Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тибет буддасының монах және йогы (шамамен 1357–1419)
Tibetan Buddhist monk and yogi (c.1357–1419)
Цонкхапа (Цонкхадан келген адам немесе Пиязды алқаптан келген адам, шамамен 1357–1419) – Тибет буддасының ықпалды монахы, философы және тантрикалық йогы, оның қызметі Тибет буддасының Гелуг мектебінің қалыптасуына әкелген. Ол сондай-ақ санскриттегі Суматикирти атымен немесе жай ғана «Je Rinpoche» («Қымбат ие») деп те белгілі. Қытай тілінде оны Цзунқапа Лобсанг Жаба немесе жай ғана Цзунқаба (宗喀巴) деп атайды. Цонкхапа Амдода, Тибеттің Лонгбен тайпасының басшысының ұлы ретінде дүниеге келді, ол бір кезде Юань әулетінің шенеунігі болған. Цонкхапаның әкесі, мүмкін, моңғол болған, өйткені ол Юань әулетінің (Моңғол империясының) тибет тайпасының басшысы (даргучи) болған. Монғол басшысының отбасында туған тибет философы болуы мүмкін. Монах ретінде Цонкхапа орталық Тибетте гүлдеген Сакия, Джонанг, Кагью және Кадам сияқты әртүрлі тибет буддалық дәстүрлерінің көптеген ұстаздарынан білім алды. Ол мадхьямака философиясы (мысалы, «Ақыл-ой мұхиты» – «Муламадхьямакакарикаға» түсіндірме), Махаяна практикасы (мысалы, «Ламрим Ченмо») және Ваджраяна («Құпия мантраның ұлы ашылуы») туралы көптеген еңбектер жазды. Оның философиялық еңбектері негізінен Дигнага мен Дхармакиртінің буддалық эпистемологиялық дәстүрі мен Нагарджуна мен Кандракиртінің мадхьямака философиясының синтезі болып табылады. Джон Пауэрстің сөзіне сәйкес, Цонкхапаның еңбегінде «сутра мен тантраны, талдаулық ойлау мен йогалық медитацияны біріктіретін буддалық философия мен практиканың жан-жақты көрінісі бар». Гай Ньюланд Цонкхапаның философиялық көзқарасын логика мен этиканың (шартты және конвенциялық) болуы мен жарамдылығын «бос орынның радикалдық көзқарасымен» біріктіретін, барлық құбылыстарды ішкі мәнінен айырылған деп санайтын көзқарас ретінде сипаттайды. Джей Л. Гарфилдтің айтуынша, Цонкхапа шындықтың нағыз табиғатын дұрыс түсіну қажеттігін және мұны істеу үшін қатаң зерттеу, негізделген талдау және ой-толғаныс (медитациямен қатар) қажет деп санайды.
Tsongkhapa (, meaning: "the man from Tsongkha" or "the Man from Onion Valley", c. 1357–1419) was an influential Tibetan Buddhist monk, philosopher and tantric yogi, whose activities led to the formation of the Gelug school of Tibetan Buddhism. He is also known by his ordained name Losang Drakpa (, Skt. Sumatikīrti) or simply as "Je Rinpoche" (, "Precious Lord"). He is also known by Chinese as Zongkapa Lobsang Zhaba or just Zōngkābā (宗喀巴). Tsongkhapa was born in Amdo, the son of a Tibetan Longben Tribal leader who also once served as an official of the Yuan dynasty. It is said that Tsongkhapa's father was probably a Mongolian because he was the head (darguchi. mong) of a Tibetan tribe of the Yuan dynasty (Mongol Empire). It is possible that a Tibetan philosopher was born from the family of a Mongolian leader. As a monk, Tsongkhapa studied under numerous teachers of the various Tibetan Buddhist traditions which flourished in central Tibet, including Sakya, Jonang, Kagyu and Kadam. He wrote numerous works on madhyamaka philosophy (such as Ocean of Reasoning, a commentary on the Mūlamadhyamakakārikā), Mahayana practice (such as Lamrim Chenmo), and Vajrayana (Great Exposition of Secret Mantra). His philosophical works are mainly a synthesis of the Buddhist epistemological tradition of Dignāga and Dharmakīrti and the madhyamaka philosophy of Nāgārjuna and Candrakīrti. According to John Powers, Tsongkhapa's work "contains a comprehensive view of Buddhist philosophy and practice that integrates sutra and tantra, analytical reasoning, and yogic meditation." Guy Newland describes Tsongkhapa's philosophical approach as one which combines the existence and validity of logic and ethics (conventionally and contingently) with "a radical view of emptiness" which sees all phenomena as devoid of intrinsic nature. According to Jay L. Garfield, Tsongkhapa also held that it was necessary to develop a correct view of the true nature of reality, and that to do this one had to engage in rigorous study, reasoned analysis and contemplation (alongside of meditation).
