Кіріспе

"Эдельвейс" – 1959 жылғы Роджерс және Хаммерштейннің "Музыканың дыбысы" мюзиклінен алынған ән. Ол Альп тауларының биік жерлерінде өсетін эдельвейс (Leontopodium nivale) ақ гүлінің атымен аталған. Ән 1959 жылғы "Музыканың дыбысы" бродвейлік қойылымы үшін капитан Георг фон Трапп кейіпкеріне арналған ән ретінде жазылған. Мюзиклде капитан фон Трапп және оның отбасы осы әнді екінші актінің соңындағы концертте орындайды. Бұл – Аншлюс (нацистердің отанды басып алуы) кезінде нацистік Германияның теңіз күштеріне қосылуға жасалған қысымға қарсы Австриялық патриотизмнің білдірісі. Бұл сонымен қатар капитан фон Трапптың өзінің сүйікті отанымен астыртын қоштасуы, ол гүлді Австрияға деген адалдығының символы ретінде пайдаланады. 1965 жылғы фильмде бұл ән капитан балаларымен музыканы қайта жаратқанда, фильмнің басында да орындалады. Бұл Роджерс пен Хаммерштейннің музыкалық серіктестігінің соңғы әні, сондай-ақ 1960 жылдың тамызында қайтыс болған Оскар Хаммерштейн II жазған соңғы ән еді.

Жазу

"Музыка дыбысы" Бостондағы қойылымдар кезінде Ричард Роджерс капитан фон Трапп өзі білетін және жақсы көретін Австрияға қоштасу үшін ән айтуы керек деп ойлады. Роджерс пен Оскар Хаммерштейн II фон Трапптың шоудың соңындағы фестиваль концертінде орындайтын қосымша ән жазуға бел буды. Олар ән жазып жатқанда, бұл әнге капитан рөліне шақырылған Теодор Бикельдің гитарада ойнау және халық әндерін орындау талантын да пайдалануға болатынын түсінді. "Музыка дыбысы" Бродвейдегі тұңғыш көрсетілімінен тоғыз ай өткен соң Теодор Бикель дүниеден озды.

Фильмге бейімделу

Сахналық қойылымда ән тек концерт сахнасында қолданылса да, Эрнест Леманның фильмге бейімделу сценарийінде ән екі рет пайда болады. Леман әнді толыққанды пайдаланатын жаңа сахна құрды. Бұл сахна, Ховард Линдсей мен Рассел Крауздың түпнұсқа сценарийіндегі бір сөйлемнен шабыттанды, онда капитан фон Трапп отбасылық бөлмеде балаларымен бірге "Эдельвейс" әнін орындайды, Лизлдің қосылуымен оларға деген махаббатын жаңадан сезінеді. Леман Зальцбург фестивалінің концерттік сахнасында ән орындалған кезде оның мағынасын кеңейтті, капитан фон Трапп пен оның отбасы арена төңірегіндегі нацистік сарбаздарға қарсы тұрып, көпшілікті әнге қосылуға шақырды. Кристофер Пламмер фильмде капитан фон Трапп рөлін ойнады. Дегенмен, Пламмер өзі әнді жазғанына қарамастан, оның ән айтуы Билл Лидің дауысымен қайта жазылды. Сондай-ақ, әннің инструменталды нұсқасы фильмнің бірінші бөлігінің соңында Мария аббатханаға қайтып оралар кезде кештің соңғы әні ретінде естіледі.

Австриялық көзқарастар

Эдельвейс – Австрияда кең таралған гүл. Ол бұрынғы австриялық 1 шиллингтік монетада бейнеленген. Қазір оны 2 центтік евро монетасында да көруге болады. Австрияда бұл гүлді қорғау заңмен қамтамасыз етілген, сондықтан оны теруге тыйым салынған. "Эдельвейс" кейбір австриялық әскер бөлімдері мен жақын орналасқан Бавария Альпындағы неміс Gebirgsjäger (тау әскерлері) бөлімшелерінің бас киімдеріндегі белгі ретінде де қолданылады. Алғашқыда "The Sound of Music" мюзиклі австриялықтар тарапынан теріс қабылданып, "Edelweiss" әніне де сын айтылды. 1984 жылы АҚШ президенті Рональд Рейган Австрия президенті Рудольф Киршлягерге арнаған сөзінде осы әннен үзінді келтіргенде, австриялық газеттер әннің қалыпты сөздерге толы екенін айтып, оны "китч" деп атады. 2005 жылы Венадағы ұлттық сахнада мюзиклдің тұсаукесері кезінде бір сыншы оны "жалықтыратын" деп сипаттаса, енді бірі "Эдельвейс" австриялық музыкалық өнерге жасалған "нашарлық" екенін айтты. Алайда, фильмдерге байланысты туризмнің өркендеуі Сальцбургтің Вольфганг Амадей Моцарттың туған жері ретіндегі мәнінен асып түскен соң, көзқарас өзгерді. 2011 жылы Сальцбургте мюзиклдің премьерасы өткенде, көптеген қойылымдардың билеттері сатылып кетті.

