Кіріспе
Психикалық денсаулығы нашарлауымен күресіп жатқан науқастардың міне-құлқына бақылау құқығы
Амбулаториялық міндеттеме – сондай-ақ көмектесетін амбулаториялық ем (КАТ) немесе қоғамдық емдеу бұйрықтары (ҚЕБ) деп те аталады – бұл ауыр психикалық ауру диагнозы қойылған адамға өзін-өзі немесе басқаларды зиян тигізуге әкелетін одан әрі нашарлау немесе қайталанудың алдын алуға бағытталған амбулаториялық емдеу жоспарына сәйкес болуын талап ететін азаматтық сот процедурасы. Бұл еріксіз емдеу түрі ауруханаға мәжбүрлі жатқызудан өзгеше, себебі бұйрыққа бағынуға міндетті адам ауруханада немесе түрмеде ұсталмай, өз үйінде тұруын жалғастырады. Егер бұйрықтың талаптары бұзылса және адамның психикалық денсаулығы нашарласа, оны қарсылықтарына қарамастан, дәрі-дәрмекпен емдеуді қоса, жедел түрде ауруханаға қайтаруға болады. Әдетте, бұл психиатр тағайындаған дәрі-дәрмектерді қабылдауды білдіреді және психикалық денсаулық маманымен кездесулерге қатысуды, кейде тіпті рецептсіз есірткі заттарды қолданбауды және психикалық денсаулығының нашарлауына ықпал еткен деп саналатын белгілі бір адамдармен немесе орындармен байланысты болмауды қамтиды. Амбулаториялық міндеттемеге қатысты талаптар мен процедуралар заңмен белгіленеді және елдер арасында, сондай-ақ АҚШ және Канадада штаттар мен провинциялар арасында әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір юрисдикцияларда сот отырысы қажет, онда судья сот бұйрығын шығарады, ал басқаларында психиатрлар міндетті емді бастамас бұрын талаптар жиынтығын орындауын талап етеді. Егер сот процесі қажет болмаса, әдетте, сотқа шағымдануға немесе осы мақсатта құрылған трибуналдардың қарауына болады. Қоғамдық емдеу заңдары әдетте әлемдік үрдіске сәйкес келеді. Мәжбүрлі емдеуді реттейтін заңдары жоқ елдер туралы толық мәліметтерді психикалық денсаулық заңнамасынан қараңыз.
Терминология
Америка Құрама Штаттарында "көмектесетін амбулаториялық емдеу" (AOT) термині жиі қолданылады және бұл соттың ауыр, емделмеген психикалық ауру белгілері бар, талаптарға сай келетін адамға, қоғамда тұрып жатқанда психикалық денсаулықты сақтау жоспарын орындауды міндеттейтін процесті білдіреді. Жоспарға әдетте дәрі-дәрмек кіреді, сондай-ақ басқа да емдеу түрлері де болуы мүмкін. Пациенттер көбінесе бақыланады және іс жүргізушілерге немесе психикалық денсаулықты емдеуге арналған, белсенді қауымдастыққа (ACT) жіберіледі. Австралия, Канада, Англия және Жаңа Зеландия "қауымдық емдеу бұйрығы" (CTO) терминін пайдаланады.
Емханада емдеуге жатқызумен салыстыру
"Амбулаторлық міндеттеме" термині мен құқықтық құрылым жиі амбулаторлық міндеттемені стационарлық міндеттемемен шатастырады, бірақ пациентке көбірек еркіндік ұсынады. Іс жүзінде, стационарлық міндеттеме қолданылмаса, амбулаторлық міндеттеме одан арзан болғандықтан, кем қаталдығы себепті және психикалық денсаулық мамандарын моральдық, азаматтық немесе қылмыстық жауапкершіліктен қорғау үшін қолданылуы мүмкін.
Алдын алу мақсатында қолдану
Кейбір елдерде психикалық аурулардың қайталануын алдын алу үшін амбулаториялық міндеттеме қолданылады, себебі көптеген психикалық аурулар эпизодтық сипатта болады (мысалы, екіполярлы бұзылу немесе шизофрения) және психикалық аурудың қайта оралғанын болжау қиын болуы мүмкін. Кейбір елдерде алғашқы психоз эпизоды (АПЭ) үшін амбулаториялық міндеттеме қолданылады.
