Кіріспе
Иоанн Ізгі хабарынан эпизод. Күмәнданған Тома – тікелей жеке тәжірибесіз сенуге бас тартатын адам, бұл Иоанн Ізгі хабарындағы елші Томаның бейнесіне сілтеме жасайды. Иоаннның баяндамасында Тома, Исаның қайта тірілгенін қалған он елшіге көрсеткенше, Исаның айқышқа шегеленген жараларын көріп, сезінгенге дейін сенуден бас тартқан. Көркем өнерде бұл оқиға (ресми түрде Томаның күмәндануы деп аталады) кем дегенде 15 ғасырдан бері жиі бейнеленеді, ал оның бейнесі теологиялық түсініктердің әртүрлілігін көрсетеді.
A doubting Thomas is a skeptic who refuses to believe without direct personal experience – a reference to the Gospel of John's depiction of the Apostle Thomas, who, in John's account, refused to believe the resurrected Jesus had appeared to the ten other apostles until he could see and feel Jesus's crucifixion wounds. In art, the episode (formally called the Incredulity of Thomas) has been frequently depicted since at least the 15th century, with its depiction reflecting a range of theological interpretations.
Өнер
Өнерде бұл тақырып, ресми түрде "Әйіп Томастың күмәні" деп аталады, кем дегенде 6 ғасырдың басынан бері, Равеннадағы Сант-Аполлинаре-Нуово базиликасындағы мозаикаларда және Монца ампулаларында кездеседі. Бұл бейнелерде, кейіннен барокко дәуірінде де, Томас саусақтарын Исаның қабырғасына тигізетін сәтте бейнеленген, бұл сенуші үшін физикалық тәжірибелер мен дәлелдердің маңыздылығын көрсетеді, жоғарыда айтылғандай. Равенна мозаикасында Исаның қолын көтеріп, қабырғасындағы жарасын көрсетуі бейнеленген; оның қолындағы және аяғындағы жаралар да көрінеді, бірақ әрдайым емес. Бұл көрініс ортағасырлық өнерде, византиялық иконаларда да қолданылған. Орын болған жағдайда, барлық апостолдар көрсетіледі, кейде Томас қайта тірілуді қабылдаған күйде, тізе бүгіп, Иса оған батасын бергенде бейнеленеді. Бұл иконография көрсетілген сәт зерттеуден кейін болған-болмағанын нақты көрсетпейді, бірақ, әсіресе протестанттық өнерде, зерттеу болмаған деп есептеледі. "Тигізу" бейнесі Исаның айқышқа шегеленуінің айналасындағы көптеген көріністердің бірі болды, және ол Ирландиялық Мюридахтың жоғары айқышшасында, сондай-ақ Санто-Доминго-де-Силос аббаттығындағы әйгілі романдық мүсінді монастырдың үлкен рельефінде де бейнеленген. Ескі және Жаңа Ұсымдардың типтік жағынан байланысты көріністерін көрсететін туындыларда, оны Яков пен Періште арасындағы күреспен салыстыруға болады, бірақ 10 ғасырлық Оттондық піл сүйегінен жасалған диптихта Мұсаның Заңды қабылдауымен салыстырылады, бұл екі Киелі кітаптың келісімін және сенімге қолдауды көрсетеді. Орта ғасырдың соңында Исаның жамылғысының бір жағы артқа тартылып, қабырғасындағы жарасы мен оның басқа төрт жарасы (ostentatio vulnerum деп аталады) көрсетілген, бұл Томаспен бірге бейнеленген суреттерден алынып, Исаның өзі қабылдаған позаға айналдырылды, ол көбінесе өзінің саусақтарын жараға тигізеді. Бұл форма Исаның жеке бейнесінде және Соңғы Сот (Бамберг соборында шамамен 1235 жылғы алғашқы мысал бар), Ұлылықтағы Мәсіх, Азап шеккен адам және Арма Кристимен Мәсіх сияқты тақырыптарда жиі кездеседі, және Мәсіхтің азаптарына, сондай-ақ оның қайта тірілуіне назар аударады. Ренессанс кезеңінде Флоренциядағы Орсанмихеле үшін Андреа дель Верроккьоның (1467–1483) Мәсіх пен Әйіп Томас мүсіндері ең танымал бейнелеу болып табылады; бұл тақырып жеке мүсіндерде сирек кездеседі. Бұл гильдиялық шіркеуде сот отырыстары да өткізілді, ал физикалық дәлелдерді ұсыну бұл тақырыпты сот және әділдікпен байланыстырды, және ол Тосканадағы көптеген сот функциялары бар басқа ғимараттарда да пайда болды. Комиссияға белсенді қатысқан Медичи отбасы да Әйіп Томаспен байланысты болды, бірақ Сальвиатидің суреті 1540 жылдары Медичиге қарсы сезімді көрсететіндей. Бұл тақырып Контрреформация өнерінде католик доктринасын протестанттардың католик тәжірибесін қабылдамауына қарсы және "сенім ғана" деген протестант сеніміне қарсы бекіту ретінде танымал болды. Католиктердің түсіндіруі бойынша, Иса нақты дәлелсіз сенгендердің артықшылығын растаса да, ол Томаға жарасын көрсетуге және оны сезінуге дайын болды. Қасиетті Томастың күмәні (шамамен 1601–1602) қазіргі уақытта ең танымал сурет (әдетте Томас көрерменнің оң жағында Исаны көрсету), бірақ көптеген басқалары да бар, әсіресе Утрехт Каравагистері, протестанттық ортада сурет салған, мысалы, фламандтық Каравагист Маттиас Стом, оның тақырыптың екі нұсқасы қазір Мадрид пен Бергамода сақталады. Рембрандт (Пушкин мұражайы) және Рубенс (Роккокс триптихінің орталық бөлігі, Антверпендегі Корольдік көркемсурет мұражайы) де осы тақырыпта сурет салған.
