Кіріспе
Дистилляция арқылы алынған алкогольді сусындар. Ликер – алкогольді ашытудан өткен дәндерді, жемістерді, көкөністерді немесе қантты дистилляциялау арқылы өндірілетін алкогольді сусын. Ликерді белгілеу үшін қолданылатын басқа терминдер: спирт, дистилляцияланған сусын, арақ, спиртті сусын немесе күшті сусын. Дистилляция процесі сұйықтықты шоғырландырып, оның спирт мөлшерін арттырады. Ликерлерде басқа алкогольді сусындарға қарағанда спирт (этанол) көбірек болғандықтан, олар "күштірек" деп есептеледі. Солтүстік Америкада күшті арақ термині кейде дистилляцияланған алкогольді сусынды дистилляцияланбаған сусыннан ажырату үшін қолданылады, ал Ұлыбританияда спирттер термині жиірек қолданылады. Ликердің мысалдары: водка, ром, джин және текила. Ликерлер көбінесе бренди мен виски өндіру үшін бөшкелерде сақталады, немесе абсент сияқты хош иісті ликерлер жасау үшін хоштандырғыштармен араластырылады. "Ликер" сөзі көбінесе дистилляцияланған спиртті сусынды білдіреді, бірақ кейде кез келген алкогольді сусынды (немесе тіпті дистилляциядан алынған алкогольсіз өнімдерді немесе басқа да сұйықтықтарды) білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Басқа алкогольді сусындар сияқты, ликер әдетте спирттің психоактивті әсері үшін ішіледі. Ликерді таза күйінде ("таза") ішуге болады, әдетте бір рет ішуге шамамен бір мөлшерде. Сұйытылмаған күйде дистилляцияланған сусындар көбінесе сәл тәтті және ащы болады, ал ауызға тигенде спирт пен өндіріс және сақтау процестерінен туындаған иіс сезіледі. Ликердің дәмі әртүрлі түрлеріне және олардың құрамындағы қоспаларға байланысты өзгереді. Ликерді басқа ингредиенттермен араластырып коктейль дайындауға болады. Ликерді көп мөлшерде жылдам ішкен жағдайда, ауыр мас болу немесе спирттік улану болуы мүмкін, бұл өлімге әкелуі мүмкін. Ликерді тұрақты түрде ішу өлім-жітім көрсеткіштерінің жоғарылауымен және басқа да денсаулыққа зиянды әсерлермен байланысты, тіпті басқа алкогольді сусындармен салыстырғанда да.
Liquor ('/l//ɪ//k//ər/ LIKər) is an alcoholic drink produced by the distillation of grains, fruits, vegetables, or sugar that have already gone through alcoholic fermentation. Other terms for liquor include: spirit, distilled beverage, booze, spirituous liquor or hard liquor. The distillation process concentrates the liquid to increase its alcohol by volume. As liquors contain significantly more alcohol (ethanol) than other alcoholic drinks, they are considered "harder." In North America, the term hard liquor is sometimes used to distinguish distilled alcoholic drinks from non distilled ones, whereas the term spirits is more commonly used in the UK. Some examples of liquors include vodka, rum, gin, and tequila. Liquors are often aged in barrels, such as for the production of brandy and whiskey, or are infused with flavorings to form flavored liquors, such as absinthe. While the word liquor ordinarily refers to distilled alcoholic spirits rather than beverages produced by fermentation alone, it can sometimes be used more broadly to refer to any alcoholic beverage (or even non alcoholic products of distillation or various other liquids). Like other alcoholic drinks, liquor is typically consumed for the psychoactive effects of alcohol. Liquor may be consumed on its own ("neat"), typically in amounts of around per served drink. In an undiluted form, distilled beverages are often slightly sweet and bitter and typically impart a burning mouthfeel with an odor derived from the alcohol and the production and aging processes; the exact flavor varies between different varieties of liquor and the different impurities they impart. Liquor is also frequently mixed with other ingredients to form a cocktail. Rapid consumption of a large amount of liquor can cause severe alcohol intoxication or alcohol poisoning, which can be fatal. Consistent consumption of liquor over time correlates with higher mortality and other harmful health effects, even when compared to other alcoholic beverages.
Номенклатура
"Спирт" термині (жекеше түрде және "сусын" деген қосымша сөзсіз қолданылады) – қант қосылмаған және көбінесе 35–40% алкоголь құрамына (АБВ) ие спиртті ішімдіктерді білдіреді. Мысалы, жеміс брендиі "жеміс спирті" деп те аталады. Grand Marnier, amaretto және американдық шнапс сияқты қант және хош иіс заттары қосылған спиртті ішімдіктер ликерлер деп аталады. Спиртті ішімдіктердің әдеттегі алкоголь концентрациясы бөтелгеге құйылғанда 30%-дан жоғары болады, ал бөтелгеге құю үшін сұйылтылғанға дейін көбінесе 50%-дан аспайды. Сыра мен шарап, дистилленбегендіктен, әдетте 15% АБВ-ге дейін алкоголь құрамын құрайды, себебі көптеген ашытқылар алкоголь концентрациясы осы деңгейден жоғары болғанда метаболизм процесін жүзеге асыра алмайды; соның салдарынан, ашыту осы шекте тоқтатылады.