Іске асыру
"Амбулаторлық бақылау" тақырыбы психиатрия қауымдастығында 1980 жылдары институционалдық емес саясатқа көшуден кейін талқылана бастады. Бұл үрдіс мемлекеттік психиатриялық ауруханалардың жапсырылуына және көптеген психикалық денсаулығы нашар адамдардың қоғамға босатылуына әкеп соқты.
Дания
Дания 2010 жылы психикалық денсаулық туралы заңмен (Lov om anvendelse af tvang i psykiatrien) амбулаториялық міндетті емді енгізді. (бұрын тек сот-психиатриялық ем үшін қолданылды). Іске асыруға қатысты заңдар әр аймақта өзгешеленеді.
Франция
CTO-лар әр ай сайын жаңарып отырады. Олар Николя Саркози президент болған кезде енгізілген. Қайырған адамдардың мәліметтері полицияның қолжетімді ұлттық тізіліміне тіркеледі, тіпті олар заң бұзды деген күдік болмаса да.
Нидерланды
2014 жылдан бастап Нидерланд заңнамасында қоғамдық емдеу туралы бұйрықтар (CTO) көзделген, ал бұйрықтың талаптарын орындамаған адам дереу міндетті түрде стационарға жатқызылуы мүмкін. 1999 және 2006 жылғы түзетулерде стационарлық емделуден өтусіз амбулаториялық емдеу қарастырылған, бірақ бұл шара көбінесе қолданылмайды. Заң 1991 жылы қабылданды және 2008 жылы қайта қарастырылды. 2007 жылғы Психикалық денсаулық туралы заң қоғамдық емдеу туралы бұйрықтарды (CTO) енгізді. Осылайша, CTO бұйрығын беруге тек медициналық қауымдастықтың өкілдері ғана құқылы, алайда CTO-ға негізделген 3-тарау бойынша ұсталған адамның жағдайы және CTO бұйрығының өзі Психикалық денсаулық трибуналында шағымдануға жатады, онда дәрігерлер мен судьядан тұратын комиссия шешім қабылдайды. Ұлыбритания заңнамасы бір рет емделу үшін ауруханаға түскеннен кейін CTO бұйрығын беруге мүмкіндік береді. Дегенмен, Корольдік психиатрлар колледжі ағымдағы психикалық денсаулық заңнамасын қарағанда, CTO бұйрығын бұрын емдеуден бас тартқан және ауруханаға жатқызылған науқастарға ғана қолдануды ұсынды. Джон Майер Чемберлен бұл заңның Джонатан Зитоны бұрын психикалық денсаулық қызметтерімен байланысы болған адамның өлтіруіне байланысты қабылданғанын, соның нәтижесінде сол кездегі консервативті үкімет CTO бұйрығын қолдауға ұмтылғанын айтады. Лондондағы пациенттердің мәліметтерін талдау көрсеткендей, Ұлыбританиядағы CTO бұйрығының орташа мерзімі 3 жылды құрайды. Ұлыбританиядағы афроамерикандықтар ақ нәсілділерге қарағанда он есе көп CTO бұйрығына ілігеді. Тәуелсіз психикалық денсаулық адвокаттарының (IHMA) CTO бұйрығымен қамтылған адамдарға қызмет көрсету мүмкін болмауына қатысты алаңдаушылықтар туындады, себебі IHMA CTO бұйрығымен қамтылған қызмет алушылармен байланысқа түсе алмайды, ал іс жөндеушілер жолдама беруден бас тартатын «қақпашылар» рөлінде әрекет ете алады. 2021 жылғы психикалық денсаулық заңын қарастырған мақаласында Ұлыбритания үкіметі белгісіз мерзімге амбулаториялық емдеудің жаңа түрін ұсынды, ол еркіндіктен айыруға және үздіксіз қадағалауға мүмкіндік береді, бұл «бақыланатын шығарылым» деп аталады. Бұл шығарылым жыл сайын қарастырылады және тек ауруханада емделуден пайда көре алмайтын және тәуекелге негізделген адамдарға ғана қолданылады.
