жеңісті соғысқа мүмкіндік терезелері" тарылып барады деген қорқыныш, яғни "қару-жарақ жарысы Бірінші дүниежүзілік соғыстың себебі болды" деген пікірді айтады. Херрманнның болжамына сәйкес, егер Франц Фердинанд 1904 жылы немесе тіпті 1911 жылы өлтірілген болса, соғыс болмас еді. 1914 жылы оның өлімі соғысқа түрткі болған "қару-жарақ жарысы және жақын арада немесе алдын алу мақсатында соғыс болуы мүмкін деген болжамдар" еді. 1899 жылы Ресей императоры Николай II-нің ұсынысымен өткен Гаага конференциясының мақсаттарының бірі қаруды шектеуді талқылау болды. 1907 жылы екінші Гаага конференциясы өтті. Германиядан басқа барлық қол қойған елдер қаруды шектеуді қолдады. Германия да міндетті төрелік пен делдалдыққа келісуге бармады. Кайзер АҚШ қаруды шектеу шараларын ұсынады деп алаңдады және оған қарсы болды. Барлық тараптар халықаралық құқықты өздерінің мүдделеріне қарай қайта қарауға тырысты.

By the 1870s to 1880s, all the major powers were preparing for a large scale war although none expected one. Britain neglected its small army but focused on building up the Royal Navy, which was already stronger than the next two largest navies combined. Germany, France, Austria, Italy, Russia, and some smaller countries set up conscription systems in which young men would serve from one to three years in the army and then spend the next twenty years or so in the reserves, with annual summer training. Men with higher social status became officers. Each country devised a mobilization system to call up reserves quickly and send them to key points by rail. Every year, general staffs updated and expanded their plans in terms of complexity. Each country stockpiled arms and supplies for an army that ran into the millions. Germany in 1874 had a regular professional army of 420,000 with an additional 1.3 million reserves. By 1897, the regular army was 545,000 strong and the reserves 3.4 million. The French in 1897 had 3.4 million reservists, Austria 2.6 million, and Russia 4.0 million. The size of military manpower increased: conscription law changes in France in 1913, for example, boosted numbers in the French military on the eve of conflict. The various national war plans had been perfected by 1914, but with Russia and Austria trailing in effectiveness. Recent wars since 1865 had typically been short: a matter of months. All war plans called for a decisive opening and assumed victory would come after a short war. None planned for the food and munitions needs of the long stalemate that actually unfolded from 1914 to 1918. As David Stevenson puts it, "A self reinforcing cycle of heightened military preparedness was an essential element in the conjuncture that led to disaster The armaments race was a necessary precondition for the outbreak of hostilities." David Herrmann goes further by arguing that the fear that "windows of opportunity for victorious wars" were closing, meaning that "the arms race did precipitate the First World War". If the assassination of Franz Ferdinand had occurred in 1904 or even in 1911, Herrmann speculates, there might have been no war. It was "the armaments race and the speculation about imminent or preventive wars" that made his death in 1914 the trigger for war. One of the aims of the First Hague Conference of 1899, held at the suggestion of Emperor Nicholas II of Russia, was to discuss disarmament. The Second Hague Conference took place in 1907. All signatories except for Germany supported disarmament. Germany also did not want to agree to binding arbitration and mediation. The Kaiser was concerned that the United States would propose disarmament measures, which he opposed. All parties tried to revise international law to their own advantage.

Ресейдің Балқандағы мүдделері және Осман империясы

Ресейдің басты мақсаттары Санкт-Петербургтің Сербия сияқты Балқан аймағындағы Шығыс христиандарын қорғаушы рөлін нығайтуды қамтиды. Ресейдің экономикасы гүлденіп, халқы өсіп, зор қарулы күштері болғанымен, оның стратегиялық жағдайы неміс сарапшыларымен жаттықтырылған және ең соңғы технологияларды қолданған Осман әскерінің кеңеюімен қауіпке ұшырады. Соғыс басталғанда, назар ескі ресейлік мақсаттарға қайта ауды: Османдықтарды Константинопольден қуу, Ресейдің ықпалын шығыс Анатолия және парсы Әзірбайжанына дейін кеңейту, сондай-ақ Галицияны аннексиялау. Босфор мен Дарданелді бағындыру Ресейдің Қара теңіздегі басымдығын және Жерорта теңізіне қол жеткізуін қамтамасыз ететін еді.

