Кіріспе

Сапа инка (кечуа тілінен Сапан инка;) – Инка империясының (Тавантинсуйу) монархы, сондай-ақ ертерек Куско корольдігінің және кейінгі Нео-Инка мемлекетінің билеушісі. Бұл лауазымның бастауы мифтік және Куско қаласының аңызға толы негізімен байланысты болғанымен, тарихи тұрғыдан шамамен 1100 жылға қарай пайда болған сияқты. Инкалар Сапаның Интидің (Инка Күн құдайы) ұлы екеніне сенген және оны көбінесе Интип Чурин немесе «Күн ұлы» деп атағанмен, бұл лауазым ақырында мұрагерлікке айналды, ұл әкесінен кейін билікке келді. Инканың басты әйелі Коя немесе Қоя деп аталды. Инка Рока, алтыншы Инка монархы, ресми түрде алғашқы болып Сапа инка («император») атағын алған. Екі танымал династия болды, олар Хурин және Ханнан топтарымен басқарылды. Испан жаулап алу кезінде соңғысы билікте болды. Инка империясының соңғы тиімді Сапа инкасы Атауальпа болды, ол 1533 жылы Франсиско Писарро және оның конкистадорлары тарапынан өлімге кесілді, бірақ кейінірек бірнеше мұрагерлер бұл атаққа таласқан. Сапа инканы белгілейтін басқа терминдер: Апу («құдайлық»), Капак Инка («қуатты Инка») немесе жай ғана Сапа («бірден-бір»).

Инканы таңдау

Хроникалар инкаларды орта ғасырлардағы еуропалық патшалармен тең дәрежедегі ең жоғарғы билеуші ретінде көрсетеді. Дегенмен, бұл лауазымға қол жеткізу монархиядағыдай үлкен ұлының мұрагерлігімен емес, керісінше, қатаң сынақтар арқылы құдайлардың таңдауымен байланысты болды, онда мұрагерлікке үміткердің физикалық және рухани қабілеттері тексерілді. Мысалы, Уиракоча Инка Инка Урконы таққа тағайындады. Сапа Инканың басты әйелі Коя, қай ұлының әкесінен кейін мұрагер болатыны туралы шешім қабылдауда маңызды рөл атқарды.

Функциялар

Сапа Инка империяның абсолютті билеушісі болды және оның билігі мемлекеттің саяси, әлеуметтік, әскери және экономикалық бағытын біріктірді. Сонымен қатар, қалалардың қала құрылысы жоспары да оның құзырында болды. Дегенмен, олардың ең маңызды еңбектерінің бірі – бүкіл империяны кесіп өтетін жолдар желісі еді. Бұл жолдар әкімшілерге, елшілерге және әскерлерге жылдам сапар жасауға мүмкіндік берді, ал олар аспалы көпірлермен және тамболармен қамтамасыз етілді. Олардың әрқашан жабдықталып, жақсы күтімде болуын қадағалады, бұл империяның ішінде орналасқан қоймалардың құрылысында және ірі азық-түлік пен ресурстарды қайта бөлу жүйелерінде көрініс тапты. Олар сондай-ақ күнтізбеге сәйкес ұйымдастырды. Саяси жағынан, олар мемлекеттік қызметкерлердің адалдығы мен тиімділігін бақылау және бағындырылған халықтардан салық жинау үшін инспекторларды жіберді. Императорлар біртұтас және децентрализацияланған үкіметті қолдады, онда Куско әртүрлі аймақтардың, яғни Суюдың орталық осі ретінде қызмет етті. Олар өте сенімді әкімдерді тағайындады. Экономикалық тұрғыдан, олар әр провинцияның өзінің ресурстарына қарай қанша төлеуі керектігін анықтады. Олар қауымдастықтарды басқару үшін куракастарды өз жағына тартуды білді. Олар салық жинау үшін осы адамдарды пайдаланды. Кез келген халықты бағындырғанда, жеңілген басшыдан жерінің бір бөлігін беруді талап етті, осы арқылы ол билігін сақтап, халық еңбек (мита) және салық түрінде салық төлеуге міндеттенді. Текстильдер мәртебе мен байлықтың белгісі болғандықтан, Сапа Инка ешқашан бір киімді екі рет кимеген деген болжам бар. Атауы Сапа Инка Сурет Туған кез Королева Өлген кез Инка Куско Манко Капакк. 1200–1230 Күн құдайы Интидің ұлы деп есептеледі Мама Уклу 1230 ж. 1230–1260 Манко Капактың ұлы Мама Кура 1260 ж. Локе Юпанкик. 1260–1290 Синчи Роканың ұлы Мама Кава 1290 ж. Майта Капак. 1290–1320 Локе Юпанкидің ұлы Мама Такураэй 1320 ж. Капак Юпанкик. 1320–1350 Майта Капактың ұлы Мама Чимпу Курихиллпай 1350 ж. Сапа Инканың кейінгі беделінің көрсеткіші ретінде, кейінгі жылдары "капак" сөзі әскербасыны, ал "синчи" – басшыны білдірген.