Шотландия
Шотландияда 2003 жылғы Психикалық денсаулық заңында енгізілген Англия мен Уэльстен өзгеше, қоғамдық бақылау режимі бар. Ұлыбританияда қоғамдық психикалық денсаулық көмегінде мәжбүрлеу мен міндеттеудің орны туралы пікірталас әлі де жалғасуда.
Люксембург
Егер пациенттер міндетті түрде емделуден босатылғаннан кейін 3 ай ішінде психиатр белгілеген тұру шарттарына немесе медициналық бақылауға бағынбаса, олар қайта шақырылуы мүмкін.
Солтүстік Америка
ХХ ғасырдың соңғы онжылдығы мен ХХІ ғасырдың басында АҚШ-тың бірнеше штатында және Канаданың бірнеше юрисдикциясында "амбулаторлық міндеттеме" заңдары қабылданды.
Канада
1990 жылдардың ортасында Саскачеван провинциясы Канададағы қоғамдық емдеу шараларын енгізген алғашқы провинция болды, ал Онтарио 2000 жылы одан кейін осы шараны қабылдады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Нью-Брансуик CTO немесе ұзартылған демалыс көздейтін заңнамасы жоқ жалғыз провинция болып табылды.
Океания
Австралия және Жаңа Зеландия 1980-ші және 1990-шы жылдары амбулаторлық міндетті емдеуді енгізді.
Австралия
Австралияның Виктория штатында қоғамдық емдеу бұйрықтарының мерзімі он екі айдан аспайды, бірақ соттың қарауынан өткеннен кейін олар жаңаруы мүмкін.
Дау
Оның жақтастары амбулаториялық бақылау психикалық денсаулықты жақсартады, емдеудің тиімділігін арттырады, баспанасыздық, қамауға алу, түрмеге жабу және ауруханаға жатқызу көріністерін азайтады, сондай-ақ шығындарды төмендетеді деп санайды. Амбулаториялық бақылауды міндеттейтін заңдарға қарсылар бұл заңдардың қажетсіз түрде еркіндікті шектеуге, адамдарды қауіпті дәрілерді қабылдауға мәжбүрлеуге, адам құқықтарын бұзуға немесе нәсілдік және әлеуметтік-экономикалық бейімділіктермен қолданылуы мүмкін екенін айтады.
Аргументтер және жақтаушылар
Көптеген амбулаторлық міндеттемелер туралы заңдар психикалық ауруы бар адамдар жасаған зорлық-зомбылық әрекеттеріне жауап ретінде қабылданғанымен, амбулаторлық міндеттемелер туралы пікірталасқа қатысқан көптеген жақтастар өмір сапасы және емделмеген психикалық аурумен байланысты шығындар, сондай-ақ "айналмалы есікті пациенттер" – ауруханаға жатқызу, емдеу және тұрақтандыру, босату және қайта нашарлау циклін бастан кешіретін науқастар туралы да аргументтер келтіреді. Ауруханаға қайта-қайта түсудің құны даусыз болса да, өмір сапасы туралы аргументтер психикалық ауруды қалаусыз және қауіпті жағдай ретінде түсінуге негізделген. Амбулаторлық міндеттемелерді жақтаушылар Солтүстік Каролина және Нью-Йорк штаттарында жүргізілген зерттеулерге сілтеме жасайды, олар соттан бұйрықталған амбулаторлық емнің кейбір оң әсерлерін көрсеткен. Жақтаушылардың қатарында: Есірткі және психикалық денсаулық сақтау басқармасы (SAMHSA), АҚШ Әділет департаменті, Денсаулық сақтау саласындағы зерттеулер және сапа жөніндегі агенттік (AHRQ), АҚШ Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету департаменті, Американдық психиатриялық қауымдастық, Психикалық аурулар жөніндегі ұлттық одақ, Полиция басшыларының халықаралық қауымдастығы. SAMHSA көмекті амбулаториялық емдеуді дәлелдерге негізделген бағдарламалар мен практикалардың ұлттық тізіліміне енгізді. Емдеуді қолдау орталығы – амбулаторлық міндеттемелерді қолдануды насихаттаумен айналысатын ұйым. 2016 жылы жүргізілген жүйелі шолу 200-ге жуық мақаланы қарастырды, олар CTO-лардың (міндетті емдеу) пациенттердің жағдайына тиімділігін зерттеді. Ол кездейсоқ емес сынақтардың нәтижелерінің күрт өзгеретінін және ешбір кездейсоқ бақыланатын сынақтың амбулаторлық міндеттемелердің пациентке пайдасы жоқ екенін, тек қылмыс құрбаны болу қаупін азайтудан басқа ешқандай пайдасы жоқ екенін анықтады. Бірдей шаралар заңдық, бюрократиялық және әлеуметтік факторларға байланысты әртүрлі елдерде әртүрлі әсер етуі мүмкін.