Алғашқы жылдары мен оқулары
Монғол әкесі мен тибет анасы болған Цонкхапа 1357 жылы Амдо, Тибетте (қазіргі Хайдун және Синьин, Цинхай) орналасқан Цонкха қаласының қоршалған қабырғаларында көшпелі отбасында дүниеге келді. Он алты жасқа келгенде Цонкхапа Орталық Тибетке (У Цанг) сапар шекті, онда Сангфу монастырының, Дрикунг Кагью және Сакия пандитаның (1182–1251) Сакия дәстүрінің білім беру орындарында білім алды. Дрикунг Тиль монастырында ол Дрикунг Кагьюдың ұлы патриархы Ченга Чоки Гьялподан дәріс алды және Махамудра мен Наропаның алты дхармасы сияқты көптеген тақырыптарды оқыды. Цонкхапа тибет медицинасын да зерттеді, содан кейін абхидхарма, этика, эпистемология (санскрит. прамана), Ваджраяна және буддалық тантраның әртүрлі мектептері сияқты барлық маңызды буддалық ғылымдарды оқыды. Оның негізгі ұстаздары: Сакия шеберлері Рендава және Ринчен Дордже, Кагью шебері Ченга Ринпоче және Джонанг шеберлері Бодонг Чакле Намгьял, Кхюнгпо Хлепа және Чокйи Пелпа болды. Рендава Жонну Лодро Цонкхапаның ең маңызды ұстазы еді. Рендаваның басшылығымен Цонкхапа Праманавартика, Абхидхармакоша, Абхидхармасамуккая және Мадхьямакаватара сияқты әртүрлі классикалық еңбектерді зерттеді. Цонкхапа сонымен қатар Ньингма шебері Друпчен Леки Дорджемен, сондай-ақ Намкха Гьяльценмен (1326–1401) бірге оқыды. Өмірінің басында Цонкхапа бірнеше түпнұсқа еңбектер жазды, оның ішінде Сантаракшитаның Йогакара сватантрика мадхьямака дәстүрі тұрғысынан Абисамайаламкараға жазылған "Алтын гүлшоғыры" атты түсіндірмесі, сонымен қатар Долпопаның (1292–1361) шентонг көзқарастарын жоққа шығаруға бағытталған еңбектері бар.
With a Mongolian father and a Tibetan mother, Tsongkhapa was born into a nomadic family in the walled city of Tsongkha in Amdo, Tibet (present day Haidong and Xining, Qinghai) in 1357. When he was sixteen, Tsongkhapa traveled to Central Tibet (Ü Tsang), where he studied at the scholastic institutions of the Sangphu monastery, the Drikung Kagyu and the Sakya tradition of Sakya paṇḍita (1182–1251). At the Drikung Thil Monastery he studied under Chenga Chokyi Gyalpo, the great patriarch of Drikung Kagyu, and received teachings on numerous topics like Mahamudra and the Six Dharmas of Naropa. Tsongkhapa also studied Tibetan medicine and then all the great Buddhist scholastic subjects including abhidharma, ethics, epistemology (Sk. pramāṇa), Vajrayana and various lineages of Buddhist tantra. His main teachers include: the Sakya masters Rendawa and Rinchen Dorje, the Kagyu master Chenga Rinpoche and the Jonang masters Bodong Chakleh Namgyal, Khyungpo Hlehpa and Chokyi Pelpa. Rendawa Zhönnu Lodrö was Tsongkhapa's most important teacher. Under Rendawa, Tsongkhapa studied various classic works, including the Pramanavarttika, the Abhidharmakosha, the Abhidharmasamuccaya and the Madhyamakavatara. Tsongkhapa also studied with a Nyingma teacher, Drupchen Lekyi Dorje , also known as Namkha Gyaltsen (, 1326–1401). During his early years, Tsongkhapa also composed a few original works, including the Golden Garland , a commentary on the Abhisamayālaṃkāra from the perspective of the Yogācāra svātantrika madhyamaka tradition of Śāntarakṣita which also attempts to refute the shentong views of Dolpopa (1292–1361).
