Кіріспе

Сиях Чал (سیاه چال сөзбе-сөз "қара шұңқыр") – Тегерандағы шах сарайының оңтүстік-шығысында орналасқан жер асты тұңғышы. Бұл орын Бахаи дінінің тарихында маңызды рөл атқарады, себебі Бахаулла, діннің негізін қалаушысы, 1852 жылы мұнда төрт ай тұтқындыққа алынып, осы жерде өзіне аян келгенін мәлімдеді. Сиях Чал бахаилер үшін Ирандағы екінші қасиетті орын саналады, Шираздағы Баб үйінен кейін. Бұл шұңқыр бұрын пайдаланылмаған, құдықтан айналдырылған түрме еді. Онда тік үш қабатты баспалдақ төмен қарай, жарық түспейтін жерге алып келеді. Жұмыс істейтін дәретхана болған жоқ, ал кішкентай аумаққа 150-ге дейін адам сыйып тұратын. 1852 жылдың 15 тамызында бабилердің радикалды тобы шахты өлтіруге әрекеттенді, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Бұл жоспарға қатысқан бабилер тұтқынға алынып, жазаланды, бірақ қаскөрушілер өздері жеке әрекет еткендерін мәлімдесе де, барлық баби қауымы кінәланды. Бұл үкіметтің қолдауымен және ұйымдастыруымен баби қауымына қарсы қырғынға алып келді. Осы кезеңде көптеген бабилер қаза тауып, Бахаулла сияқты 30-ға жуық адам қылмыскерлермен бірге Сиях Чалға қамалды. Бахаулланың айтуынша, төрт айлық тұтқындық кезінде, қиын жағдайларда ол бірнеше мистикалық тәжірибелерге ие болды және бір қыздың көрінісі арқылы Құдайдың елшісі ретіндегі және Бабтың келуін болжаған адам ретіндегі миссиясын алды. Сондай-ақ, осы жерде ол өзінің алғашқы тақташасын – Рашх и ‘Аманы жазды. Ресей елшісі Бахаулла мен қастандыққа қатысы жоқ деп есептелетін басқа адамдардың өмірін сақтап қалуды сұрады. Төрт айдан кейін Бахаулла Ираннан кету шартымен Сиях Чалдан босатылды. 1868 жылы тұңғыш толтырылып, оның орнына опера театры – Тики́х До́улат салынды. Бұл орын 1954 жылдан 1979 жылғы Ислам революциясына дейін бахаилердің меншігінде болды.

Көктегі қыз

1852 жылдың қазан айында, екі ай бойы түрмедегі қараңғылық пен жаман иіс ішінде өткен соң, Бахаулла Сиях Халдағы көрінісін «Көк әйел» (حوری) деп сипаттады. Ол өзінің тәжірибелерін «Құрт ұлына» (Epistle to the Son of the Wolf) және «Сюрий-и Хайкал» (Súriy i Haykal) атты еңбектерінде баяндады. Мысалы, «Сюрий-и Хайкалда» ол былай деп жазды:

«Көк әйел» Бахаулланың бірнеше тақталарында кездеседі, оның ішінде «Қыз тақтасы» (Lawh i Húrí), «Өлімсіз жастық тақтасы» (Lawh i Ghulámu'l Khuld), «Таңғажайып қыз тақтасы» (Húr i 'Ujáb), «Киелі теңізші тақтасы» (Lawh i Malláhu'l Quds) (барлығы Бағдад кезеңінде, 1856–63 жылдары жазылған), «Қалам Сүрисі» (Súriy i Qalam; шамамен 1865 жыл) және «Көрініс тақтасы» (Lawh i Ruʼyá; 1873 жыл). Хатчер мен Хеммат Бахаулланың жазбаларындағы «Көк әйелдің» әртүрлі кездесуін Бахаулланың мәртебесінің біртіндеп ашылуы деп түсіндіреді. Соурс осыны Киелі кітаптағы «Даналық» әдебиетіндегі Даналықтың тұлғасы – Софиямен салыстырады. Джон Уолбридж оның пайда болуын төрт тақырыпқа бөлді: «Құдайдың рухын бейнелейтін әйел», «оның алдағы аянының келіні ретінде сүйіспеншілікке толы әйел», «жақын арадағы жер аудару және ішкі және сыртқы жаулардың тудырған қайғы мен күйзелісінен жүрегі ауырған әйел» және «рухани жараларды жазып, Бахаулланың соңғы жылдарындағы тыныштықтың артуын көрсететін әйел». Бахаи дінінің қорғаушысы Шоги Эффенди «Көк әйелді» Мұсаның жанып тұрған бұтасындағы, Исаға келген көгершіндегі және Мұхаммедке келген Жәбірейіл періштесіндегі Киелі Рухпен салыстырады. Сонымен қатар, Фаршид Каземи оның Зороастризмдегі құдайлық тұлға – Даенамен байланысын талқылайды. Эффенди «Құдайдың жолы» (God Passes By) еңбегінде Қыз туралы былай деп жазды: «Ол Жаратушының есімдері мен қасиеттерін мадақтады, Оның аянының ұлылығы мен құпиясын дәріптеді және Оның ішінде Құдайдың Рухын бейнелейтін сол әйелді жырлады».