Кіріспе
Біреуге немесе бір нәрсеге деген терең құлшыныс немесе қызығушылық (грекше πάσχω "зардап шегу, әсер ету" және кейінгі латынша (көбінесе христиандық) passio "құмарлық; зардап") – белгілі бір адамға немесе нәрсеге қатысты күшті, бақылана алмайтын немесе өте қиын бақыланатын эмоция немесе ұмтылыс. Құмарлық – идеяға, ұсынысқа немесе мақсатқа деген ынталы қызығушылық немесе құлшыныс; қызығушылық немесе іс-әрекеттен ләззат алу; адамға деген күшті тартылыс, қозғырыс немесе сезім болуы мүмкін. Ол әсіресе махаббат немесе сексуалдық құштарлық контекстінде қолданылады, бірақ ол көбінесе екстаз және/немесе зардап идеяларын қамтитын, құштарлықтан гөрі тереңірек және кеңірек эмоцияны білдіреді. Дени Дидро (1713–1784) құмарлықты былай сипаттайды: "Белгілі бір деңгейдегі ыстық сезіммен, құштарлықпен, қалаумен және жек көрушілікпен байланысты, қан мен жануарлар рухының кейбір ретсіз қозғалысынан туындаған немесе онымен бірге жүретін құштарлықтарды айтамыз. Олар жеке тәуелсіздіктің барлық іс-қимылын тежей алады, нәтижесінде жан белгілі бір дәрежеде пассивті болып табылады; осыдан құмарлық деп аталады. Бұл бейімділік немесе жанның осы қасиеті, біздің ойымызша, үлкен жақсылық немесе үлкен жамандық қамтылған заттан туындайды, ол өзінен-өзі құмарлықты оятады". Дидро сондай-ақ ләззат пен зардапты төрт негізгі санатқа бөледі:
Passion (Greek πάσχω "to suffer, to be acted on" and Late Latin (chiefly Christian) passio "passion; suffering") denotes strong and intractable or barely controllable emotion or inclination with respect to a particular person or thing. Passion can range from eager interest in, or admiration for, an idea, proposal, or cause; to enthusiastic enjoyment of an interest or activity; to strong attraction, excitement, or emotion towards a person. It is particularly used in the context of romance or sexual desire, though it generally implies a deeper or more encompassing emotion than that implied by the term lust, often incorporating ideas of ecstasy and/or suffering. Denis Diderot (1713–1784) describes passions as "penchants, inclinations, desires and aversions carried to a certain degree of intensity, combined with an indistinct sensation of pleasure or pain, occasioned or accompanied by some irregular movement of the blood and animal spirits, are what we call passions. They can be so strong as to inhibit all practice of personal freedom, a state in which the soul is in some sense rendered passive; whence the name passions. This inclination or so called disposition of the soul, is born of the opinion we hold that a great good or a great evil is contained in an object which in and of itself arouses passion". Diderot further breaks down pleasure and pain, which he sees as the guiding principles of passion, into four major categories:
Pleasures and pains of the senses
Pleasures of the mind or of the imagination
Our perfection or our imperfection of virtues or vices
Pleasures and pains in the happiness or misfortunes of others
Modern pop psychologies and employers tend to favor and even encourage the expression of a "passion"; previous generations sometimes expressed more nuanced viewpoints.
Сезімдердің ләззаты мен зардабы
Ақыл-ойдың немесе қиялдың ләззаты
Біздің қасиеттеріміздің немесе кемшіліктеріміздің ләззаты
Басқалардың бақыты немесе қайғысының ләззаты мен зардабы
Passion (Greek πάσχω "to suffer, to be acted on" and Late Latin (chiefly Christian) passio "passion; suffering") denotes strong and intractable or barely controllable emotion or inclination with respect to a particular person or thing. Passion can range from eager interest in, or admiration for, an idea, proposal, or cause; to enthusiastic enjoyment of an interest or activity; to strong attraction, excitement, or emotion towards a person. It is particularly used in the context of romance or sexual desire, though it generally implies a deeper or more encompassing emotion than that implied by the term lust, often incorporating ideas of ecstasy and/or suffering. Denis Diderot (1713–1784) describes passions as "penchants, inclinations, desires and aversions carried to a certain degree of intensity, combined with an indistinct sensation of pleasure or pain, occasioned or accompanied by some irregular movement of the blood and animal spirits, are what we call passions. They can be so strong as to inhibit all practice of personal freedom, a state in which the soul is in some sense rendered passive; whence the name passions. This inclination or so called disposition of the soul, is born of the opinion we hold that a great good or a great evil is contained in an object which in and of itself arouses passion". Diderot further breaks down pleasure and pain, which he sees as the guiding principles of passion, into four major categories:
Pleasures and pains of the senses
Pleasures of the mind or of the imagination
Our perfection or our imperfection of virtues or vices
Pleasures and pains in the happiness or misfortunes of others
Modern pop psychologies and employers tend to favor and even encourage the expression of a "passion"; previous generations sometimes expressed more nuanced viewpoints.
