Кіріспе

Міндетті ауруханаға жатқызу

Ауыр психикалық бұзылысы бар адамдарды күштеп ауруханаға жатқызу – білікті маман ауыр психикалық бұзылыс белгілері бар деп таныған адамды психиатриялық ауруханада (стационарда) ұстау, оған еріксіз емдеу жүргізіледі. Бұл емге психоактивті дәрілерді, соның ішінде күштеп тағайындалатын дәрілерді беру кіруі мүмкін. Көптеген елдерде психикалық денсаулық бұзылыстары бар адамдар амбулаториялық жағдайда да емделуге міндетті болуы мүмкін; мұндай жағдай амбулаториялық міндеттеме деп аталады және заңдық процедуралары міндеттемемен ұқсас. Міндеттеме критерийлері елдерде әртүрлі заңдармен белгіленеді. Міндеттеме рәсімдері көбінесе жедел ауруханаға жатқызудан кейін жүзеге асырылады, оның барысында жедел психикалық симптомдары бар адам психикалық денсаулық мамандарымен бағалау және жағдайын тұрақтандыру үшін емдеу мекемесінде белгілі бір мерзімге (мысалы, 72 сағат) қамалады, одан кейін олардың одан әрі міндеттемеге алынуы қажеттігі немесе орындылығы анықталады. Міндеттеме рәсімдері сот арқылы немесе тек дәрігерлердің қатысуымен жүргізілуі мүмкін. Егер міндеттеме сотқа қатыспаса, әдетте сот жүйесіне шағым беру мүмкіндігі қарастырылады, бірақ бұл арнайы сот арқылы болуы мүмкін.

Мақсаты

Көптеген юрисдикцияларда, еріксіз емдеу психикалық ауруынан зардап шегіп, ой-өрісіне орай шешім қабылдау қабілеті шектеулі деп саналатын адамдарға қолданылады. Мұндай жағдайда заң өкілдері, мемлекеттік органдар немесе соттар осы адам үшін заң аясында шешімдер қабылдайды. Кейбір юрисдикцияларда бұл, адамның әрекетке қабілетсіз деп танылуынан бөлек қарастырылады. Еріксіз емдеу белгілі бір деңгейде төмендегі жағдайларда қолданылады, бірақ әртүрлі юрисдикцияларда критерийлер әртүрлі болады. Кейбір юрисдикциялар еріксіз емдеуді өзіне немесе басқаларға қауіп тудыратындығы заңмен бекітілген адамдарға ғана қатыстырады. Ал басқа юрисдикцияларда критерийлер кеңейтілген. Міндеттеме жасаудың заңдық процедурасы юрисдикциялар арасында өзгеше болады. Кейбір юрисдикцияларда ресми сот отырысы өткізіледі, онда куәліктер мен басқа да дәлелдер ұсынылуы мүмкін. Отырысқа қатысушыға заңгерлік көмек көрсетіледі және ол хабеас корпус арқылы міндеттеме туралы шешімге шағымдануға құқылы. Ал басқа юрисдикцияларда бұл өкілеттіктер дәрігерлерге берілген. Мысалы, Ұлыбританияда психикалық денсаулық трибуналы судьядан, медициналық сарапшыдан және тәуелсіз өкілден тұрады.

Бірінші көмек

Психикалық денсаулыққа алғашқы көмек көрсету бойынша оқыту қауымдық мүшелерге, мысалы, мұғалімдерге, мектеп әкімшілеріне, полиция қызметкерлеріне және медициналық қызметкерлерге мінез-құлықты бағалау қажеттігі туғанда, заң бойынша міндетті емдеу шараларын қолдануға қатысты білім мен құқық беру мақсатында біртіндеп қолжетімді бола бастады. Психикалық денсаулық проблемалары мен дағдарыстарды қамтитын алғашқы көмек оқытуы жақында ғана дамыды. Австралияда 2001 жылы психикалық денсаулыққа алғашқы көмек көрсету курсы әзірленді және бұл курстың психикалық ауруы немесе психикалық денсаулық дағдарысы бар адамдарға көрсетілетін көмекті жақсартатыны анықталды. Осы оқыту нысаны қазір көптеген басқа елдерге (Канада, Финляндия, Гонконг, Ирландия, Сингапур, Шотландия, Англия, Уэльс және АҚШ) тарады. Төтенше жағдайлар бөлімінде психикалық денсаулықты бағалау мүмкін қауіпті анықтау және емдеу протоколдарын қолдану үшін пайдаланылуы мүмкін.

