Кіріспе

Жылан аулау және жеу арқылы тамақтану. Офиофагия (гр. ὄφις + φαγία) – жылан аулап жейтін жануарлардың тамақтану немесе азықтандыру мінез-құлқының ерекше түрі. Офиофаг сүтқоректілер (мысалы, сканкстер мен мангустар), құстар (мысалы, жылан бүркіттері, хатшы құсы және кейбір бүркіттер), кесірткелер (мысалы, жалған мойынды кесіртке) және тіпті басқа жыландар да бар, мысалы, Орталық және Оңтүстік Американың муссурандары мен Солтүстік Американың қарапайым патша жыланы. Улы патша кобрасы (Ophiophagus hannah) осы әдеті үшін аталған.

Миф пен аңыздағы офиофагия

Жыландар туралы аңыздар "Жылан (символика)" деген бөлімде талқыланады. Ежелгі мексикалықтардың аңызында жылан жейтін жыртқыш құс пайда болады, ол ацтек империясын құрды; бұл мексикалық туында бейнеленген. Мексика (me SHE ka) халқы өздерінің құдайы Хуицилопочтлидің басшылығымен құстың тікенді кактусқа қонған және жыланды жеген жерін іздеді. Олар өздерінің белгісін 1325 жылы Тескоко көліндегі аралда тауып, онда Теночтитлан ("Тікенді кактустың орны"; қазіргі Мехико қаласы) қаласын тұрғызды. Мексиканың елтаңбасында бұл құс алтын бүркіт ретінде бейнеленген, бірақ ол көбінесе қырқалы қарақара деп те айтылады. Сонымен қатар, құс күлкілі соқыр немесе қызыл құйрықты бүркітпен шабыс жасаған болуы мүмкін, екеуі де жыландарды қоса көптеген бауырымен жорғалаушылармен қоректенеді. Алтын бүркіт жыландарды жейді, бірақ оларға ерекше басымдық бермейді, одан гөрі орташа өлшемдегі кеміргіштер мен қоян тәрізділерден бастап, мыстылидтерге, тіпті кішкентай жыртқыштарға, бұғылар мен қозыларға дейін ірі сүтқоректілерді артық көреді. Дегенмен, жыландар алтын бүркіттің тамақтануындағы ең көп кездесетін жорғалаушылардың түрі болып табылады, зерттелген алтын бүркіт ұяларының қалдықтарының шамамен 2,9% құрайды. Майялардың фольклорында да офиофагия туралы аңыз бар. Гватемаланың аты "жылан жейтін құстың жері" деген мағына беретін науатль тіліндегі coactlmoctl lan сөзінен шыққан болуы мүмкін. Христиандық кітапта жыландар "жамандықпен" (жылан) байланыстырылады және оларды жойған кез келген нәрсе "жақсылық" деп есептеледі (мысалы, Әулие Патрик Құдайдың күшімен Ирландиядан барлық жыландарды қуған деген сенім бар). Бұл дәстүрдің мысалы, метафоралық түрде, Радьярд Киплингтің "Рикки Тикки Тави" (Жуңғар кітабының бір бөлігі) атты әңгімесінде көрінеді, онда Рикки Тикки есімді мангуст бір отбасын зұлым кобралардан қорғайды. Табиғи жағдайда, мангусттардың (және сурикаттардың) көпшілігі өзінен әлдеқайда үлкен жыландарды, соның ішінде ең улы кобраларды, гадбастарды, бумслангтарды және мамбаларды аңдайды және жейді, инстинктивті түрде улы бездерінен аулақ болады. Үнді және буддалық фольклорында Гаруда (Вишнудың құдайлық бүркіт тауы) - Нагалардың жауы, ол ақылды жылан немесе айдаһар тәрізді жандарды аңдайтын нәсіл.

Практикалық қолдану

Кейбір аймақтарда фермерлер жыландарды жейтін жануарларды үй жануарлары ретінде ұстайды, осылайша олардың өмір сүретін ортасы кобралар мен шұңқыр жыландар (соның ішінде гадбастар мен үшбұрышты жыландар) сияқты жыландардан таза болады. Бұл жыландар жыл сайын ірі қара мал сияқты үй жануарларының көптеген өліміне және адамдарды шағу жағдайларына себеп болады. Мысалы, Үндістанда үйретілген мангустар бар. 1930 жылдары Бразилияда шұңқыр жыландарды бақылау үшін көптеген мусураналарды өсіріп, босату жоспары қолға алынған, бірақ ол сәтті болмады. Сан-Паулу қаласындағы, у сарысуға қарсы дәрілерді өндірумен айналысатын Бутантан институты, мусурана Clelia clelia-ның мүсінін өз символы ретінде орнатып, оның улы жылан шағулармен күрестегі пайдалылығына құрмет көрсетті. Тауыс құстары мыңдаған жылдар бойы жыландарды жеу қабілеттері үшін ұсталып келеді.

Иммунитет

Көптеген жылан жейтін жануарлар өздері аулап, жейтін әдеттегі жыландардың уына төзімді болып келеді. Бұл құбылысты бразилиялық ғалым Виталь Бразил мусурана жыланында зерттеді. Олардың қанында қан кетуге қарсы және нейротоксикалық антиденелер бар. Вирджиния опоссумы (Didelphis virginiana) жылан уына ең жоғары төзімділікке ие екені анықталды. Бұл иммунитет тума емес және, мүмкін, олардың өмір сүретін ортадағы улы жыландардың шабуылына бейімделу нәтижесінде пайда болған. Рудьярд Киплингтің "Жуңлі кітабында" автор мангустардың уға қарсы күресу үшін шөп жейді деген ойды ескі халық әңгімелері деп дұрыс жоққа шығарады. Ол бұл жануарға ешқандай ерекше қабілеттерді жатпайды, тек керемет ептілігі мен шағылысудан сақтану шеберлігін айтады. Дегенмен, соңғы зерттеулер көрсеткендей, мангустың жылан уына төзімділігі, кем дегенде, оның өзгертілген никотиндік ацетилхолин рецепторына (AcChoR) байланысты, ол альфа-BTX және альфа-невротоксинмен байланыспайды.