1555 ж. құрылған "Мәскеу компаниясы" – Англия мен Ресей арасындағы сауда монополиясы. Әлемді зерттеуге қаржылаған алғашқы акционерлік қоғам. Қазір қайырымдылық қызметі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XVI ғасырдағы ағылшын сауда кәсіпорны
16th century English business enterprise
Московия компаниясы (Ресей компаниясы немесе Московия сауда компаниясы; Московская компания) – 1555 жылы құрылған ағылшын сауда компаниясы. Бұл Англияда көп ұзамай гүлденіп, әлемді зерттеуді қаржыландыратын бизнестің алғашқы түрінің бастауы болған, алғашқы маңызды жарғылық акционерлік қоғам еді. Московия компаниясы 1698 жылға дейін Англия мен Ресей арасындағы саудаға монополиялық құқыққа ие болды және Ресей революциясына дейін сауда компаниясы ретінде сақталды. 1917 жылдан бері компания қайырымдылық ұйымы ретінде жұмыс істейді, қазір Ресейде қызмет етеді.
The Muscovy Company (also called the Russia Company or the Muscovy Trading Company; Московская компания) was an English trading company chartered in 1555. It was the first major chartered joint stock company, the precursor of the type of business that would soon flourish in England and finance its exploration of the world. The Muscovy Company had a monopoly on trade between England and Russia until 1698 and it survived as a trading company until the Russian Revolution. Since 1917, the company has operated as a charity, now working within Russia.
Жаңа жерлерге саяхат жасаған саудагерлер
Московия компаниясы өз тамырларын 1551 жылы Ричард Канцлер, Себастьян Кэбот және сэр Хью Уиллоуби Қытайға Солтүстік-Шығыс жолын іздеуге шешім қабылдаған «Жаңа жерлерге саяхаттаушылар компаниясына» (толық атауы: «Аймақтарды, доминиондарды, аралдарды және белгісіз жерлерді ашу үшін саяхаттаушылар компаниясының құпиясы және компаниясы») дейін жетеді. Саудагерлердің авантюристтер компаниясының алғашқы экспедициясын Уиллоуби басқарды, ол елдің солтүстігіндегі ағылшын қамалдарын қорғаған шотландтарға қарсы көрсете білген қызметі үшін әскери басшылық қабілетімен ерекшеленді. Оның бұрын теңізде немесе кемеде тәжірибесі болмаған, сондықтан жаңа өмірге бейімделе алатынына үміттенген. Канцлер үш кемеден тұратын шағын флоттың навигаторы болды: Уиллоуби басқаратын «Бона Эсперанса», Канцлер басқаратын «Эдвард Бонавенчур» және «Бона Конфиденция». Флот 1553 жылдың 10 мамырында Лондоннан аттанды, бірақ Лофотен аралдарына жақын жердегі дауыл кемелерге соқтығысып, Канцлердің кемесін қалған екеуінен бөліп алды. Уиллоуби Баренц теңізінен өтіп, Новая Земляға жетті. Ол жағалау бойымен біраз уақыт жүзіп, содан кейін Скандинавияға қарай бет бұрды. Алайда, қазіргі Мурманск қаласының шығысындағы Варзина өзенінің сағасында кеме мұзға тігіліп қалды. Уиллоуби мен оның экипажы бірнеше жылдан кейін мұздаған кемені тапқан ресейлік балықшылармен кездесті. Кемеге кіргенде олар Уиллоуби мен оның серіктерінің мұздап қалған денелерін тапты. Ерлердің суық ресей қысында тоңғаны болжанып жүр, бірақ Уиллоуби мен оның экипажы қыста кемеде болуға жақсы дайындалған еді – олардың Азияға сапарға жеткілікті азық-түліктері болды және кез келген жерде сауда жасауға арналған көптеген жүн киімдері болды. Сондықтан тарихшылар Уиллоуби мен оның командасының қоршаған ортадан зардап шегуінен емес, көмірқышқыл газынан уланудан қайтыс болғанын болжайды. Айналасындағы шығанақта теңіз көмірінің мол қоры болған және оларды жылыту үшін адамдар материал жинауға жіберілген болуы мүмкін, ал жабық кеңістікте теңіз көмірінің жануы олардың кішкентай кемедегі өліміне әкелуі мүмкін еді. Қалай болғанда да, Уиллоуби түрлі бағытта барлаушыларды жіберіп, үш күндік сапардан кейін ешбір адамды таппаса қайтып келуді бұйырды. Барлық сапарлар сәтсіз аяқталды, ал сол жылы Канцлер қайтадан Ресейге аттанды. Московия компаниясы Московия мен Англия арасындағы маңызды дипломатиялық байланысқа айналды және оқшауланған Московия үшін ерекше құнды болды. Іван IV сарайына келгеннен кейін Канцлер компания үшін Ресейде бірқатар жеңілдіктерге қол жеткізді, оның ішінде еркін өтуге, ағылшын қоныстарын бақылауға және тұтқындалудан қорғалуға мүмкіндік берді. Бір жылдан кейін, 1556 жылы, Канцлер Англияға қайтқанда, Англиядағы алғашқы орыс елшісі Осип Непея оған қосылды. Алайда, осы кезде Канцлердің бақыты түгеліп қалды. Шотландия жағалауында оның кемесі кенеттен дауылға ұшырап, құлады. Канцлер суға батып кетті, бірақ Непея жағалауға жетіп, шотландтар оны Лондонға саяхаттауға рұқсат берместен бұрын бірнеше айға барымтаға алды.