Байқау

Кейде бақылау адамның міндетті түрде емделуге жата ма, жоқ па, анықтау үшін қолданылады. Және қысқаша қарап тексеру кезінде адамды міндетті түрде емдеуге жіберу керек пе, жоқ па, оны әрқашан анық айту қиын.

Қауіптілікті шектеу

Австрия, Бельгия, Германия, Израиль, Нидерланды, Солтүстік Ирландия, Ирландия Республикасы, Ресей, Тайвань, Онтарио (Канада) және АҚШ жауапкердің өзіне немесе басқаларға қауіп төндіретіндігіне негізделген міндеттеме критерийлерін қабылдады. Өзін-өзі өлтіру ойларымен күрескен адамдар осы күйзелістерге ықпалданып, өздеріне зиян келтіруі немесе өмірлерін өздері тоқтатуы мүмкін. Психозға ұшыраған адамдар кейде өзіне немесе басқаларға зиян келтіру үшін олардың қате көзқарастарының немесе галлюцинацияларының ықпалында болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, шизофрениямен ауыратын адамдар жалпы халықтан 3,4-тен 7,4 есеге зорлық-зомбылық көрсетуге бейім. Дегенмен, балалық шақтағы қиындықтар және кедейлік сияқты басқа да факторлар шизофрениямен де, зорлық-зомбылықпен де байланысты болғандықтан, бұл әсердің шизофрениядан болатынын немесе басқа себептерге байланысты екенін анықтау қиын болуы мүмкін. Осы факторларды ескермеу үшін зерттеушілер шизофрениямен ауыратын адамдардың зорлық-зомбылық деңгейін олардың туыстарымен, егіздер зерттеулеріне ұқсас тәсілмен салыстыруға тырысты. Осы зерттеулерде шизофрениямен ауыратын адамдар зорлық-зомбылық көрсетуге 1,3-1,8 есе көбірек бейім екені анықталды. Бұл алаңдаушылық АҚШ-тың барлық штатында және басқа елдерде міндетті емдеуге қатысты стандарттарда, өзіне немесе басқаларға қауіп төндіру стандарты ретінде көрініс тапты, кейде қауіптің дереу болуы талабымен толықтырылады. Кейбір заң жүйелерінде өзін-өзі немесе басқаларды қауіптілік стандарты соңғы жылдары "ауыр кемістік" сияқты емдеуге қатысты критерийлерді қосу үшін кеңейтілді.

Институционалдылықтан шығару

1960 жылдан бастап дүние жүзінде психиатриялық науқастарды ауруханалардан қоғамдағы шектеусіз жағдайларға көшіруге бейімділік байқалды, бұл өзгеріс "деинституционализация" деп аталады. Көбінесе бұл өзгерістерге қоғамдық қызметтердің тиісті деңгейде дамуы ілеспегендіктен, сыншылар деинституционализацияның бұрын стационарлық емдеу алған көптеген адамдардың түрмеге түсуіне немесе үйсіз қалғандарына себеп болғанын айтады. Кейбір елдерде созылмалы, емделмеген ауыр психикалық аурулары бар адамдарды ауруханадан тыс жерде психиатриялық дәрілер қабылдауға мәжбүрлеу мақсатында сот шешімімен амбулаториялық емдеуді рұқсат ететін заңдар қабылданды (мысалы, Лаура заңы, Кендра заңы). Куртенэй М. Хардинг және оның әріптестері Вермонт штатының ауруханасынан 269 науқасты зерттегенде, бұрынғы науқастардың үштен екісі деинституционализациядан кейін жақсы жағдайға келді.