Қысқа соғыс иллюзиясы

Соғыс туралы дәстүрлі баяндамалар екі тараптың да соғыс басталғанда оның тез аяқталады деп сенгенін көрсетеді. Риторикалық тұрғыдан алғанда, 1914 жылы соғыстың "Рождествоға дейін аяқталады" деген үміт болды. Бұл қақтығыстың бастауы үшін маңызды, себебі соғыстың қысқа болады деп күтілгендіктен, мемлекет қайраткерлері әскери қимылдардың салдарына басқа жағдайда қарағандай мән бермеді. Қазіргі тарихшылар мұндай көзқарасқа толық келіспейді. Мемлекет қайраткерлері мен әскери жетекшілердің соғыстың ұзаққа созылып, қорқынышты болады және терең саяси салдарға ие болады деп ойлағанын көрсететін көптеген дәлелдер бар. Әскери жетекшілердің барлығы да жылдам жеңіске жетуді жоспарлағанмен, көптеген әскери және азаматтық шенеуніктер соғыстың ұзақ және өте қиратушы болуы мүмкін екенін мойындады. Неміс және француз әскери жетекшілері, оның ішінде Мольтке, Людендорф және Жофре соғыстың ұзаққа созылуын күтті. Ұлыбританияның соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшысы лорд Китченер де ұзақ соғыс күтті: "үш жыл" немесе одан да көп, - деді ол таңырқанған әріптесіне. Мольтке еуропалық соғыс басталса, ол тез шешіледі деп үміттенді, бірақ сонымен бірге ол жылдар бойы созылып, өлшеусіз қиратуларға әкелуі мүмкін екенін де мойындады. Асквит "Армагеддонның" жақындап келе жатқанын жазды, ал француз және орыс генералдары "жою соғысы" мен "цивилизацияның соңы" туралы айтты. Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Эдвард Грей Ұлыбритания соғыс жарияламас бұрын бірнеше сағат бұрын: "Еуропаның барлық шамдары сөніп барады, біз оларды өмірімізде қайтадан жағарлықтай көре алмаймыз" деді. Кларк былай қорытындылады: "Көптеген мемлекет қайраткерлерінің ойында қысқа соғысқа деген үміт пен ұзақ соғысқа деген қорқыныш бір-бірін жойғандай болды, бұл қауіптерді толыққанды бағалауға кедергі келтірді".