Этимология
Ликердің және оның тығыз байланысты туысы – сұйықтықтың шығу тегі латын тіліндегі liquere етістігіне қайнастырылған, ол "сұйық болу" дегенді білдіреді. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне (OED) сәйкес, бұл сөздің ағылшын тіліндегі ең ерте қолданылуы, қарапайым "сұйық" мағынасында 1225 жылға дейін жетеді. OED-де "ішуге арналған сұйық" деп анықталған алғашқы қолданылуы 14 ғасырда тіркелген. Ал "маскүнем ететін спирттік сусын" термині ретінде 16 ғасырда пайда болды.
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің дистилляты
Регламентте "ауыл шаруашылығынан алынған этил спирті" мен "ауыл шаруашылығынан алынған дистиллят" арасындағы айырмашылық нақты көрсетілген. Ауыл шаруашылығынан алынған дистиллят – бұл ауыл шаруашылығы өнімдерінің алкогольді ашытудан кейін дистилляциялау нәтижесінде алынған, этил спиртінің қасиеттеріне ие болмаған, бірақ қолданылған шикізаттың иісі мен дәмін сақтайтын алкогольді сұйықтық.
Ерте тарих
Дестилляция туралы алғашқы мәліметтер шамамен б.з.д. 1200 жылға жатқан аккадтық тақташалардан келген. Онда хош иіссулар жасау процесі сипатталған және ежелгі Месопотамияның бабылдықтарына дистилляцияның алғашқы, қарапайым түрі белгілі болғандығы дәлелденген. Дистилляция туралы алғашқы мәліметтер сонымен қатар біздің заманымыздың 1 ғасырында Александрияда, Рим Египтінде жұмыс істеген алхимиктерден де келеді. Дистилляцияланған суды Александр Афродизий біздің заманымыздың 2 ғасырында сипаттаған. Рим Египтіндегі алхимиктер 3 ғасырда дистилляциялық алембик немесе құрылғыны қолданған. Дистилляция ежелгі Үндістан субконтинентінде де белгілі болған, мұны Пәкістанның Таксила және Чарсадда қалаларында, сондай-ақ Үндістанның Ранг Махалында табылған пісірілген саз реторттары мен қабылдағыштардан көруге болады. Бұл олардың б.з. алғашқы ғасырларына жатады. Фрэнк Реймонд Оллчиннің айтуынша, бұл терракота дистилляциялық түтіктер «бамбуктан жасалғандай» етіп жасалған. Бұл «Гандара дистилляторлары» өте нашар спирт өндіре алды, себебі төмен температурада буды жинаудың тиімді тәсілі болмаған. Қытайда дистилляция процесі Шығыс Хань әулеті тұсында (б.з. 1-2 ғасырлары) басталуы мүмкін, бірақ археологиялық мәліметтерге сәйкес, сусындарды дистилляциялау Джин (12-13 ғасырлары) және Оңтүстік Сун (10-13 ғасырлары) әулеттерінде басталған. Алайда, Рим Египтінде 2 және 3 ғасырларда озық дистилляция техникасы дамығанына қарамастан, алкогольді бөліп алуға қол жеткізілмеген. Маңызды жаңалық, алғаш рет Жәбір ибн Хайянға (9 ғасыр) жатқызылатын жазбаларда кездескен, қайнаған шарапқа тұз қосу арқылы шараптың ұшпақтығын арттыруға болады және осыдан пайда болатын будың тұтанғыш қасиеттерін күшейтуге болады. Шарапты дистилляциялау туралы мәліметтер араб ғалымы әл-Киндидің (801-873 жж.) және әл-Фарабидің (шамамен 872-950 жж.) еңбектерінде, сондай-ақ әл-Захрауидің (латынша Абулқасис, 936-1013 жж.) «Тасриф кітабында» (кейін латын тіліне «Liber servatoris» деп аударылған) келтірілген. 12 ғасырда тұзбен шарапты дистилляциялау арқылы «жанар суды» (яғни спиртті) өндіру рецепттері латын тіліндегі бірнеше еңбектерде пайда бола бастады, ал 13 ғасырдың соңына қарай ол Батыс Еуропа химиктері арасында кеңінен танымал болды. Оның емдік қасиеттерін Виллановалық Арнальд (1240-1311 жж.) және Рупескиссалық Иоанн (шамамен 1310-1366 жж.) зерттеді, соңғысы оны барлық аурулардың алдын алуға қабілетті, өмірді сақтайтын зат деп санады («өмір суы» немесе aqua vitae, сондай-ақ Иоанн шараптың квинтэссенциясы деп атады). Қытайда археологиялық мәліметтер алкогольді шынымен дистилляциялау 12 ғасырда Цзинь немесе Оңтүстік Сун әулеттерінде басталғанын көрсетеді. Хэбэй провинциясының Цинлун қаласындағы археологиялық қазбалар 12 ғасырға жататын дистилляция құрылғысын тапқан. Таддео Альдероттидің (1223-1296 жж.) еңбектерінде спиртті концентрациялау әдісі, сумен салқындатылған дистиллятор арқылы қайталанатын фракциялық дистилляция арқылы сипатталған, осылайша 90% дейін спирт тазалығына қол жеткізуге болады. 1437 жылы Германиядағы Кацененнбоген графтығының жазбаларында «жарылған су» (бранди) туралы айтылған.