Франция

1838 жылы Франция елдегі психиатриялық емдеу орындарына қабылдауды және психиатриялық қызметтерді реттеу үшін заң қабылдады. Эдуард Сегин интеллектуалдық кемістігі бар адамдарды оқыту үшін жүйелі әдіс әзірледі және 1839 жылы интеллектуалдық кемістігі бар адамдарға арналған алғашқы мектепті ашты. Оның емдеу әдісі интеллектуалдық кемістігі бар адамдар ауруға шалдықпайды деген тұжырымға негізделген.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда психикалық ауруларға күтім көрсету шаралары 19-шы ғасырдың басында мемлекеттік бастамамен басталды. 1808 жылғы "Округтік панаханалар туралы" заң қабылданғаннан кейін Ұлыбританияда қоғамдық психикалық ауруханалар құрылды. Бұл заң әкімшілік органдарын әр округте "кедей-нашарлар" деп аталатын көптеген адамдарды ұстауға арналған, бағамен қамтамасыз етілетін панаханалар салуға уәкілдіктеді. Бірінші өтініштерді тоғыз округ берді, ал алғашқы қоғамдық панахана 1812 жылы Ноттингемширде ашылды. Бетлем ауруханасы сияқты жеке меншік есірткіханалардағы зәбір-зияраттарды тергеу үшін Парламенттік комиссиялар құрылды, олардың қызметкерлері ақыры қызметтен босатылды және ұлттық назар тұтқындардың өміріндегі таяқтар, тізбектер мен қолқышаптардың кеңінен қолданылуына және антисанитариялық жағдайларға аударылды. Алайда, жаңа тағайындалған Ақылсыздық комиссарларына жеке панаханаларға лицензия беру және бақылау құқығы тек 1828 жылы берілді. 1845 жылғы "Ақылсыздық туралы" заң психикалық ауруларға қатысты емдеуде маңызды кезең болды, себебі ол психикалық аурулардың мәртебесін емдеуді қажет ететін науқастарға өзгертіп, жаңаша қарауды енгізді. Заң Лорд Шафтсбери басқарған Ақылсыздық комиссиясын құрды, ол ақылсыздыққа қатысты заңнаманы реформалауға бағытталды. Комиссияның құрамында он бір Метрополитен комиссары болды, олар Заңның қағидаларын іске асыруға міндетті болды; әр округте панаханалардың міндетті түрде салынуы және Ішкі істер министрінің атынан жүйелі тексерулер жүргізілуі. Барлық панаханаларда жазбаша ережелер болуы және тұрақты жұмыс істейтін білікті дәрігер болуы талап етілді. Ғасырдың басында Англия мен Францияда панаханаларда барлығы бірнеше жүз адам ғана болды. 1890-жылдардың соңы мен 1900-жылдардың басында осылай ұсталғандардың саны жүз мыңға жетті. Алайда, психикалық ауруларды институционализация арқылы жақсартуға болатындығы туралы идея көп ұзамай күмәнді болып шықты. Психиатрлар пациенттер санының үнемі өсуінен қысымға ұшырады, ал психиатрияның медициналық әлемдегі беделі төмен деңгейге жетті. Қазіргі уақытта Англия мен Уэльсте Психикалық денсаулық туралы 2007 жылғы заң, Шотландияда Психикалық денсаулық (күтім және емдеу) (Шотландия) туралы 2003 жылғы заң және Солтүстік Ирландиядағы басқа да заңнамалармен бөлімшелерге бөлу рәсімі реттеледі.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та мемлекеттік психиатриялық орталықтарды құру 1842 жылы Нью-Йоркте осындай орталықтарды құруға қатысты алғашқы заң қабылдануымен басталды. Ютика мемлекеттік ауруханасы шамамен 1850 жылы ашылды. Бұл аурухананың құрылысы, көптеген басқа ауруханалар сияқты, негізінен Доротея Линд Дикстің еңбегінің нәтижесі болды, оның қайырымдылық әрекеттері көптеген штаттарға және Еуропада Константинопольге дейін жетті. АҚШ-тағы көптеген мемлекеттік ауруханалар 1850 және 1860 жылдары Киркбрайд жоспары бойынша салынды, бұл сәулеттік