Шабуыл мен соғыс кестесі бойынша басымдық

Мольтке, Жоффр, Конрад және басқа да әскери қолбасшылар бастаманы қолға алудың маңызы зор екенін айтты. Бұл теория соғысқа қатысушы барлық тараптарды бірінші болып шабуыл жасап, басымдыққа ие болуға ұқсатып, соғыс жоспарларын жасауға итермеледі. Барлық соғыс жоспарларында қарулы күштерді жұмылдырудың күрделі схемалары қарастырылды, олар соғысқа дайындық ретінде немесе қарсыластарды ықпал ету мақсатында жасалды. Континенттік ірі державалардың жұмылдыру жоспарларына миллиондаған сарбаз бен олардың жабдықтарын қаруландырып, көбінесе теміржол арқылы және қатаң кесте бойынша тасымалдау кірді. Жұмылдыру жоспарлары дипломатиялық мүмкіндіктерді шектеді, себебі әскери жоспарлаушылар қорғанысқа түспеу үшін жұмылдыруды мүмкіндігінше жылдам бастауды қалады. Олар басқа елдер жұмылдыруды бастағанда, саясаткерлерге өздерінің жұмылдыруларын бастауға да қысым жасады. 1969 жылы А.Ж.П. Тейлор жұмылдыру кестелерінің тым қатаң екенін, олар басталғаннан кейін елде үлкен бұзылыстар мен әскери ұйымсыздықсыз тоқтатыла алмайтынын, ал физикалық шабуылсыз (Германияның Бельгияға шабуылы) жалғаса алмайтынын жазды. Осылайша, жұмылдыру басталғаннан кейін жасалған дипломатиялық әрекеттер назарсыз қалды. Сондықтан "кесте бойынша соғыс" метафорасы пайда болды. Ресей 25 шілдеде Австрия-Венгрияға қарсы ішінара жұмылдыруға бұйрық берді. Ішінара жұмылдыруды соғысқа дейінгі жоспарлаудың болмауы 29 шілдеде ресейліктерге жалпы жұмылдыруға араласу мүмкін емес екенін көрсетті. Тек жалпы жұмылдыру ғана сәтті жүзеге асырылуы мүмкін еді. Сондықтан ресейліктерге екі таңдау ғана қалды: дағдарыс кезінде жұмылдыруды тоқтату немесе толық жұмылдыруға көшу, соңғысы 30 шілдеде жасалды. Осылайша, олар Ресейдің Австриямен және Германиямен шекараларында жұмылдыру жүргізді. Германияның жұмылдыру жоспарлары Франция мен Ресейге қарсы екі майданда соғыс жүргізуді көздеді, неміс армиясының басым бөлігі Францияға қарсы шоғырландырылып, батыста шабуылға шықты, ал Шығыс Пруссияда кішігірім күштер сақталды. Бұл жоспарлар Францияның Ресейден гөрі жылдам жұмылдырылатыны туралы болжамға негізделген. 28 шілдеде Германияның тыңшылар желісі арқылы Ресейдің ішінара жұмылдыруды және "соғысқа дайындық кезеңін" іске қосқанын білді. Немістер Ресей соғысқа шешім қабылдады және оның жұмылдырылуы Германияны қауіпке ұшыратады деп ойлады, әсіресе неміс соғыс жоспарлары, Шлиффен жоспары деп аталатын, Германияның Францияны жеңу үшін жылдам жұмылдырылуға және бейтарап Бельгия арқылы шабуыл жасауға, содан кейін баяу қозғалатын ресейліктерге қарсы күш жетуге сенгендіктен. Кристофер Кларк былай деді: "Германияның араласу әрекеттері – Австрияның 'Белградта тоқтауы' және Сербия астанасын басып алып, талаптары орындалуын қамтамасыз етуі керек деген ұсыныстар – Ресейдің дайындықтарының жылдамдығымен күшін жоғалтты, бұл араласудың нәтижесі көрінбей тұрып, немістерді қарсы шаралар қабылдауға мәжбүр етуі мүмкін еді". Кларк сондай-ақ былай деді: "Германия Ресейге соғыс жариялаудан бұрын Ресей Германияға соғыс жариялады. Бірақ сол кезде Ресей үкіметі бір апта бойы әскерлері мен жабдықтарын Германия майданына тасып келді. Ресейлер жалпы жұмылдыруға бұйрық берген алғашқы ірі держава болды және алғашқы орыс-неміс қақтығысы орыс емес, неміс территориясында, Ресейдің Шығыс Пруссияға басып кіруінен кейін болды. Бұл соғысқа Ресейді 'кінәлі' деп айыптауды білдірмейді. Керісінше, ол соғысқа әкелген оқиғалардың күрделілігіне және бір актердің кінәсіне назар аударатын кез келген тезистің шектеулеріне назар салады".