Екінші династия

Екінші династия Ханан тобымен байланысты және соңғы Хурин Сапа Инкасының ұлы Капак Юпанки тұсында Инка Рока құрған. Капак Юпанки қайтыс болғаннан кейін, оның тағы бір ұлы, Инка Роканың жартылай інісі Куиспе Юпанки мұрагер болуға ниеттенген. Алайда Ханан бүлік көтеріп, оның орнына Инка Роканы таққа отырғызды. Атауы Сапа Инка Сурет Туған кез Королевасы Өлім Инка Куско Инка Рока 1350–1380 Капак Юпанкидің ұлы Мама Микай шамамен 1380 ж. Яхуар Уакақ 1380–1410 Инка Роканың ұлы Мама Чикья шамамен 1410 ж. Виракоча 1410–1438 Яхуар Уакақтың ұлы Мама Рунту Куя 1438 Пачакути 1438–1471 Виракочаның ұлы Мама Анаварки 1471 Тупак Инка Юпанки 1471–1493 Пачакутидің ұлы Мама Уклю iskay ñiqin 1493 Хуайна Капак 1493–1527 Тупак Инка Юпанкидің ұлы Куси РимайАрава Уклю 1527 Хуаскар 1527–1532 Хуайна Капақтың ұлы Чукуй Уайпа 1533 Атахуалпаның қызметкерлері өлтірді. Атахуальпа 1532–1533 Хуайна Капақтың ұлы Куя Асарпай (дұрыс емес жазылған болуы мүмкін) 26 шілде 1533 ж. Конкистадорлар өлтірді. 1527 жылы бірнеше күн ғана Инка болған Нинан Куйочи кейде Сапа Инкаларының тізіміне енбейді, себебі оның шешек ауруынан қайтыс болғаны туралы хабар Кускоға оны Сапа Инка деп жариялағаннан кейін көп ұзамай жетті. Ол әкесі Хуайна Капақтың өліміне куә болды. Мұрагер деп саналған Нинанның өлімі Хуаскар мен Атахуальпа арасындағы Инка азаматтық соғысына әкелді, осы әлсіздікті конкистадорлар Инка империясын басып алғанда пайдаланды.

Жаулап алғаннан кейінгі сапа инкалары

Атауы Сапа Инка Суреті Туу Өлім жазбалары Инкалардың Инкасы Тупак Хуаллапа1533 Хуайна Капақтың ұлы 1533 Франсиско Писарро орнатты. Манко Инка Юпанки1533–1544 Хуайна Капақтың ұлы 1544 Франсиско Писарро орнатты. 1536 жылы испандарға қарсы көтеріліс ұйымдастырды; жеңілгеннен кейін, Алмагристастар өлтіргенге дейін Вилкабамбада Жаңа Инка мемлекетін құрды. Паулу Инка1536–1549 Хуайна Капақтың ұлы 1549 Манко Инка көтеріліс жасағаннан кейін испандықтар орнатқан; Кускода билік жүргізді. Вилькабамба Инкасы Сайри Тупак1544–1560 Манко Инка Юпанкидің ұлы 1560 Вилькабамбада билік жүргізді. Титу Куси1563–1571 Манко Инка Юпанкидің ұлы 1571 Вилькабамбада билік құрды. Тупак Амару1571–1572 Манко Инка Юпанкидің ұлы 24 қыркүйек 1572 Испандықтар өлім жазасын орындады Вилькабамбада билік жүргізді. Соңғы Сапа Инка. Бұл соңғы Сапа Инканы 18 ғасырдағы Перу көтерілісінің басшысы Тупак Амару II-мен шатастыруға болмайды.