Ондық емес валюталар: Мавритания, Мадагаскар және Мальта тәрізді елдердегі тарихы мен қазіргі қолданылуы. Бағалы бірліктер мен бөлімдері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ондық емес валюта – негізгі бірліктің ондық бөлшегі емес кіші бірліктері бар валюта, яғни негізгі бірліктегі кіші бірліктер саны 10-ның дәрежесіне тең емес. Тарихи жағдайда көптеген валюталар ондық емес болған, бірақ қазіргі таңда барлық валюталар дерлік ондық жүйеде.
A non decimal currency is a currency that has sub units that are a non decimal fraction of the main unit, i. e. the number of sub units in a main unit is not a power of 10. Historically, most currencies were non decimal, though today virtually all are now decimal.
Қазіргі жағдай
Бүгінде тек екі елде ғана ондық емес валюта қолданылады: Мавританияда 1 огия = 5 хоум, ал Мадагаскарда 1 ариар = 5 ираимбиланжа. Дегенмен, бұл тек теориялық тұрғыдан ондық емес, себебі екі жағдайда да әрбір кіші бірліктің құны нақты қолдану үшін тым төмен, ал кіші бірліктердің монеталары қазір қолданылмайды. Халықаралық құқық бойынша егемендігіне талап етуді жалғастырып, Біріккен Ұлттар Ұйымында тұрақты бақылаушы статусын алған Мальтаның Егеменді Әскери Орденінің ресми валютасы – мальтийлік скудо, ол 12 тариге бөлінеді, әр тари 20 граниден, ал әр гран 6 пикколиден тұрады. Қалған барлық заманауи валюталар ондық немесе кіші бірліктері жоқ, себебі олар жойылған немесе қолданудағы құнын жоғалтып, енді қолданылмайды.
Today, only two countries have non decimal currencies: Mauritania, where 1 ouguiya = 5 khoums, and Madagascar, where 1 ariary = 5 iraimbilanja. However, these are only theoretically non decimal, as in both cases the value of each sub unit is too small to be of any practical use and coins of sub unit denominations are no longer used. The official currency of the Sovereign Military Order of Malta, which retains its claims of sovereignty under international law and has been granted permanent observer status at the United Nations, is the Maltese scudo, which is subdivided into 12 tarì, each of 20 grani with 6 piccoli to the grano. All other contemporary currencies are either decimal or have no sub units at all, either because they have been abolished or because they have lost all practical value and are no longer used.
Тарихи ондық емес валюталар
Тарихи тұрғыдан алғанда, ондық емес жүйелердің алуан түрлілігі қолданылған. Мысалы, жиірмелік жүйе (негізі 20) ежелгі Мезоамерикада қолданылды. Алты жүйелік жүйе (негізі 60) ежелгі Месопотамияда кеңінен таралды, себебі бұл жүйе уақыт өлшемдерінде, геометрияда, валютада және басқа да салаларда қолданылды. Ондық валюталардың да кемшіліктері бар. Көптеген ондық емес валюталардың басты артықшылығы – оларды ондық валюталарға қарағанда, әсіресе 3 және 8 сияқты сандарға бөлу оңайырақ, себебі олар көптеген көбейткіштері бар конверсиялық шамаларға негізделген. 100:1 қатынасы бар валютаны 3-ке немесе 8-ге бөлуге болмайды. Мысалы, австриялық гульденнің үштен бірі (60 крейцер) 20 крейцерге тең болса, ал доллардың үштен бірі 33 центқа тең. Бұл бөліну қабілеті сауда жасағанда және ақша сомаларын бөліскенде пайдалы. Осы себептерге байланысты көптеген мемлекеттер бұрын ондық емес валюталарды қабылдауды жөн көрді, олар 12 немесе 20 сияқты кіші бірліктерге бөлінетін, кейде бірнеше деңгейлі кіші бірліктері бар болатын. Ондық емес валюталардың пайда болуының тағы бір, сәттірек жолы бар. Көбінесе бірнеше валюта бір уақытта экономикада айналымда болып, олардың арасында ондық емес айырбас бағамдары болды. Мысалы, Рейхсталер, риксдоллар, риксдалер, риксдальдер және ригсдалер деп аталатын байланысты валюталар Стокгольм, Копенгаген, Антверпен және Кельн қалаларында әртүрлі жергілікті монеталарды білдіретін ортақ есептік бірлік ретінде кеңінен қабылданды. Инфляция жергілікті түрде дамыды, кіші бөлімдері өзгеріп отырды. Мысалы, Риксдалер 1700 жылы Швецияда 2 күміс далерге тең болды, бірақ 1715-19 жылдардағы күміс далер монетасының құнсыздануынан кейін 1776 жылға дейін бір Риксдалер 3 күміс далерге тең болды. Көптеген валюталар есептік бірліктер мен монеталармен бейнеленген бірліктер арасында ешқандай айырма жасамайтындықтан, мұндай өзгерістер туды. (Ұлыбританиядағы гинея осыған ұқсас мысал болатын, ол бір фунт стерлингтен сәл қымбатқа бағаланды.) Жалпы алғанда, егер негізгі бірлік алтын монета болса, ал кіші бірліктер күміс немесе мыс монеталар болса, металдардың