The Muscovy Company traces its roots to the Company of Merchant Adventurers to New Lands (in full: "Mystery and Company of Merchant Adventurers for the Discovery of Regions, Dominions, Islands, and Places unknown") founded in 1551 by Richard Chancellor, Sebastian Cabot and Sir Hugh Willoughby, who decided to look for the Northeast Passage to China. The first expedition of the Company of Merchant Adventurers was led by Willoughby, who was chosen for his military leadership skills after esteemed service against the Scots defending English castles in the north of the country. He had no prior nautical or navigational experience and it was hoped he would transition into naval life with the same aplomb he showed on land. Chancellor would function as the navigator of the small fleet, which consisted of three ships: the Bona Esperanza under Willoughby, the Edward Bonaventure under Chancellor and the Bona Confidentia. The fleet departed from London on 10 May 1553, but near the Lofoten islands a storm hit the ships and separated Chancellor's vessel from the other two. Willoughby eventually crossed the Barents Sea and reached Novaya Zemlya. He spent some time sailing along the coast, then turned south towards Scandinavia. However at the mouth of the Varzina River on the coast to the east of present day Murmansk the ship became trapped in ice. Willoughby and his crew were found a few years later by Russian fishermen who stumbled across the ship frozen in ice. Forcing entry into the ship, they found the bodies of Willoughby and his men frozen solid. It has been assumed that the men froze after a cold Russian winter aboard the ship, however, Willoughby and his men were well supplied for a winter aboard a ship – they had supplies of food enough for a journey meant for Asia and they had many woollen garments meant for trading in any destination they might have ended up in. It has therefore been posited by historians that Willoughby and his crew died not from exposure to the elements, but from carbon monoxide poisoning. The surrounding bay would have had ample supplies of sea coal and it was likely that men would have been sent out to gather material to keep them warm, and any combustion of sea coal in an enclosed area could easily have led to their deaths in a small ship hold. At any rate, Willoughby sent out scouts in various directions with the instruction to return after three days travelling if they had not found any human contact. All of these journeys failed. and in the same year Chancellor left for Russia again. The Muscovy Company became an important diplomatic link between Muscovy and England, and was especially valued by the isolated Muscovy. Upon his arrival to the court of Ivan IV, Chancellor secured a number of privileges within Russia for the company, including free passage, control of English settlement, and freedom from arrest. When Chancellor set sail for England one year later in 1556, he was joined by the first Russian ambassador to England, Osip Nepeya. However at this juncture Chancellor's luck finally ran out. Off the Scottish coast, his ship was caught in a sudden storm and shipwrecked. Chancellor drowned, but Nepeya managed to reach the coast, where he was taken hostage by the Scots for a few months before they allowed him to travel on to London.