Маньюшридің сезімдері мен аяндары
1390 жылдан 1398 жылға дейін Цонкхапа әр түрлі жерлерде (олардың ішіндегі ең танымал - Вёлха аңғарында) ұзақ уақыт бойы медитация жасады. Ол сондай-ақ Маджушри бодхисаттвамен байланысы үшін танымал болған және ол сөйлесетін қара Маджушридің жиі көріністерін көрген Умапа Паво Дордже есімді мистик және оқшаулаушымен тығыз қарым-қатынас жасады. Умапа Цонкхапаның медиумы ретінде әрекет етті, ол ақыр соңында Маджушри туралы өз көріністерін көре бастады. Осы кезеңде Цонкхапа гуру Маджушридің (Джамянг Лама) көптеген көріністерін көрді. Бұл көріністер кезінде ол бодхисаттвадан тәлім алады және бос орын туралы дұрыс көзқарас және буддалық тәжірибе туралы сұрақтар қояды. Маджушриден Цонкхапа алған маңызды нұсқау: "Босқа немесе сыртқы көрініске қатысты біржақтылық жасау орынсыз. Әсіресе, сыртқы келбетке көңіл бөлу керек". Цонкхапа бұл көріністер мен нұсқауларды ұстазы Рендавамен талқылайтын (бұл хат алмасудың кейбір жазбалары сақталған). Осы кезеңде Цонкхапа Маджушриден ауызша хабарлар алды. Кейіннен бұл ілімдер Маджушри тәлімдер циклі деп аталды. Бастапқыда Цонкхапа мадхьямаканың ұлы ұстаздарының (Нагарджуна, Буддапалита, Ариадева және Чандракирти) арманын көрген. Бұл түсінде Буддхапалита Цонкхапаның басына оралған мәтінді қойды. Түсінен оянғаннан кейін Цонкхапа Буддапалитаның Нагарджунаның "Орта жол" өлеңдеріне берген түсініктемесін зерттей бастады. Ол 18-ші тарауды оқығанда, түсінігі айқын болды, барлық күмәні жоғалды. 1409 жылы Цонкхапа Лхасадан солтүстікке қарай 25 миль жерде орналасқан Ганден монастырын құруға да қатысты. Оның екі шәкірті Таши Палден (1379-1449 жж.) және Шакия Еши (1354-1435 жж.) тиісінше Дрепунг (1416 жж.) және Сера (1419 жж.) монастырларын құрды. Гандэнмен бірге бұл үш монастырь кейін Тибеттің ең ықпалды гелуг монастырына айналды, сонымен қатар әлемдегі ең ірі монастырь болды. Бұл мекемелер тибет буддизмі, Ганден немесе Гелуг сектасының жаңа өсіп келе жатқан мектебінің орталығы болды. Джинпа басқа да тибет буддистік мектептердегі Паво Цуклак Тренга және Шакия Чокден сияқты түрлі дереккөздердің 15-ші ғасырда көптеген тибеттердің Цонкхапаның жаңа Гелуг дәстүріне қалай жиналғандығы туралы жазғанын атап өтті. Цонкхапаның басқа да маңызды шәкірттері "Токден Жампел Гятсо; Дрепунг және Сера монастырларының негізін қалаушы Джамянг Чёже және Джамчен Чёже; және Бірінші Далай-лама Гендун Друп" болды. Джинпаның айтуынша, XV ғасырдың аяғында "жаңа Ганден дәстүрі бүкіл Тибет мәдени аймағына тарады, бұл дәстүрді батыс Тибетте, Цангда, орталық және оңтүстік Тибетте, шығыста Хам мен Амдода сақтаған монастырлар болды". Цонкхапаны басқа да буддистік дәстүрлердің негізгі тұлғалары жоғары бағалаған. Микё Дорже, 8-ші Кармапа, "Сыбайлассыз Цонг-Хапаны мадақтау" атты өлеңінде Цонг-Хапаны "Будда ілімінің реформаторы", "Тибеттегі Мадхьямака философиясының ұлы арба жүргізушісі", "бос орынды ұсынғандардың ішіндегі ең жоғары" және "Тибет пен Қытайдан Кашмирге дейін киімді киген монахтарды таратуға көмектескен адам" деп атайды. Олардың түсіндірмелері мен экзегезисі гелуг схоластикасының басты бағытына айналды. Олар Цонкхапаның көптеген мәселелерге қатысты көзқарастарын қорғаған немесе сынға алған кейінгі тибет философтарына да үлкен ықпал етті.
