Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көбелектер отбасы
Family of insects
Жасыл жағалылар – Neuroptera қанатынан Chrysopidae үлкен отбасының жәндіктері. Бұл кең таралған топта шамамен 85 туыс және (мәліметтерге қарай өзгешеліктер) 1300–2000 түр кездеседі. Chrysopa және Chrysoperla туыстары Солтүстік Америка мен Еуропада өте көптеп таралған; олар өте ұқсас, және олардың көптеген түрлері бір туыстан екінші туысқа бірнеше рет көшірілген, ал ғылыми емес әдебиетте Chrysopa және Chrysoperla туысына жатқызу көбінесе сенімді емес. Көптеген адамдар үшін олар ең танымал нейроптералар болғандықтан, оларды көбінесе "жағалылар" деп атайды. Нейроптералардың көпшілігін дұрыс түрде "жағалылар" деп атағандықтан, жалпы жағалылар атауы қолайлырақ.
Green lacewings are insects in the large family Chrysopidae of the order Neuroptera. There are about 85 genera and (differing between sources) 1,300–2,000 species in this widespread group. Members of the genera Chrysopa and Chrysoperla are very common in North America and Europe; they are very similar and many of their species have been moved from one genus to the other time and again, and in the nonscientific literature assignment to Chrysopa and Chrysoperla can rarely be relied upon. Since they are the most familiar neuropterans to many people, they are often simply called "lacewings". Since most of the diversity of Neuroptera are properly referred to as some sort of "lacewing", common lacewings is preferable.
Сипаттамасы мен экологиясы
Жасыл жапырақтылар – қанаттарының ұзындығы 6 мм-ден 65 мм-ге дейін жететін нәзік жәндіктер, бірақ ең ірі түрлері тропиктік аймақтарда кездеседі. Олардың қанат тамырларында кең жағалау аймағы және оның ішінде қиылысқан тамырлар болады. Денесі әдетте ашық жасылдан жасыл қоңырға дейін, ал көптеген түрлерінің күрделі көздері алтын түсті болып келеді. Қанаттары көбінесе мөлдір, сәл көкшіл немесе жасыл түсті жылтырмен жабылады; кейбіреулерінде жасыл қанат тамырлары немесе бұлтты қоңыр үлгілер кездеседі. "Иіс шығаратын шыбықтар" деген халықтық атау, негізінен Chrysopa түрлеріне, сондай-ақ басқа түрлерге де (мысалы, Cunctochrysa) қолданылады. Бұл атау олардың қорғаныш ретінде жұптасқан алдыңғы кеуде бездерінен жағымсыз иіс шығару қабілетімен байланысты. Ересек жәндіктердің алдыңғы қанаттарының табанында дыбыс қабылдағыш мүшелері орналасқан, бұл оларға жақсы естуге мүмкіндік береді. Кейбір Chrysopa түрлері, мысықтардың ультрадыбыстық шақыруларын естігенде, қашқыш мінез-құлық көрсетеді: ұшып бара жатқанда қанаттарын жауып (эхолокациялық белгілерін кішірейтеді) және жерге түседі. Жасыл жапырақтылар өзара байланыс үшін, әсіресе жұптасу кезінде, субстраттың немесе дененің дірілдерін пайдаланады. Морфологиялық жағынан бір-біріне ұқсас түрлерді олардың жұптасу сигналдары арқылы оңайрақ ажыратуға болады. Мысалы, Оңтүстік Еуропалық Chrysoperla mediterranea солтүстік туысы C. carnea (жалпы жасыл жапырақ) сияқты көрінеді, бірақ олардың жұптасу "әндері" өте ерекше; бір түрдің өкілдері екіншісінің діріліне реакция жазбайды. Ересек жәндіктер көбінесе сумерек немесе түнгі уақытта белсенді болады. Олар тозаң, нектар және шырынмен, сондай-ақ құрттар, шырыштар және басқа да кішкентай бунақтылармен қоректенеді, ал кейбіреулері, әсіресе Chrysopa, негізінен жыртқыштар болып табылады. Басқалары негізінен нектар және ұқсас заттармен қоректенеді, және олардың ас қорыту жүйесінде тамақты қоректік заттарға ыдыратуға көмектесетін симбиоздық ашытқылар бар. Сондықтан личинкалар халық арасында "афид арыстандары" (кейде "афидлион" деп те жазылады) немесе "афид қасқырлары" деп аталады, бұл атау олардың туысқан антилиондарға ұқсас. Олардың сезім мүшелері нашар дамыған, бірақ олар қолмен ұстауға өте сезімтал. Кездейсоқ қозғалыс жасай отырып, личинкалар басын бір жақтан екінші жаққа шайқап, әлеуетті жемге тап болғанда оны қармап алады. Олардың ауыз қуысы қуыс, бұл оларға жемге ас қорыту сөлінісін енгізуге мүмкіндік береді; мысалы, афидтің ішкі органдары 90 секунд ішінде еріп кетуі мүмкін. Қоршаған ортаның жағдайларына байланысты, кокон ішінде өтетін қуыршақтану процесі шамамен 1–3 аптаға созылады; орташа белдеулік аймақтардан келген түрлер әдетте препупа күйінде қыстайды, бірақ C. carnea жаңадан шайқасқан ересектер күйінде қыстайды.