Құны
2013 жылы жарияланған зерттеулер Нью-Йорктегі Кендра заңы 2500 науқасқа қызмет көрсетіп, 32 миллион доллар жұмсалғанын көрсетті, бұл таза шығындарды азайту және тұтқындаулардың санын төмендету тұрғысынан оң нәтижелерге әкелді. Сондай-ақ, заңға бағынбаған науқастарға амбулаториялық емдеуді жақсартуға жыл сайын шамамен 125 миллион доллар жұмсалады. Нью-Йорктан өзгеше, амбулаториялық міндеттемелер кеңінен қабылданғанына қарамастан, бағдарламалар көбінесе жеткілікті қаржыландырылмады. "АҚШ бойынша көптеген АОТ бағдарламалары қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрғанына қарамастан, бұл араласудың жеткіліксіз пайдаланылғаны анық".
Тұтқындалу, қауіп пен зорлық-зомбылық
Ұлттық әділет институты амбулаториялық күтімді қылмыстың алдын алуға тиімді бағдарлама деп есептейді. АҚШ-тағы кейбір зерттеулер AOT бағдарламалары тұтқындалу ықтималдығын төмендеткенін көрсеткен. Кендра заңы зорлық көріністерінің қаупін азайтып, өзіне қол жұмсау туралы ойларды қысқартуға көмектескен.
Нәтижелер мен ауруханаға жатқызулар
АОТ бағдарламасы амбулаториялық емдеуге ұмтылуды жақсартады және шұғыл жағдайларға түсу, ауруханаға жату және ауруханада болу күндерінің санын айтарлықтай азайтады, сондай-ақ тұтқындалулар мен зорлық-зомбылық көріністерін де азайтады. Қатысушылардың 74%-ы баспанасыз қалған жоқ. Психиатриялық ауруханаға жатқызу 77%-ға төмендеді. Ауруханада емделу ұзақтығы 56%-ға қысқарды. 83%-ға жуық адамдар тұтқындалмады. 87%-ы түрмеде отырудан аулақ болды. Алкогольді зиянды пайдалану 49%-ға, ал есірткіге тәуелділік 48%-ға азайды. Пациенттердің қатысуы және дәрілерді қабылдауы жақсарды. Дәрілерді дұрыс қабылдаған адамдардың саны 51%-ға өсті. Қызметтерге жақсы қатысқан адамдардың саны 103%-ға артты. Пациенттердің пікірлері жағымды болды. 75% АОТ өмірді бақылауға көмектескенін айтты. 81% АОТ денсаулықты жақсартуға көмектескенін мәлімдеді. 90% АОТ кездесулерге уақтылы баруға және дәрілерді қабылдауға көмектесетінін айтты. Қатысушылардың 87%-ы өздерінің іс жүргізушісінің қабілетіне сенімді екенін білдірді. 88% өздері мен іс жүргізушілері жұмыс істеуге қатысты маңызды мәселелер бойынша келісетінін айтты. Невада округінде (Калифорния штаты) АОТ («Лаура заңы») психиатриялық ауруханадағы күндер санын 46,7%, қамаудағы күндер санын 65,1%, баспанасыз күндер санын 61,9% және шұғыл араласулар санын 44,1%-ға азайтты. «Лаура заңының» енгізілуі әр долларға 1,81–2,52 доллар үнемдеді, ал «Лаура заңы» бойынша қызметтер алу аурухана шығындарын 213 300 долларға, ал қамауда отыру шығындарын 75 600 долларға төмендетті. 2013 жылы «Британдық психиатрия журналында» жарияланған мақаласында Джорун Ругкаса мен Джон Доусон: «Рандомизацияланған бақыланатын сынақтардан (РБС) алынған қазіргі деректер бойынша, қауымдастықпен емдеу бұйрықтары (КТБ) 12 ай ішінде қайта жату деңгейін төмендетпейді» деді. «Біз Нью-Йорк штатының АОТ бағдарламасы алушылар үшін маңызды нәтижелерді жақсартатынын анықтадық, бұл алушылар үшін қорқатылған жағымсыз салдарларсыз» деді. «АОТ аясында қол жетімді қызметтердің артуы алушылардың нәтижелерін айқын жақсартады, алайда АОТ сот шешімі және оның бақылауы нәтижелерді жақсартуда қосымша пайда әкеледі».