Ресей арқылы сауда
Энтони Дженкинсон Канцлерден кейін Московия компаниясының басты саудагері болды. Дженкинсон екі маңызды сапар жасады: бірі – Мәскеуден құрлық арқылы Катайға жетуге тырысты, ақырында Бухарада тоқтады; екіншісі – 1562 және 1579 жылдар аралығында Ресей арқылы Парсыға құрлық жолымен сауда қатынастарын орнату үшін. Дженкинсон Парсыға дейінгі құрлық жолының мүмкін екенін растағанмен, аймақтағы қиындықтарға байланысты 1573 жылы ол тоқтатылды; 1741 жылы Парламент компанияның осы бағытқа құқығын қайта бекіткенше жол қайта ашылмады. Московия компаниясы мен Ресей арасындағы бұл алаңдаушылық Федор Иванович пен Борис Годуновтың ағылшындарға қарсы соттары тұсында XVI ғасырдың соңына дейін жалғасты. XVI ғасырдың соңында Ричард Хаклюйт былай деп жазды: "Мастер Дженкинсонның Бактриядағы Богарға жасаған көрнекті және ерекше саяхаты. Осыған қоса, біздің сапарларымыздың он бірі Двина өзенінің ағысына қарсы 1100 верст жолмен Вологда қаласына дейін, одан кейін Волганың құйылысында орналасқан Ераслауға дейін 180 верст, содан кейін Астраханның ежелгі сауда қаласына дейін 2500-нен астам верст, Волганың көптеген салаларына дейін, одан кейін Каспий теңізі арқылы кемемен Медияға, одан әрі түйелермен Грузияға, Арменияға, Гирканияға, Гилланға және Парсы империясының ірі қалаларына дейін: Мәскеу саудагерлері компаниясы өз қалаларының және қоғамдарының мәңгілік құрметі үшін Еуропаның барлық елдерінен гөрі көп нәрсе жасады".
Anthony Jenkinson succeeded Chancellor as the main trader of the Muscovy Company. Jenkinson made two important voyages himself — one trying to reach Cathay overland from Moscow, eventually stopping at Bukhara; the other, between 1562 and 1579 to establish overland trade routes through Russia to Persia. Although Jenkinson verified that the overland route to Persia was a viable one, it was abandoned in 1573 due to difficulties in the region; the route did not reopen until Parliament reinstated the company's right to the route in 1741. This unease between the Muscovy Company and Russia continued to the end of the sixteenth century, under the anti English dominated courts of Fyodor Ivanovich and Boris Godunov. At the end of the 16th century, Richard Hakluyt wrote: " the notable and strange journey of Master Jenkinson to Boghar in Bactria. Whereunto thou maist adde sixe of our voyages eleven hundred verstes up against the streame of Dwina to the towne of Vologhda thence one hundred and fourescore verstes by land to Yeraslaue standing upon the mighty river of Volga: there hence above two thousand and five hundred versts downe the streame to the ancient marte Towne of Astracan, and so to the manifolde mouthes of Volga, and from thence also by ship over the Caspian sea into Media, and further then that also with Camels unto Georgia, Armenia, Hyrcania, Gillan, and the cheefest Cities of the Empire of Persia: wherein the Companie of Moscovie Marchants to the perpetual honor of their Citie, and societie, have performed more than any one, yea than all the nations of Europe besides."
Кеңейту
1577 жылы Елизавета I патшайымы "Московия компаниясына" кит аулауға монополиялық құқық беретін жарғы берді. Бұл акционерлік қоғамның ең маңызды және табысты кит аулау аймақтары 17 ғасырдың басында Шпицберген айналасында қалыптасты, ал компанияның 1613 жылғы патшалық жарғысы Хью Уиллоубидің 1553 жылы осы жерді ашқаны туралы (бұрыс) мәлімдемеге сүйене отырып, Шпицбергенде кит аулау монополиясын бекітті. Алғашқыда ағылшындар бәсекелестерді ығыстыруға тырысты, бірақ бірнеше жылдан кейін Арктика аралдарының оңтүстігіндегі суларға ғана құқық талап етті. 1556 жылы Канцлер қайтыс болғаннан кейін, "Московия компаниясы" Солтүстік-Шығыс жолын табу үшін тағы бір экспедиция ұйымдастырды, оған Стивен Бороу жетекшілік етті. Ол Солтүстік Мұзды мұхитындағы Вайгач және Новая Земля аралдары арасындағы Қара қақпасы арқылы өте алды. 1607 және 1608 жылдары компания Генри Хадсонды Солтүстік-Шығыс жолын табу мақсатымен екі жеке сапарға жіберді. Екі сапар да нәтижесіз аяқталды.