Қате түсініктер

Әннің үлкен танымалдылығы оның көптеген тыңдаушыларын Австрия халық әні немесе тіпті ресми ұлттық әнұран деп ойлауға әкелді. Дегенмен, Австрияның ресми әнұраны – "Land der Berge, Land am Strome", ал 1929 жылдан Аншлюске дейін қолданылған әнұран – "Sei gesegnet ohne Ende". Хаммерштейннің бірлесіп жазған тағы бір әні – "Ol' Man River" (Шоу-бот мюзиклінен) туралы да ұқсас жаңылыс бар, оны көпшілік (негізінен қате) афроамерикандық рухани ән деп санайды. Екі ән туралы бұл қате түсініктердің ұқсастығын екі автор атап өтті, олардың екеуі де мұны Хаммерштейннің талантына дәлел деп санайды. Элисон Макламор "Музыкалық театр: Бағалау" кітабында былай деп жазады: "Шоу үшін соңғы жазылған ән – "Эдельвейс", ол Австрияның туған гүліне арналған нәзік құрмет, ол шынайы австриялық халық әнінің сезімін береді, дәл сол сияқты "Ol' Man River" тыңдаушыларға нағыз афроамерикандық рухани әндей көрінген". Хью Фордин Оскар Хаммерштейннің өмірбаянында авторлардың "нағыз халық әнінің сапасын имитациялау қабілеті" туралы жазады. "Ol' Man River" қара жұмысшының әнінің әуенімен еске түседі. Отыз жыл өткен соң "Эдельвейс" ескі австриялық ән деп кеңінен танылды, бірақ Оскар оны "Музыканың дыбысы" үшін жазған". Теодор Бикель өзінің "Тео" (2002) автобиографиясында бір өнер көрсеткеннен кейін, оған туған австриялық адам келіп: "Мен "Эдельвейс"-ті жақсы көремін", – деді де, толық сеніммен: "Әрине, мен оны көп бұрыннан білемін, бірақ неміс тілінде ғана", – деп қосты. Ән туралы тағы бір жалған пікір – ол нацистік әнұран, бірақ "Эдельвейс" "Музыканың дыбысы" контекстінде нацистік ән емес, тіпті нацистік кезеңде де мұндай ән болған жоқ. Дегенмен, 1941 жылы Гермс Ниль неміс армиясы үшін "Es war ein Edelweiss" деген тағы бір ән жазған.

Құқықтық мәселелер

Роджерс пен Хаммерштейннің мұрагерлері әннің әуеніне басқа мәтіндерді қолдануға рұқсат бермеді, егер олар адал пайдалану шеңберіне кірмесе, осы нұсқалардың кейбір коммерциялық қолданылуы заңбұзушылыққа алып келуі мүмкін. Роджерс "өзгертілген сөздермен "Эдельвейс" әуенімен пайдаланған кез келген топқа қарсы заң шараларын қолданатынын" айтқан, қазіргі құқық иелері оның қалауын сақтап, "авторлардың ниетіне қайшы келетін" осы коммерциялық сұраныстарға рұқсат беруден бас тартады.

Басқа нұсқалар

Ағылшын әншісі Винс Хилл 1967 жылы әннің кавер нұсқасымен Ұлыбритания сингл чартында #2 орынға жетті. Жозефина Сяо (蕭芳芳) 1967 жылғы "Жылдамдықтың кілкілкіті" (閃電煞星) фильмінде әннің қытай (кантон тілінде) нұсқасын орындады. 2013 жылы американдық кантри әншісі Кэрри Андервуд және ағылшын актері Стивен Мойер, сондай-ақ Ариан Ринехарт, Майкл Нигро, Элла Уоттс Горман, Джо Уэст, София Карузо, Грейс Рундхауг және Пейтон Элла "Музыканың дыбысы тірі!" телешоуында орындады және саундтрек үшін әннің студиялық жазбасын жасады. Жаннет Олссонның орындауы 2015 жылғы Amazon сериясы "Жоғары қамал" (The Man in the High Castle) сериалының кіріспесінде қолданылды.