Green lacewings are delicate insects with a wingspan of 6 to over 65 mm, though the largest forms are tropical. They are characterized by a wide costal field in their wing venation, which includes the cross veins. The bodies are usually bright green to greenish brown, and the compound eyes are conspicuously golden in many species. The wings are usually translucent with a slight iridescence; some have green wing veins or a cloudy brownish wing pattern. The vernacular name "stinkflies", used chiefly for Chrysopa species but also for others (e. g. Cunctochrysa) refers to their ability to release a vile smell from paired prothoracic glands when handled. Adults have tympanal organs at the forewings' base, enabling them to hear well. Some Chrysopa show evasive behavior when they hear a bat's ultrasound calls: when in flight, they close their wings (making their echolocational signature smaller) and drop down to the ground. Green lacewings also use substrate or body vibrations as a form of communication between themselves, especially during courtship. Species which are nearly identical morphologically may sometimes be separated more easily based on their mating signals. For example, the southern European Chrysoperla mediterranea looks almost identical to its northern relative C. carnea (Common Green Lacewing), but their courtship "songs" are very different; individuals of one species will not react to the other's vibrations. Adults are crepuscular or nocturnal. They feed on pollen, nectar and honeydew supplemented with mites, aphids and other small arthropods, and some, namely Chrysopa, are mainly predatory. Others feed almost exclusively on nectar and similar substances, and have symbiotic yeasts in their digestive tract to help break down the food into nutrients. Therefore, the larvae are colloquially known as "aphid lions" (also spelled "aphidlions") or "aphid wolves", similar to the related antlions. Their senses are weakly developed, except that they are very sensitive to touch. Walking around in a haphazard fashion, the larvae sway their heads from one side to the other, and when they strike a potential prey object, the larva grasps it. Their maxillae are hollow, allowing a digestive secretion to be injected in the prey; the organs of an aphid can for example be dissolved by this in 90 seconds. Depending on environmental conditions, pupation which takes place in a cocoon takes about 1–3 weeks; species from temperate regions usually overwinter as a prepupa, though C. carnea overwinters as newly hatched adults.
Өртке қарсы биологиялық бақылауда қолдану
Түрлеріне және қоршаған орта жағдайларына байланысты, кейбір жасыл қанаттылар өмірі бойы 150-ге жуық қоректік заттарды ғана жейді, ал басқа жағдайларда бір апта ішінде 100 аспапты жейді. Осылайша, бірнеше елде миллиондаған мұндай ашкөз Chrysopidae түрлері ауыл шаруашылығы мен бақшалардағы жәндіктер мен кенелердің зиянкестерін биологиялық бақылау агенттері ретінде сату үшін өсіріледі. Олар жұмыртқа түрінде таратылады, себебі жоғарыда айтылғандай, олар шектеулі жағдайда өте агрессивті және жеке-жеке жейтін болады; жұмыртқалар далада көктеп шығады. Олардың тиімділігі әр түрлі, сондықтан жасыл қанаттыларды биологиялық зиянкестерді бақылау ретінде пайдалануды жақсарту үшін қосымша зерттеулер қажет. Осы уақытқа дейін кеңінен зерттелген және зиянкестерге ұялаған өсімдіктерге жұмыртқа салу үшін қолда өсірілген жұмыртқалар түрінде қол жетімді бірнеше Chrysoperla және Mallada signatus түрлері бар. Олар еуропалық жүгерінің зиянкесінің табиғи жойғышы, ол АҚШ ауыл шаруашылығына жыл сайын 1 миллиард доллардан астам шығын келтіретін көбелек. Бағбандар белгілі бір серіктес өсімдіктерді пайдалану және пайдалы арамшөптерге төзе білу арқылы осы қанаттыларды тарта алады, соның арқасында дернәсілдердің тұрақты жеткізілімін қамтамасыз етеді. Chrysopidae негізінен Asteraceae отбасынан – мысалы, calliopsis (Coreopsis), космос (Cosmos), күнбағыс (Helianthus) және қызылгүл (Taraxacum) – және Apiaceae отбасынан, мысалы, кекірек (Anethum) немесе анжелика (Angelica) сияқты өсімдіктерге тартылады.