Queen Elizabeth I granted the Muscovy Company a monopoly charter on whaling in 1577. The primary and most profitable whaling grounds of this joint stock company came to be centered around Spitsbergen in the early 17th century, and the company's royal charter of 1613 granted a monopoly on whaling in Spitsbergen, based on the (erroneous) claim that Hugh Willoughby had discovered the land in 1553. Initially the English tried to drive away competitors, but after a few years, they claimed rights only to the waters south of these Arctic islands. Shortly after Chancellor's death in 1556, the Muscovy Company sent another voyage to discover the Northeast Passage, this time led by Steven Borough. He managed to sail through the Kara Gates, the strait between the islands of Vaygach and Novaya Zemlya in the Arctic Ocean. In 1607 and 1608, the company sent Henry Hudson in two separate voyages in an attempt to find the Northeast Passage. Both voyages were unsuccessful.
Құлдырау
1646 жылы патша Алексей I Англиядағы азамат соғысында парламентарийлерді қолдады деген айыптамаға жауап ретінде Мәскеу компаниясын Ресей кеденінен босатудан бас тартты. 1648 жылы Англия королі Карл I-нің өлім жазасынан кейін Алексей I Архангельск қаласынан басқа барлық ағылшын саудагерлерін Ресейден қуды. 1660 жылы Англия королі Карл II-нің таққа қайта отыруы Англия мен Ресей арасындағы қарым-қатынастың уақытша жақсаруына әкелді, бірақ 1664 жылы Эндрю Марвелл басқарған елшілік Мәскеу компаниясының бұрынғы артықшылықтарын қайта қалпына келтіре алмады. Осы аралықта голланд саудагерлері ағылшын саудагерлерін ығыстырып, Ресейдегі басты саудагерлерге айналды.
In 1646, Tsar Alexei I rescinded the exemption of the Muscovy Company from Russian customs, in response to the company's alleged support of the Parliamentarians in the English Civil War. After the execution of Charles I of England in 1648, Alexei I expelled English merchants from Russia altogether, except from Arkhangelsk. While the restoration of Charles II of England in 1660 resulted in a temporary thaw of relations between England and Russia, a 1664 embassy under Andrew Marvell proved unsuccessful in restoring the Muscovy Company's prior benefits. In the meantime, Dutch merchants replaced the English as the dominant traders in Russia.
XVIII ғасырдан бастап
Компания әр түрлі уақытта Архангельск, Мәскеу, Санкт-Петербург және Кронштадт қалаларында шіркеулерге және англикандық пасторларға көмектесті, мысалы, Мәскеудегі Санкт-Андрей англикан шіркеуі сияқты. Компания 1917 жылғы Ресей революциясына дейін жұмыс істеді, содан бері көбінесе қайырымдылық қызметін жүзеге асырып келеді. Санкт-Андрей шіркеуі мен компанияның бас кеңсесі (Ескі ағылшын ауласы деп аталады) Иван IV патшалық кезінде салынған және Мәскеу Кремлінен көп алшақ емес. 1994 жылы оларды Елизавета II патшайым барып көрді.
The Company helped provide churches and Anglican ministers at various times in Arkhangelsk, Moscow, St. Petersburg, and Kronstadt, such as St. Andrew's Anglican Church, Moscow. The Company continued in existence until the Russian Revolution of 1917 and has since operated mainly as a charity. St. Andrew's and the company headquarters (called the Old English Yard), were built during the reign of Ivan IV, and are not far from the Moscow Kremlin. In 1994 they were visited by Queen Elizabeth II.
Көркем әдебиеттегі портрет
Ричард Канцлердің 1555 жылы Мәскеуге жасаған саяхаты, сондай-ақ Шотландия мен Лондонға қайта оралуы Дороти Даннеттің "Шыңбалы қамал" кітабында бейнеленген.
Richard Chancellor's 1555 voyage to Moscow, and the return to Scotland and London are portrayed in Dorothy Dunnett's book The Ringed Castle.