Ортағасырлық драма
Бұл оқиғаның драмалық мәніне байланысты, ол Иса Мәсіх өмірін баяндайтын ортағасырлық драмаларда жиі ойнатылды. Йорк Мистериялық Циклінің "41-ші пьесасы" осы оқиғаны толыққанды көрсетеді, бұл пьеса шамамен 1463-1477 жылдар аралығында жазылған және оны баяндау үшін 195 алты тармақты шумақ қолданылады. Басқа, қысқарақ циклдар осы оқиғаны жіберсе, Честер құпия пьесалары оны 70 жолмен көрсетеді.
Байланысты аңыздар
Киелі кітаптағы оқиғадан екі кейінгі ортағасырлық аңыз немесе хикая туды, олар өнерде де бейнеленген.
Томастың белбеуі
Бұл әңгімеде, Марияның көкке көтерілу салтанатында, басқа елшілердің де куәлігі болғанда, Тома тағы да осы оқиғаны қалып қойды (Үндістанға миссиясынан оралғанда жолда болғандықтан). Сондықтан, Томаның күмәнданушы екенін білген Құдай ана оған жеке көрініп, ол көргендерінің нақты дәлелі ретінде киген белбеуін оған түсірді. Басқа нұсқаларда Тома көтерілуге куә болған, ал Құдай ана көкке көтерілгенде белбеуін оған лақтырған делінеді. Аталған белбеу (Sacra Cintola) – Прато соборының қасиетті мүліктерінің бірі, оған құрмет көрсету жүкті әйелдерге ерекше көмектеседі деп есептелген. 1350-51 жылдары Флоренция Пратоны басып алғаннан кейін белбеу флоренциялық өнерде жиі бейнелене бастады және жүкті Мәриямды бейнелейтін Madonna del Parto тұлғалары кигендей көрсетілді. Оқиғаның алғашқы нұсқасы өнерде «Белбеулі Мадонна» деп аталады. Пальма Веккьоның қазір Милан қаласындағы Брера галереясында сақталатын алтарьлық суреті орталық нұсқаны көрсетеді: Тома басқа елшілерге асығып барады, ал Құдай ана белбеуін шешіп алып жатыр. Басқа туындыларда Тома құлап жатқан белбеуді ұстап алған немесе белбеуді алып тұрған күйде бейнеленген.
Иеронимнің сенімсіздігі
Ассиздік әулие Франциск (1181/1182 – 1226) 1224 жылы аян алғаннан кейін, өзінің денесінде Исаның жараларын қайталайтын стигмаларға ие болды және оларды өліміне дейін сақтап қалды. Оларды көрген көптеген адамдардың айтуынша, оның қолы мен аяғындағы жаралар, тіпті шегелер әлі орнында қалғандай көрінді, ал шегеге ұқсас өскіндерді қозғауға болады. Францисктің ертедегі биографы, әулие Бонавентура (1221 – 1274) Жером есімді сарбаздың күмәнданып, «шегелерді» қозғағанын хабарлады. Жером, Джотто мен оның шеберханасы салған Флоренциядағы Санта-Кроче шіркеуінің Барди капелласындағы фрескаларда Францисктің аяқтарын қарап тұрғандай бейнеленген, сондай-ақ кейбір басқа францискандық туындыларда да кездеседі.