Қызметтерге қол жеткізу
АҚК барлық деңгейде қызмет көрсетуге қатысты жауаптылықты арттыруға зор үлес қосты. Қоғамда АҚК туралы хабардарлықтың артуы бұрын психикалық денсаулық сақтау қызметтеріне қатысуда қиындықтар тудырған адамдарға қол жеткізуді жеңілдетті. "Емдеу жоспарын жақсарту, шығарылымды жоспарлау және қызметтерді үйлестіруге қатысты жақсарулар. АҚК үшін жасалған процестер мен құрылымдар бұрын психикалық денсаулық қызметтерін пайдалануда қиындықтарға тап болған адамдардың қажеттіліктеріне орай емдеу жоспарларын жетілдірді." "Психикалық денсаулық және сот жүйелері арасындағы ынтымақтастық күшейді. АҚК процестері дамыған сайын екі жүйенің мамандары арасындағы жұмыс қарым-қатынастары жақсарды, нәтижесінде тиімділік артты және сот, клиникалық және әкімшілік ресурстар сақталды. Ең көп мұқтаж адамдарды басымдыққа қою және бақылау үшін ұйымдастырылған процесс енгізілді; АҚК бұрын қызмет көрсетуге құлшынбаған адамдарға қызметтерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді; Стационарлық және қоғамдық деңгейдегі қызмет провайдерлері арасындағы ынтымақтастық артты." Нью-Йорк қаласында көмекші сыртқы емдеу басталғаннан кейін бірінші жылы таза шығындар 50%-ға, екінші жылы 13%-ға төмендеді. Нью-Йорк қаласынан тыс округтерде шығындар бірінші жылы 62%-ға, екінші жылы 27%-ға азайды. Бұл, көмекші сыртқы емдеу басталғаннан кейін бірінші жылы психотроптық дәрілердің құны қала бойынша 40%-ға, ал бес округтің үлгілерінде 44%-ға өскеніне қарамастан орын алды. Қоғамдық психикалық денсаулық сақтау шығындарының артуы стационарлық және қамауда ұстау шығындарының азаюымен толық өтелді. Көмекші сыртқы емдеудің нәтижесінде шығындардың төмендеуі ерікті қызметтерге қарағанда шамамен екі есеге жоғары болды.
Жарыс
Біз AOT бағдарламасының афроамерикандықтарды сот бұйрықтарына пропорционалды емес түрде іріктегенін көрсететін ешқандай дәлел таппадық, сондай-ақ басқа ұлттық азшылықтарға пропорционалды емес әсер еткеніне де дәлел жоқ. Штат бойынша негізгі мүдделі тараптармен өткізген сұхбаттарымыз осы қорытындыларды растайды.