Moltke, Joffre, Conrad, and other military commanders held that seizing the initiative was extremely important. That theory encouraged all belligerents to devise war plans to strike first to gain the advantage. The war plans all included complex plans for mobilization of the armed forces, either as a prelude to war or as a deterrent. The continental Great Powers' mobilization plans included arming and transporting millions of men and their equipment, typically by rail and to strict schedules. The mobilization plans limited the scope of diplomacy, as military planners wanted to begin mobilisation as quickly as possible to avoid being caught on the defensive. They also put pressure on policymakers to begin their own mobilization once it was discovered that other nations had begun to mobilize. In 1969, A. J. P. Taylor wrote that mobilization schedules were so rigid that once they were begun, they could not be canceled without massive disruption of the country and military disorganisation, and they could not proceed without physical invasion (of Belgium by Germany). Thus, diplomatic overtures conducted after the mobilizations had begun were ignored. Hence the metaphor "war by timetable." Russia ordered a partial mobilization on 25 July against Austria Hungary only. Their lack of prewar planning for the partial mobilization made the Russians realize by 29 July that it would be impossible to interfere with a general mobilization. Only a general mobilization could be carried out successfully. The Russians were, therefore, faced with only two options: canceling the mobilization during a crisis or moving to full mobilization, the latter of which they did on 30 July. They, therefore, mobilized along both the Russian border with Austria Hungary and the border with Germany. German mobilization plans assumed a two front war against France and Russia and had the bulk of the German army massed against France and taking the offensive in the west, and a smaller force holding East Prussia. The plans were based on the assumption that France would mobilize significantly faster than Russia. On 28 July, Germany learned through its spy network that Russia had implemented partial mobilisation and its "Period Preparatory to War." The Germans assumed that Russia had decided upon war and that its mobilisation put Germany in danger, especially since because German war plans, the so called Schlieffen Plan, relied upon Germany to mobilise speedily enough to defeat France first by attacking largely through neutral Belgium before it turned to defeat the slower moving Russians. Christopher Clark states: "German efforts at mediation – which suggested that Austria should 'Halt in Belgrade' and use the occupation of the Serbian capital to ensure its terms were met – were rendered futile by the speed of Russian preparations, which threatened to force the Germans to take counter measures before mediation could begin to take effect." Clark also states: "The Germans declared war on Russia before the Russians declared war on Germany. But by the time that happened, the Russian government had been moving troops and equipment to the German front for a week. The Russians were the first great power to issue an order of general mobilisation and the first Russo German clash took place on German, not on Russian soil, following the Russian invasion of East Prussia. That doesn't mean that the Russians should be 'blamed' for the outbreak of war. Rather it alerts us to the complexity of the events that brought war about and the limitations of any thesis that focuses on the culpability of one actor."

Тарихнама

Соғыс аяқталғаннан кейін ағылшын-американдық тарихшылар соғыстың басталуына Германияның ғана кінәлі екенін мәлімдеді. Дегенмен, 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдары ағылшын тіліндегі академиялық еңбектер соғысқа қатысушыларды біршама теңдей кінәлады. Осы кезде неміс ғалымдары да Германияның ғана кінәлі екендігі туралы пікірге қарсы шықты. 1960 жылдары неміс тарихшысы Фриц Фишер Германияның консервативті басшылары соғысқа қасақана ұмтылғанын дәлелдеу арқылы қалыптасқан неміс академиялық пікірін сынға алды. Бұл өз кезегінде Германия империясының ұзақ мерзімді мақсаттары туралы әлемдік пікірталасқа ұйтқы болды. Америкалық тарихшы Пол Шрёдер Фишердің көптеген мәселелерді асыра көрсеткені және дұрыс түсінбегені туралы сыншылармен келіседі. Алайда, Шрёдер Фишердің негізгі қорытындысын қолдайды: 1890 жылдан бастап Германия әлемдік билікке ұмтылды. Бұл ұмтылыстың тамыры Германияның экономикалық, саяси және әлеуметтік құрылымындағы терең өзгерістерде жатты. Соғыс басталғаннан кейін әлемдік держава болу Германияның маңызды мақсатына айналды. Дегенмен, Шрёдердің пікірінше, 1914 жылғы соғыстың басты себебі осы факторлар емес. Шындығында, соғыстың жалғыз басты себебін іздеу тарихты түсінуге көмектеспейді. Керісінше, соғыстың басталуына себеп бола алатын бірнеше фактор бар. Ол былай деп аргументтейді: "Соғыстың басталуына жылдар бойы ұсынылған көптеген сенімді түсіндірмелердің болуы, бір жағынан, оның өте күрделі екенін, ал екінші жағынан, себептік факторларды талдауға жасалған ешқандай тыраш әрекет толыққанды табысқа жете алмайтынын көрсетеді". Соғысты "бастаған" ел және кінәлі кім екені туралы пікірталастар әлі де жалғасуда. Аника Момбауэрдің сөзіне сәйкес, 1980 жылдары ғалымдар арасында Фишердің араласуының нәтижесінде жаңа консенсус қалыптасты: Тарихшылардың көпшілігі оның [Фишердің] агрессивті сыртқы саясат мақсатына жету үшін алдын ала жоспарланған соғыс туралы тезисімен толық келіспесе де, Германияның жауапкершілігі басқа ірі державаларға қарағанда жоғары екені қабылданды. Германиядағы тарихшылар туралы ол былай деп қосады: "Жетекші тарихшылардың еңбектерінде Германияның рөлін қалай бағалағандары әртүрлі болғанымен, Германияның ерекше жауапкершілігі туралы кең ауқымды келісім болды".

