Кіріспе

Cleburne Living Center, Inc., 473 U. S. 432 (1985) – зиякерлік мүмкіндіктері шектеулі адамдарға қатысты кемсітушілік мәселесін қараған АҚШ Жоғарғы Сотының ісі. 1980 жылы Cleburne Living Center, Inc. (CLC) зиякерлік мүмкіндіктері шектеулі адамдарға арналған топтық үй салуға рұқсат алу мақсатында өтініш берді. Техас штатының Клебурн қаласы қалалық жерді жоспарлау ережелеріне сәйкес CLC-ге рұқсат беруден бас тартты. Содан кейін CLC Клебурн қаласын рұқсат беруден бас тарту, CLC және олардың болашақ тұрғындарының Конституцияның он төртінші толықтыруындағы тең қорғалу құқығын бұзады деген негізде сотқа берді. Ақылға қолайлы негізді тексеруді қолданып, АҚШ Жоғарғы Соты CLC-ге қатысты бұл ереженің қолданылуын жоққа шығарды. Сот зиякерлік мүмкіндіктері шектеулі адамдарды ерекше қорғалатын немесе күдікті санамады.

Өмірбаян

1980 жылдың шілдесінде Ян Ханна Клебурн қаласының шекарасындағы 201-ші Федерстон көшесіндегі ғимаратты сатып алды, оны CLC ұйымына жалға беру мақсатымен, осылайша олар оны зиякерлік мүкіндіктері шектеулі адамдарға арналған топтық үй ретінде пайдалана алатын болды. Үйге жалпы он үш зиякерлік мүкіндіктері шектеулі ер және әйел адамдар орналастыру жоспарланған. CLC ұйымының қызметкерлері тұрғындарды кез келген уақытта қадағалап отыруға тиіс болды. Үйдің өзінде төрт жатын бөлмесі және екі жуынатын бөлмесі болды, сондай-ақ тағы бір жартылай жуынатын бөлме қосылмақ. Клебурн қаласы CLC ұйымына осындай топтық үйге арнайы рұқсат қажет екенін хабарлады, сондықтан CLC рұқсат алу үшін өтініш берді. Қаланың жерді пайдалану ережелерінде "[ақыл-сақаты, алкоголизмнен немесе есірткіге тәуелділерге арналған ауруханалар] немесе жаза орындау мекемелері" құрылысына жыл сайын жаңаруға жататын арнайы рұқсат талап етілген (436). Қала топтық үйді "ақыл-ой жетілмегендерге арналған аурухана" (437) деп жіктеген. Жоспарлау және жерді пайдалану комиссиясы өтінішті қабылдамады, ал CLC ұйымының Ханна, Бобби Нортроп және Дэвид Саузерн өтініштерін қалалық кеңеске жүгінді. Клебурн қаласы мәселе бойынша қоғамдық тыңдау өткізді, содан кейін 3-ке 1 дауыспен CLC ұйымына арнайы рұқсат беруден бас тартты.

Істің тарихы

Арнайы пайдалану рұқсатынан бас тартқаннан кейін CLC федералдық округтік сотқа қалаға қарсы сотқа шағым түсірді, аймақтық регламенттің бетінше жарамсыз екенін және оны қолдануда зиялылық мүгедектеріне қатысты кемсітушілік құрастыратынын, соның салдарынан CLC мен оның әлеуетті тұрғындарының тең қорғалу құқықтарын бұзатынын мәлімдеді. Федералдық округтік сот CLC-нің топтық үйінің әлеуетті тұрғындары зиялылық мүгедек болмағанда рұқсат берілер еді деп тапты. Дегенмен, олар қаланың регламенті мен әрекеттерін конституциялық деп сақтады. Округтік сот зиялылық мүгедектері күдікті немесе жартылай күдікті санатына жатпайтынын, демек, рационалды негіздер тесті қолданылуы керек деп шешті. Сот регламенттің қаланың "CLC және оның тұрғындарының заңдық жауапкершілігі, . көршілес аудандардың тұрғындарының қауіпсіздігі мен алалануы" және үйде орналастырылатын адамдар санына қатысты заңды мүддесімен рационалды байланысты екенін анықтады. Бесінші апелляциялық округінің федералдық соты округтік соттың шешімін жойды. Апелляциялық сот зиялылық мүгедектігін жартылай күдікті санатына жатқызып, регламентке орташа деңгейдегі тексеруді қолдану керек деп шешті. Осы күшейтілген тексеру стандартын регламентке қолданғанда, сот оның бетінше де, қолданылуында да конституцияға қайшы екенін анықтады. Қала Жоғарғы Сотқа шағым жасады, ол қабылдауға келісті.

Жоғарғы соттың пікірі

Әділ Уайттың көпшілік пікірі КТҰ-ға қатысты қабылданған ережені күштен шығарды, осылайша рұқсат беруден бас тарту ақыл-ой кемістігі бар адамдарға қатысты негіссіз көзқарасқа негізделгендігін және осыған байланысты он төртінші түзетудегі тең қорғау ережесі бойынша жарамсыз екенін анықтады. Әдетте, Соттың рационалды негізді тексеруді қолданатын көптеген істерден өзгеше, Сот қаланың ұсынған мүддесін қабылдамады. Кейбір зерттеушілер заңның қабылдануының нақты себептерін зерттеуді "рационалды негізді тексерудің күшті нұсқасы" деп атады. Сот ақыл-ой кемістігі бар адамдарға күдікті немесе жартылай күдікті санаты беруден бас тартты, себебі олар "ірі және алуан түрлі топ" болып табылады және олар мемлекеттік және федералдық заң шығарушы органдармен жеткілікті түрде қорғалған. Сондықтан, ақыл-ой кемістігі бар адамдар мен басқаларды ажырататын кез келген заңнама тең қорғау бойынша тексеруден өту үшін заңды мемлекеттік мүддеге логикалық түрде байланысты болуы керек. Бұл сондай-ақ рационалды негізді тексеру деп аталады және он төртінші түзетудегі тең қорғау ережесі бойынша тексерудің ең төменгі деңгейі болып табылады. Сот төрешісі Маршалл, заңның күштен шығарылуына келісіп, бірақ оның толыққанды келіспейтінін білдіре отырып, ақыл-ой кемістігі бар адамдарға қатысты тарихи кемсітушілікке байланысты, Сот мұндай кемістігі бар адамдарды реттейтін заңдарды қарастырғанда жоғары деңгейдегі тексеруді қолдануы керек деп мәлімдеді.

Маңыздылығы

Жоғары Сот психикалық мүгеліктігі бар адамдарды күдікті немесе жартылай күдікті санаудан бас тартқанмен, бұл шешім – Жоғары Соттың мемлекеттік заңнаманы рационалды негіздегі тексеру деңгейін қолданғанда конституцияға қайшы деп таныған сирек жағдайлардың бірі. Жоғары Соттың мемлекеттік заңнаманы рационалды негіздегі тексеру деңгейіне сәйкес конституциялық емес деп шешкен тағы бір маңызды мысалы – «Ромер против Эванс» ісіндегі геилердің құқықтарына қатысты шешім.