Қызмет көрсетуді тапсыру
12 ай немесе одан астам уақыт АОТ-та болғаннан кейін, қызметтерге қатысу деңгейі артты, нәтижесінде АОТ алушылар ерікті емделушілерге қарағанда емге белсендірек қатысқан деп бағаланды. Бұл 12 айдан астам уақыттан кейін, қарқынды қызметтермен бірге қолданылғанда, АОТ тек ерікті емдеуге қарағанда қызметтерге қатысуды арттырады дегенді көрсетеді. Тұтынушылар келіседі. Сот бұйрығымен емделуге қатысуға міндетті болса да, қазіргі АОТ алушылар емделу тәжірибесіне қатысты АОТ-қа қатыспаған ұқсас адамдарға қарағанда оң немесе теріс сезімдерді білдірмейді. Лос-Анджелестегі АОТ пилоттық бағдарламасы түрмеге қамауды 78%, ауруханаға жатқызуды 86%, бағдарламадан шыққаннан кейін ауруханаға жатқызуды 77%-ға азайтты және салық төлеушілердің шығындарын 40%-ға төмендетті. Солтүстік Каролинада АОТ дәрі-дәрмектен бас тартушылардың үлесін 30%-ға дейін төмендетті, ал АОТ-ға қатыспаған науқастардың арасында бұл көрсеткіш 66% болды. Огайо штатында АОТ амбулаториялық психиатриялық консультацияларға қатысуды жылына 5,7-ден 13,0-ға дейін арттырды. Сондай-ақ күндізгі емдеу сеанстарына қатысуды жылына 23-тен 60-қа дейін ұлғайтты. "Амбулаториялық міндеттеменің алғашқы 12 айында пациенттер психиатриялық шұғыл көмекке жүгіну, ауруханаға түсу және ауруханада болу ұзақтығын алдыңғы 12 аймен салыстырғанда айтарлықтай қысқартты". Аризонада "71% [АОТ науқастары] бұйрықтарының мерзімі өткеннен кейін 6 ай бойы емделумен байланысты қалды", ал амбулаториялық емделуге сот бұйрығы берілмеген науқастардың арасында "демеушілердің саны дерлік жоқ". Айова штатында "амбулаториялық міндеттеме науқастардың шамамен 80% -ында емделуге ұмтылуды ынталандырады. Міндеттеме тоқтатылғаннан кейін, бұл топтың шамамен ¾ бөлігі ерікті түрде емделуді жалғастырады".
Қарсы пікірлер мен қарсыластар
Адам құқықтары қорғаушылары мұны ой және пікір еркіндігін бұзу деп санайды немесе нейролептиктерді қолдануды, кейде кемсітуші емдеу ретінде қарастырады, олардың жұмыс істеу құқығына кедергі келтіретін, мүмкін болатын қабілетсіздік тудыратын жанама әсерлері бар. Басқалары өзін-өзі анықтау немесе өзін-өзі иелену құқығын жақтап, оны пациенттік тәсіл деп санайды, себебі психиатриялық диагноз қою критерийлері өте субъективті, және кейбір зерттеулер диагнозды күмәндандырады (Розенхан экспериментіне қараңыз). Пациент үшін емдеудің аяқталу мерзімі көбінесе белгісіз немесе болмайды. Кейбір қарсыластар міндетті емдеудің тиімділігіне күмән келтіріп, тиімділігін көрсететін зерттеулердің методологиясын сынап бағалайды. Бірқатар адамдар осы заңдардың қолданылуындағы теңсіздіктерге назар аударады. Қарсыластар науқасқа дәрі тағайындалып жатыр десе де, "психикалық ауру" кезінде түзетуді қажет ететін ми химиясының бұзылысы жоқ. Өзімізді бақылау және ақыл-ойымыз ақылдан туындайды, ал психиатриялық препараттар мидың көлемін азайтады. "Мемлекеттік органдарға билік берілсе, олар оны артық пайдаланады" деген қауіпті жағдайдың мысалы 2008 жылы 350-450 CTO шығарылатыны күтілгенімен, алғашқы айларда одан бес есе көп шығарылды. Жыл сайын CTO-ға жататын адамдардың саны артып келеді. Психиатриялық тәжірибеден өткендер қозғалысы міндетті емге қарсы, себебі тағайындалған препараттардың жиі ауыр немесе жағымсыз әсерлері бар, мысалы, кешіккен дискинезия, нейролептикалық қатерлі синдром, акатизия, майлы қант диабетіне әкелетін артық салмақ, тәуелділік, жыныстық әсерлер, өзіне қол жұмсау қаупі және QT аралығының ұзаруы. Нью-Йорк азаматтық бостандықтар одағы амбулаториялық міндеттемелерді беруде нәсілдік және әлеуметтік-экономикалық бейімділіктерді байқап, оларды айыптайды. Кез келген мәжбүрлеуге, соның ішінде амбулаториялық міндеттемеге және басқа да еріксіз міндеттемелерге қарсы ең белсенді қарсыластар – Джорджио Антонуччи және Томас Сзац.