From 1390 to 1398, Tsongkhapa engaged in extended meditation retreats (with a small group of attendants) in various locations (the most well known of which is in the Wölkha Valley). He also developed a close relationship with a mystic and hermit named Umapa Pawo Dorje, who was known for his connection to Mañjuśrī bodhisattva and who had frequent visions of black Mañjuśrī with whom he would communicate. Umapa acted as a medium for Tsongkhapa, who eventually began having his own visions of Mañjuśrī. During this period of extensive meditation retreat, Tsongkhapa had numerous visions of guru Mañjuśrī (Jamyang Lama). During these visions he would receive teachings from the bodhisattva and ask questions about the right view of emptiness and about Buddhist practice. An important instruction which Tsongkhapa is said to have received about the view from Mañjuśrī is: "It is inappropriate to be partial either to emptiness or to appearance. In particular, you need to take the appearance aspect seriously." Tsongkhapa would also discuss these visions and instructions with his teacher Rendawa (and some record of this correspondence has survived). During this period, Tsongkhapa is also said to have received a series of oral transmissions from Mañjuśrī. These later came be called the Mañjuśrī cycle of teachings. Initially Tsongkhapa had a dream of the great madhyamaka masters (Nagarjuna, Buddhapalita, Aryadeva and Candrakirti). In this dream, Buddhapālita placed a wrapped text on the top of Tsongkhapa's head. After waking from this dream, Tsongkhapa began to study Buddhapālita's commentary to Nagarjuna's Middle Way Verses. As he was reading chapter 18, his understanding became crystal clear and all his doubts vanished. In 1409, Tsongkhapa also worked to found Ganden monastery, located 25 miles north of Lhasa. Two of his students, Tashi Palden (1379–1449) and Shakya Yeshey (1354–1435) respectively founded Drepung monastery (1416), and Sera Monastery (1419). Together with Ganden, these three would later become the most influential Gelug monasteries in Tibet and also the largest monasteries in the world. These institutions became the center of a new growing school of Tibetan Buddhism, the Ganden or Gelug sect. Jinpa notes that various sources from other Tibetan Buddhist schools, like Pawo Tsuklak Trengwa and Shākya Chokden both write about how large numbers of Tibetans flocked to Tsongkhapa's new Gelug tradition during the 15th century. According to Jinpa, other important students of Tsongkhapa were "Tokden Jampel Gyatso; Jamyang Chöjé and Jamchen Chöjé, the founders of Drepung and Sera monasteries, respectively; and the First Dalai Lama, Gendün Drup." According to Jinpa, by the end of the fifteenth century, the "new Ganden tradition had spread through the entire Tibetan cultural area, with monasteries upholding the tradition located in western Tibet, in Tsang, in central and southern Tibet, and in Kham and Amdo in the east." Tsongkhapa was also held in high regard by key figures of other Tibetan Buddhist traditions. Mikyö Dorje, 8th Karmapa, in a poem called In Praise of the Incomparable Tsong Khapa, calls Tsongkhapa "the reformer of Buddha’s doctrine", "the great charioteer of Madhyamaka philosophy in Tibet", "supreme among those who propound emptiness", and "one who had helped spread robe wearing monastics across Tibet and from China to Kashmir". Their interpretation and exegesis became a major focus of Gelug scholasticism. They were also very influential on later Tibetan philosophers, who would either defend or criticize Tsongkhapa's views on numerous points.