While depending on species and environmental conditions, some green lacewings will eat only about 150 prey items in their entire lives, in other cases 100 aphids will be eaten in a single week. Thus, in several countries, millions of such voracious Chrysopidae are reared for sale as biological control agents of insect and mite pests in agriculture and gardens. They are distributed as eggs, since as noted above they are highly aggressive and cannibalistic in confined quarters; the eggs hatch in the field. Their performance is variable; thus, there is interest in further research to improve the use of green lacewings as biological pest control. Species that have hitherto attracted wider study and are more or less readily available as captive bred eggs to deposit out for hatching in pest infested plant cultures are several members of Chrysoperla as well as Mallada signatus. They are a natural predator of the European corn borer, a moth that costs the US agriculture industry more than $1 billion annually in crop losses and population control. Gardeners can attract these lacewings – and therefore ensure a steady supply of larvae – by using certain companion plants and tolerating beneficial weeds. Chrysopidae are attracted mainly by Asteraceae – e. g. calliopsis (Coreopsis), cosmos (Cosmos), sunflowers (Helianthus) and dandelion (Taraxacum) – and Apiaceae such as dill (Anethum) or angelica (Angelica).
Жүйелілік және таксономия
Көп уақыт бойы жасыл қанатшалар (Dilaridae) және қоңыр қанатшалар (Hemerobiidae) жақын туыстар саналды және Hemerobioidea суперотбасысына жатқызылды. Бірақ бұл топтастыру табиғи емес сияқты көрінеді және, ең бастысы, гемеробиоидтардың плезиоморфты дербиліктерінің қате түсіндірілуіне әкелді. Бүгінде Hemerobioidea көбінесе монотиптік деп есептеледі, оған тек қоңыр қанатшалар кіреді; жасыл қанатшалар осмилидтермен (Osmylidae) өте жақын туысқан болып көрінеді, олардың дербиліктері қабыршақ құсқұрттарының (Sisyridae) дербиліктеріне ұқсас, сондықтан қабыршақ құсқұрттары бұрын олармен байланысты болған. Осылайша, Osmyloidea суперотбасы – қабыршақ құсқұрттары алынғаннан кейін монотиптік – жасыл қанатшалардың ең жақын туысы болып табылады; кейбір мезозойлық таксондар Chrysopidae (Ascalochrysidae және Mesochrysopidae) отбасыларына одан да жақын орналастырылып, олармен бірге Chrysopoidea суперотбасына біріктірілген.
For a long time, green lacewings were considered close relatives of the pleasing lacewings (Dilaridae) and brown lacewings (Hemerobiidae) and placed in the superfamily Hemerobioidea. But this grouping does not appear to be natural and misled most significantly by the supposed hemerobioideans' plesiomorphic larvae. Today, the Hemerobioidea are usually considered monotypic, containing only the brown lacewings; the green lacewings seem to be very closely related to the osmylids (Osmylidae), which have much more advanced larvae superficially resembling those of the spongillaflies (Sisyridae) with which the spongillaflies were thus formerly allied. Thus the superfamily Osmyloidea – also monotypic following the spongillaflies' removal from there – is the closest living relative of green lacewings; some Mesozoic taxa have been placed in families even closer to Chrysopidae (Ascalochrysidae and Mesochrysopidae) and united with these to superfamily Chrysopoidea.