стильдің емдік әсерге ие болуы тиіс еді. АҚШ-та және көптеген басқа дамыған елдерде адамды оның еркіне қарсы міндеттемеге алу немесе емдеу жағдайларына қатысты қатаң шектеулер қойылды, себебі АҚШ Жоғарғы Соты және басқа ұлттық заң шығару органдары мұндай әрекеттерді азаматтық және/немесе адам құқықтарын бұзу деп таныды. Жоғарғы Соттың О'Коннор Дональдсонға қарсы ісі психикалық аурудың болуы және емдеу қажеттілігінің өзі, егер пациент бостандықта өмір сүре алса және өзіне немесе басқаларға зиян келтіру қаупі болмаса, еріксіз міндеттемеге алуды ақтамайды екенін анықтады. Еріксіз міндеттемеге алу критерийлерін әдетте жеке штаттар белгілейді және көбінесе қысқа және ұзақ мерзімді міндеттемелердің түрлері бар. Қысқа мерзімді міндеттеме әдетте бірнеше күн немесе одан аз уақытқа созылады және медициналық маманның тексеруін қажет етеді, ал ұзақ мерзімді міндеттеме әдетте сот отырысын немесе қылмыстық іс процесінің бір бөлігі ретінде сот үкімін қажет етеді. Белгісіз мерзімге міндеттемеге алу сирек кездеседі және әдетте зорлық-зомбылық жасаған немесе өзіне және басқаларға үнемі қауіп төндіретін адамдарға ғана қолданылады. Нью-Йорк қаласының бірнеше әкімшіліктері психикалық аурулары бар адамдарды қалада еріксіз ауруханаға жатқызу бағдарламаларын іске асырды. Осы саясаттың кейбіреулері «өзіне немесе басқаларға зиян келтіру» стандартын өздерінің денсаулығына немқұрайлы қарау немесе өзіне немесе басқаларға болашақта зиян келтіру мүмкіндігін қамту үшін қайта қарастырды. 1987–1988 жылдары үйсіз Джойс Браун есімді әйел Нью-Йорк азаматтық бостандықтар одағымен бірге жаңа мэр Эд Кохтың әкімшілігінің бағдарламасы бойынша мәжбүрлі ауруханаға жатқызуды даулап жұмыс істеді. Бұл сот процесі, көптеген БАҚ өкілдерінің назарын аударды, оның пайдасына аяқталды, бірақ қала апелляцияда жеңіске жетсе де, кейіннен оның мәжбүрлеп дәрі-дәрмек қабылдауына болмайтыны анықталғаннан кейін босатылды. 2022 жылы қала әкімі Эрик Адамс осыған ұқсас міндетті ауруханаға жатқызу бағдарламасын жариялады, ол ұқсас заңдық түсіндірулерге сүйенді. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1960 жылдардың ортасына дейін АҚШ-тың көптеген штаттарында мемлекеттік психиатриялық мекемелерге барлық және жекеменшік мекемелерге жіберілгендердің көпшілігі еріксіз болды. Содан бері, институционалдықтан шығару деп аталатын бағыт бойынша еріксіз міндеттемелерді жою немесе едәуір азайту бағытында ауыспалы тенденциялар байқалды. Көптеген жағдайларда адамдар өз еркімен психикалық денсаулық сақтау орталығына жата алады және олар еріксіз жатқызылғандарға қарағанда көбірек құқықтарға ие болуы мүмкін. Бұл практика ерікті міндеттеме деп аталады. АҚШ-та Канзас штаты мен Хендрикс арасындағы сот ісінде белгілі бір жыныстық қылмыстар үшін сотталған адамдарға қатысты ұзақ мерзімді немесе белгісіз мерзімге міндеттемеге алу процедуралары белгіленді.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 46/119 қаулысы "Психикалық аурумен ауыратын адамдарды қорғау және психикалық денсаулық сақтау қағидаттары" – міндетті емес, бірақ күштеп емдеуге жатқызу рәсімдерін жүзеге асыру үшін белгілі бір жалпы ережелерді ұсынатын қаулы. Бұл қағидаттар көптеген елдерде жергілікті заңдарды жаңарту немесе жаңа заңдар қабылдау кезінде пайдаланылды. БҰҰ кейбір елдерде осы процеске көмектесу мақсатында бағдарламалар іске асырып жатыр.