Қазіргі заманғы психология және жұмыс берушілер көбінесе "құмарлықты" қолдайды және оны білдіруге ынталандырады, ал бұрынғы буын көбінесе оған қатысты нюансты көзқарастарды білдірген.
Passion (Greek πάσχω "to suffer, to be acted on" and Late Latin (chiefly Christian) passio "passion; suffering") denotes strong and intractable or barely controllable emotion or inclination with respect to a particular person or thing. Passion can range from eager interest in, or admiration for, an idea, proposal, or cause; to enthusiastic enjoyment of an interest or activity; to strong attraction, excitement, or emotion towards a person. It is particularly used in the context of romance or sexual desire, though it generally implies a deeper or more encompassing emotion than that implied by the term lust, often incorporating ideas of ecstasy and/or suffering. Denis Diderot (1713–1784) describes passions as "penchants, inclinations, desires and aversions carried to a certain degree of intensity, combined with an indistinct sensation of pleasure or pain, occasioned or accompanied by some irregular movement of the blood and animal spirits, are what we call passions. They can be so strong as to inhibit all practice of personal freedom, a state in which the soul is in some sense rendered passive; whence the name passions. This inclination or so called disposition of the soul, is born of the opinion we hold that a great good or a great evil is contained in an object which in and of itself arouses passion". Diderot further breaks down pleasure and pain, which he sees as the guiding principles of passion, into four major categories:
Pleasures and pains of the senses
Pleasures of the mind or of the imagination
Our perfection or our imperfection of virtues or vices
Pleasures and pains in the happiness or misfortunes of others
Modern pop psychologies and employers tend to favor and even encourage the expression of a "passion"; previous generations sometimes expressed more nuanced viewpoints.
Сезімталдық
Эмоцияның стандартты анықтамасы – "Адамның жағдайынан, көңіл-күйінен немесе басқалармен қарым-қатынасынан туындайтын табиғи, инстинктік ой-сезім күйі". Уильям Джеймс эмоцияларды "таңғалу, қызығушылық, қуаныш, қорқыныш, ашу, құштарлық, ашкөздік сияқты денелік сезімдер" деп сипаттайды. Бұлардың бәрі біздің психикалық қабылдауымызға әсер ететін сезімдер. Денеміз осы күйге түседі, ол адамның психикалық жағдайынан туындайды. Бұл күй денеге сигналдар жіберіп, одан дене бітіміне көріністер тудырады. Философ Роберт Соломон эмоцияға қатысты өз теориясын және анықтамасын жасады. Оның пікірінше, эмоция – дене күйі емес, ол – бір түрлі бағалау. "Біз эмоцияны өз іс-әрекетімізді таңдайтындай таңдауымыз керек". Эмоция мен ақыл-ой еркінің арақатынасы туралы Соломон адамдар өз эмоциялары үшін жауапты екеніне сенеді. Эмоциялар рационалды және мақсатты, әрекеттер сияқты. "Біз эмоцияны, әрекет бағытын таңдайтындай таңдаймыз". Соңғы және дәстүрлі зерттеулер эмоцияны физиологиялық өзгеріс ретінде қарастырады. Уильям Джеймс эмоцияның осы сезімін таңдау емес, физикалық оқиға деп санайды, ол бұзылыс емес. Бұл біздің бақылауымызда емес, оқиға, ал біздің денеміз осы эмоцияларға ғана тәуелді. Біз осы сезімдерге байланысты туындайтын инстинктік күйге негізделіп әрекет етеміз. Эмоция туралы осы ұғым құштарлықтан туындаған. Эмоциялар құштарлықтың ішіндегі бір категория ретінде қалыптасқан.
"Декарттың қатесі"
Антонио Дамасио эмоциялық мидың төменгі орталықтары мен неокортекстің ойлау қабілеттері арасындағы байланысты "үзудің" салдары неде екенін зерттеді. Ол "эмоциялар мен сезімдер ойлау процесіне зиян келтірсе де, эмоция мен сезімнің жоқтығы одан кем зиянды емес" деген қорытындыға келді; және бұл оны "сезімдер рационалды шешімдер үшін көбінесе қажет деген интуитивті емес пікірге" жеткізді. Оның қорытындысы бойынша, құмарлықтар "мидың қалған бөлігі мен танымның жұмысын қалай атқаратынына әсер етеді. Олардың ықпалы зор, Декарттың қателігіне қарсы, денесіз сана туралы Картестің идеясына қарағанда, маңызды анықтамалық шеңбер береді".
Некеде
Неке мен құмарлық арасындағы шиеленіс немесе диалектика Батыс қоғамында кем дегенде орта ғасырларға дейін, және әмірлік махаббат культінің пайда болуымен байланысты. Дени де Ружемон былай деп мәлімдейді: "он екінші ғасырдан бастап, құмарлық махаббат некеге қарама-қарсы қалыптасты". Стейси Оликер жазады: "Пуританизм некедегі сүйіспеншілікті талап ету арқылы некелік махаббат идеологиясының негізін қалады", бірақ "романтикалық махаббат идеологиясы" некелік контексте құмарлық пен ақыл-ойы арасындағы пуританизмнің қарсылығын тек он сегізінші ғасырдан бастап шешті. (Дегенмен, Әйелдерге арналған хаттаманың 5-тарауында Пауыл әйеліне деген сүйіспеншілік туралы айтқан.)