Өндіріс
Кейбір елдерде, Жаңа Зеландия мен Нидерланды сияқты, жеке тұтыну үшін хобби ретінде алкогольді ішімдіктерді дистилляциялау заңды. АҚШ-та лицензиясыз алкогольді ішімдіктерді дистилляциялау заңсыз, және лицензия алу процесі әуесқойлар үшін тым ауыр. АҚШ-тың кейбір аймақтарында лицензиясыз дистилляциялық құралды сату да заңсыз. Дегенмен, барлық штаттарда лицензиясы жоқ адамдарға өз сыраларын жасауға рұқсат етіледі, ал кейбіреулері лицензиясы жоқ адамдарға өз шараптарын жасауға да рұқсат береді (дегенмен, сыра мен шарап жасау кейбір жергілікті билік аймақтарында тыйым салынған).
Сату
Кейбір елдер мен аймақтық юрисдикциялар белгілі бір жоғары процентті алкогольдің сатылуын шектейді немесе тыйым салады, ол көбінесе бейтарап спирт деп аталады. Оның тұтанғыштығына байланысты (төменде қараңыз), алкогольді сусындардағы алкогольдің көлемі 70%-дан асса, оларды ұшақпен тасымалдауға рұқсат етілмейді.
Микродистилляция
Микродистилляция (сонымен қатар қолөнер дистилляциясы деп те аталады) 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарындағы микроқұйма және қолөнер сыра қозғалысынан кейін АҚШ-та қайтадан тренд ретінде пайда бола бастады.
Елдер бойынша алкогольді тұтыну
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) әртүрлі елдерде алкогольді тұтыну үлгілерін өлшейді және жариялайды. ДДҰ 15 жасқа толған және одан үлкен адамдардың ішкен алкоголь мөлшерін есептейді және оны белгілі бір елде бір адамға шаққандағы жылына тұтынылған таза алкоголь литрлерімен көрсетеді. Еуропада спирттік ішімдіктер (әсіресе арақ) континенттің солтүстік және шығыс бөліктерінде кеңінен таралған.
Алкоголь мен денсаулық
Дистилляцияланған спирттерде этил спирті бар, ол сыра мен шарапта кездесетін химиялық зат, сондықтан спиртті тұтыну пайдаланушыға қысқа мерзімді психологиялық және физиологиялық әсер етеді. Адам ағзасындағы алкогольдің әртүрлі концентрациясы адамға әртүрлі әсер етеді. Алкогольдің әсері жеке адамның қанша ішкеніне, спирттің құрамындағы алкогольдің проценттік көрсеткішіне және тұтыну уақытына байланысты. Алкогольді тұтынудың қысқа мерзімді әсерлері төмен дозаларда алаңдаушылықты азайтудан және моторлық дағдылардың нашарлауынан бастап, эйфорияға дейін, ал жоғары дозаларда – улануға (мастыққа), естен тануға, есінен айырылуға, антероградты амнезияға (ес "қарауыттарына") және орталық нерв жүйесінің баяулауына дейін жетеді. Алкоголь жасуша мембраналары арқылы оңай өтеді, сондықтан ол қан ағымына енгеннен кейін, ағзаның дерлік барлық жасушасына таралуы мүмкін. Алкоголь ұйқы проблемаларын күшейте алады. Алкогольді пайдалануды тоқтатқан кезде, ұйқының тұрақтылығы мен ұйқы үлгілерінің бұзылуы қайта ішудің ең маңызды көрсеткіштері болып табылады. Жастар арасында қауіп жоғары, себебі олардың арасында шектен тыс ішу жиі кездеседі, бұл зорлық-зомбылыққа немесе жазатайым оқиғаларға әкелуі мүмкін. Шараптан және, мүмкін, сырадан айырмашылығы, дистилляцияланған алкогольді тұтынудың денсаулыққа қатысты J пішіндес әсеріне ешқандай дәлел жоқ. Алкоголизм адамның өмір сүру ұзақтығын шамамен он жылға қысқартады, ал алкогольді пайдалану АҚШ-та ерте өлімнің үшінші негізгі себебі болып табылады.