Қате міндеттеме

Психикалық денсаулық саласының мамандары кейде адамды психикалық аурудың белгілерін көрсетті деп қате бағалап, осындай себептерге байланысты адамды психиатриялық ауруханаға жатқызып қойған. Ерікті емес міндеттеме дәрігерге бағалау кезеңінде берілген ақпарат науқастың өзіне немесе басқаларға қауіп төндіретінін көрсеткен жағдайда қолданылады. Мұндай жағдайларда, талаптарды жоққа шығаратын жеткілікті қосымша ақпарат болмаған кезде бұл қиынға соғуы мүмкін. Сондықтан, заңсыз міндеттемелер антипсихиатриялық қозғалыстың басты тақырыбы болып табылады. 1860 жылы Элизабет Паккардтың ісі, ол сол жылы заңсыз түрде жатқызылып, кейіннен сотқа шағымданып жеңіске жеткен, заңсыз ерікті емес міндеттеме мәселесін көрсетті. 1887 жылы журналист Нелли Блай Нью-Йорктегі психиатриялық ауруханаға жасырын түрде барып, сол кездегі психикалық науқастардың қорқынышты жағдайларын әшкереледі. Ол өзінің зерттеулері мен тәжірибелерін New York World газетінде мақалалар түрінде жариялады, кейіннен осы мақалаларды "Ақылсыз үйдің он күні" атты кітапқа біріктірді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында расизмге немесе саяси наразылық білдіргендерді жазалауға негізделген заңсыз міндеттемелердің бірнеше жоғары деңгейдегі жағдайлары тіркелді. Бұрынғы Кеңес Одағында психиатриялық ауруханалар саяси тұтқындарды қоғамнан оқшаулау үшін түрме ретінде пайдаланылды. Британдық драматург Том Стоппард "Әрбір жақсы бала лайықты" деген пьесасын жазды, ол мұндай ауруханадағы пациент пен оның дәрігері арасындағы қарым-қатынасқа арналған. Стоппардқа орыс елінен жер аударылған адаммен болған кездесу шабыт берді. 1927 жылы, АҚШ-та Сакко мен Ванцетти өлім жазасына кесілгеннен кейін, демонстратор Аврора Д'Анжело анархистерді қолдау митингісіне қатысқаннан кейін психиатриялық сараптама үшін психикалық ауруханаға жіберілді. 1940-1950 жылдары Канадада 20 мың канадалық бала, "Дюплесси жетімдері" деп аталды, психикалық аурумен ауырады деп қате куәландырылып, психиатриялық мекемелерге жіберілді, онда оларға қажеті жоқ психиатриялық дәрі-дәрмектерді қабылдауға мәжбүр етілді және зәбір көрді. Оларға сол кездегі Квебек провинциясының премьер-министрі Морис Дюплессис есімі берілді, ол осы балаларды федералды үкіметтен қосымша субсидия алу үшін әдейі жіберген. Он жылдар өткен соң, 1990 жылдары жетімдердің бірнешеуі Квебек пен Католик шіркеуін зұлымдық пен заңсыздық үшін сотқа берді. 1958 жылы қара нәсілді пастор және белсенді Кленнон Вашингтон Кинг-младший сол кездегі ақ нәсілді Миссисипи университетінің жазғы сабақтарына қатысуға тырысты; жергілікті полиция оны жасырын тұтқындап, 12 күн бойы психиатриялық ауруханаға жатқызды. Пациенттер өздерінің заңсыз жатқызылғанына сенсе, сотқа шағымдануға құқылы. Бір жағдайда, 1925 жылы Солтүстік Каролина штатының Голдсборо қаласындағы Черри ауруханасына сотталмай немесе айыпталып сотталмай қылмыс жасады деп айыпталған афроамерикалық Джониус Уилсон жатқызылды. Ол құлшыныстан айырылды және өмірінің келесі 67 жылын Черри ауруханасында өткізді. Оның естіме қабілеті нашар болғаны, психикалық ауруға шалдықпағаны анықталды. АҚШ-тың көптеген штаттарында, жазасын өтеген жыныстық қылмыскерлер психикалық бұзылысқа байланысты қауіпті деп танылған жағдайда психиатриялық мекемеге азаматтық түрде жіберілуі мүмкін. АҚШ Жоғарғы Соты бұл практика екі есе жазалау емес деп шешсе де, Америка Психиатриялық Ассоциациясы (APA) сияқты ұйымдар бұл практикаға қарсы шығады. APA-ның Психиатрия және құқық жөніндегі кеңесінің құрамдас бөлігі болып табылатын Сексуалды қауіпті қылмыскерлер жөніндегі жұмыс тобы "Жұмыс тобының пікірінше, жыныстық жыртқыштарды міндеттемеге алу заңдары психиатрияның тұтастығына, әсіресе психикалық ауруды анықтау және мәжбүрлі емдеудің клиникалық шарттарына қатысты ауыр нұқсан келтіреді. Бұдан әрі, азаматтық міндеттемелерді медициналық емес мақсаттарға бейімдеу арқылы заңдар міндеттемелердің медициналық моделінің заңдылығын жоғары қауіпке тікейді".