салыстырмалы құндылықтары өзгергенде, мысалы, металдардың бірінің ұсынымының өсуі немесе азаюы салдарынан, бір негізгі бірлікке тең кіші бірліктердің саны да өзгеруі мүмкін. Сондықтан, төмендегі тізім толық сурет бермейді: ол әртүрлі кезеңдерден алынған мысалдардың тізімі. Төменде берілген көптеген кіші бөлімдер тарихи өзгерістерге ұшырады. Ресей рублінің 1701 жылы Ұлы Петр 1 рубль = 100 копек қатынасын белгілеген кезде алғашқы ондық валютаға айналғандығы жиі айтылады. Жапондықтар күміс моммамен және оның ондық кіші бірліктерімен есептеген, бірақ момма монета емес, 3,75 г тең салмақты бірлік болды: есеп күміс салмағы бойынша жүргізілді. Британ фунты стерлинг 15 ақпанда 1971 жылы ондыққа ауысқан соңғы ірі валюта болды. Мальталықтар бір жыл (1972) күтті, содан кейін Нигерия 1973 жылы соңынан ерді. 19-ғасырда фунтты ондыққа бөлудің алғашқы ұсынысы 1 фунт = 10 флорин = 100 диме = 1000 цент жүйесін қарастырды. Алайда, сол кездегі жалғыз қадам 1849 жылы флорин (екі шиллинг) монетасын енгізу болды (ең ерте үлгілерде "Бір фунттың оннан бір бөлігі" деген жазу болды).
Historically, a variety of non decimal systems have been used. For example, A vigesimal system (base 20) was in use within ancient Mesoamerica. A sexagesimal system (base 60) was in wide use in ancient Mesopotamia, as this system was used in measurements of time, geometry, currency, and other fields. Decimal currencies also have disadvantages. The principal advantage of most non decimal currencies is that they are more easily divided, particularly by numbers such as 3 and 8, than decimal currencies, due to being based upon conversion values that have a large number of factors. A currency with a 100:1 ratio is divisible neither into 3 nor into 8. For example, one third of an Austrian Gulden (of 60 Kreuzer) was 20 Kreuzer while a third of a dollar is 33. cents. This divisibility is useful when trading and when sharing out sums of money. For these reasons, many states chose in the past to adopt non decimal currencies based on divisions into sub units such as 12 or 20, sometimes with more than one tier of sub units. There is a second, more fortuitous, way in which non decimal currencies emerged. Often multiple currencies would circulate concurrently in an economy, with non decimal exchange rates between them. For example, a group related currencies called Reichsthaler, rixdollar, riksdaler, rijksdaalder, and rigsdaler were widely accepted as a common accounting unit which represented a variety of local coins in Stockholm, Copenhagen, Antwerp, and Cologne. Inflation developed locally, with changing subdivisions. For instance the Riksdaler was equivalent to 2 silver dalers in Sweden in 1700, but after the 1715 19 devaluation of the silver daler coin until 1776 one Riksdaler equated to 3 daler silvermint. Most currencies made no distinction between units of accounting and units represented by coins and thus created such shifts. (A similar example in the UK was the guinea, which was worth slightly more than one pound sterling.) In general, when the major unit was, say, a gold coin and the minor units were silver or copper coins, then when the relative values of the metals changed, perhaps because of an increase or decrease in the supply of one of the metals, then the number of minor units equivalent to one major unit would also change. Thus the following list does not give a complete picture: it is a list of examples picked from different periods. Many of the subdivisions given below underwent historical changes. The Russian ruble is often said to have become the first decimalized currency when Peter the Great established the ratio 1 ruble = 100 kopecks in 1701. The Japanese were in some sense earlier calculating with the silver momme and its decimal subunits but then the momme was not a coin but a unit of weight equivalent to 3.75 g: accounting was by weight of silver. The British pound sterling was the last major currency to be decimalized, on 15 February 1971. The Maltese waited just one year (1972) before following suit and Nigeria followed in 1973. An early proposal for decimalizing the pound in the 19th century envisaged a system of 1 Pound = 10 florins = 100 dimes = 1000 cents. However the only step taken at that time was the introduction in 1849 of a florin (two shillings) coin (the earliest examples bore the inscription "One Tenth of a Pound").