Интеллектуалдық құмарлықтар
Джордж Бернард Шоу физикалық құмарлықтан гөрі әлдеқайда қызықты құмарлықтар бар екенін айтады: «Интеллектуалдық құмарлық, математикалық құмарлық, жаңалықтарды ашуға және зерттеуге құмарлық – барлық құмарлықтардың ең күштісі». Оның замандасы Зигмунд Фрейд физикалық және интеллектуалдық құмарлықтардың арасында үзіліс емес, байланыс бар екенін дәлелдеді және Леонардо да Винчидің «жаныстық құмарлықтарын тәуелсіз ғылыми зерттеулерге деген құмарлыққа белсенді түрде бағыттап, жоғары деңгейге көтергенін» жоғары бағалады.
Кәсіпке ынталандыру ретінде
Адамдардың кәсіптік қызметте ынталану себептері әртүрлі болуы мүмкін. Бұл кәсіпке, компанияға немесе белгілі бір іске деген құштарлықтан туындауы мүмкін. Канадалық менеджерлер мен мамандар өз кәсібіне құштар екенін білдірген кезде, жұмыстағы мінез-құлқына аса көңіл бөлмейді, нәтижесінде жұмыс өнімділігі артып, жұмыстан қанағаттану деңгейі жоғарылайды. Бұл адамдардың психологиялық әл-ахуалы да жақсы болады. Егер адамдар өз мамандығынан шынымен ләззат алып, құштарлықпен жұмыс істесе, олар жұмысына көбірек қанағаттанады және психологиялық тұрғыдан сау болады. Менеджерлер мен мамандар өз мамандығына қанағаттанбаса, олар отбасылық қарым-қатынастарына да наразы болып, психологиялық стресске ұшырайды. Адамдардың кәсібіне деген құштарлығынан туындайтын қанағаттың басқа да себептері ішкі және сыртқы мотивациялардың әсерімен байланысты. Егер канадалық менеджерлер мен мамандар жұмысты басқаларды қуанту үшін істесе, олардың қанағаттану деңгейі мен психологиялық денсаулығы төмендейді. Сонымен қатар, осы адамдар басқа адамдарға қатысты түрлі сенімдер мен қорқуларға бейім екендігін көрсетеді.
Әуесқойлық үшін мотивация ретінде
Хоббимен айналысуды жалғастыру үшін белгілі бір деңгейдегі ынта-күш қажет. Әншілер, спортшылар, бишілер, суретшілер және тағы да көптеген адамдар өз хоббилеріне деген сезімдерін құштарлық деп сипаттайды. Бұл олардың сезімінен туындаған эмоция болғанымен, құштарлық оларды хоббилерін жалғастыруға жетелейді. Соңғы кезде, қандай да бір іс-әрекетпен айналысуға себеп болатын құштарлықтың түрлі-түрлерін түсіндіретін модель пайда болды.
Дуалистік модель
Зерттеушілердің бұл модельді сынаған нәтижесінде, "Құмарлық – адамның өзін-өзі анықтайтын, ұнайтын (немесе тіпті жақсы көретін), маңызды деп санайтын (жоғары бағалайтын) және оған уақыт пен күшін салатын қызметке деген күшті бейімділік немесе ынта." Құмарлықтың екі түрі бар екені ұсынылады. Бірінші түрі – үйлесімді құмарлық. "Үйлесімді құмарлық – адамның өзінің бақылауында болатын қызметпен айналысуға деген күшті құштарлығы." Кейбір қабілеттер мен хоббилер ерте дами алады, ал туа біткен мотивация да өмірдің басында пайда болады. Бір адам хоббимен қалай айналысуды білсе де, бұл оның оны істеуге ынталы екенін міндетті түрде білдірмейді. Кристин Робинсон өз мақаласында "ішкі мотивацияңызды білу, сізді қанағаттандыратын іс-әрекеттерге бағыт беруге көмектеседі" дейді. Бірақ, жұбайлар ақыры қайта кездескенде, басты кейіпкер әйелдің көңіліне жарамайды. "Маған сұрасаңыз, бұл өте балалық әрекет. Сіз енді жиырма бір жаста емессіз, білесіз ғой". "Жоқ, білемін. Бұл менің соңғы құмарлығым болды". Альберто Моравияның 1934 жылғы романында, революциялық қос агент, ол алдап жатқан қызға тап болғанда, "күшті құмарлықпен толысып, менің кеудемнен көзін ала алмады. Менің ойымша, менің кеудемнің ұштарындағы екі қара дақ оны патшалық, революция, саяси сенім, идеология және сатқындықты ұмытуға жеткілікті болды".