Immediately after the end of hostilities, Anglo American historians argued that Germany was solely responsible for the start of the war. However, academic work in the English speaking world in the late 1920s and the 1930s blamed the participants more equally. Meanwhile German academics also challenged the claim that Germany was solely or primarily to blame. In the 1960s the German historian Fritz Fischer challenged prevailing German academic opinion by arguing that Germany's conservative leaders had deliberately sought war. This in turn unleashed an intense worldwide debate on Imperial Germany's long term goals. The American historian Paul Schroeder agrees with the critics that Fisher exaggerated and misinterpreted many points. However, Schroeder endorses Fisher's basic conclusion:

From 1890 on, Germany did pursue world power. This bid arose from deep roots within Germany's economic, political, and social structures. Once the war broke out, world power became Germany's essential goal. However, Schroeder argues that all of that was not the main cause of the war in 1914. Indeed, the search for a single main cause is not a helpful approach to history. Instead, there are multiple causes any one or two of which could have launched the war. He argues, "The fact that so many plausible explanations for the outbreak of the war have been advanced over the years indicates on the one hand that it was massively overdetermined, and on the other that no effort to analyze the causal factors involved can ever fully succeed." Debate over the country that "started" the war and who bears the blame still continues. According to Annika Mombauer, a new consensus among scholars had emerged by the 1980s, mainly as a result of Fischer's intervention:

Few historians agreed wholly with his [Fischer's] thesis of a premeditated war to achieve aggressive foreign policy aims, but it was generally accepted that Germany's share of responsibility was larger than that of the other great powers. On historians inside Germany, she adds, "There was 'a far reaching consensus about the special responsibility of the German Reich' in the writings of leading historians, though they differed in how they weighted Germany's role."

Тарихнама

Брешиани, Марко. "Шығыстан батысқа дейін", 1905-1920 жылдардағы "әлемдік дағдарыс": Эли Халевидің қайта қаралуы. Бірінші дүниежүзілік соғыс зерттеулері 9.3 (2018): 275–295. Корнелиссен, Кристоф және Арндт Вайнрих, редакторлар. Ұлы соғысты жазу. 1918 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі Бірінші дүниежүзілік соғыстың тарихнамасы (2020) – тегін жүктеу; ірі елдерді толық қамту. Эванс, Р.Ж.В. "Әлем көрген ең үлкен апат". The New York Review of Books, 6 ақпан 2014 ж. – онлайн.

Хорн, Джон, ред. Бірінші дүниежүзілік соғысқа арналған анықтамалық (2012) – 38 тақырып бойынша ғалымдардың эсселері; тарихнамаға баса назар аударылады. Леви, Джек С. және Джон А. Васкез, редакторлар. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы: құрылым, саясат және шешім қабылдау (Cambridge UP, 2014). Либер, Кир А. "Бірінші дүниежүзілік соғыстың жаңа тарихы және ол халықаралық қатынастар теориясы үшін нені білдіреді". International Security, 32.2 (2007): 155–191. [http://www.jstor.org/stable/30133878 – онлайн]

Момбауэр, Анника. Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастауы: даулы мәселелер мен консенсус (2002).

Скед, Алан. "Австрия-Мажарстан және Бірінші дүниежүзілік соғыс". Histoire Politique 1 (2014): 16–49. – онлайн, тегін.

Трахтенберг, Марк. "1914 жылғы мобилизацияның мәні". International Security 15#3 (1991): 120–150. – онлайн.

Васкез, Джон А. "Бірінші дүниежүзілік соғыс және халықаралық қатынастар теориясы: 100 жылдық мерекеге арналған кітаптарға шолу". International Studies Review 16#4 (2014): 623–644. Уильямсон кіші, Сэмюэл Р. және Эрнест Р. Мей. "Пікірдің бірлігі: тарихшылар және 1914 жылғы шілде". Journal of Modern History 79.2 (2007): 335–387. – онлайн.