Кіріспе

1848 жылы Пруссия басып алған Ұлы Польшадағы әскери көтеріліс.

Польша жасақтары және шаруа партизандары
| қарсыласушы2 = Пруссия армиясы және неміс отаршылдарының жасақтары
| басшы1 = Людвик Мьерославский
| басшы2 = Фридрих Август Петер фон Коломб
| күші1 = бастапқыда 20 000. Пруссия шабуылы басталғанға дейін 4 000–5 000-ға дейін демобилизацияланды. Сондай-ақ, әкімшіліктің көп бөлігі неміс тіліне ауыстырылды; Пруссияның билеушісі Ұлы Фридрих поляктарды жек көріп, оларды немістермен алмастыруды жоспарлады. Пруссия шенеуніктері поляктарды неміс тілі мен мәдениетін таратуды көздеген «артта қалған славяндар» деп бейнеледі.

1806-1815 жылдар

Поляктар Пруссиядан Наполеонның Төртінші коалиция соғысындағы жеңісімен азат етілді және 1806 жылы Пруссия күштеріне қарсы табысты көтеріліс басталды. Пруссияның Польша аймақтарындағы ұстанымы 1807 жылдан кейін біршама әлсіреп, оның бөліктері Варшава герцогтігіне берілді. Сонымен қатар, Лауенбург және Бютоу жерлері және бұрынғы Драхайм Староствосы жаңа Германия Конфедерациясына тыныш сіңірілген Польшаның алғашқы аумақтары болды. Пруссия билігінің негізгі тірегі 1772 жылы Польшаның бөлінуіне байланысты басталған неміс отаршылдарының, лауазымды адамдар мен саудагерлердің ағыны болды. 1806 жылы тоқтатылған бұл иммиграция 1815 жылдан кейін Пруссия үкіметінің жоспарланған жүйелі іс-қимылы ретінде қайта жандандырылды. Пруссиялықтар поляктардың тәуелсіздікке ұмтылысын жақсы білген, алайда олар сол кезде поляк қарсылығын бағындырудың екі түрлі әдісін қарастырды. 1815 жылы поляктар халықтың 73% құраса, 1848 жылы 60% -ға дейін азайды, сонымен бірге неміс қатысуы 25% -дан 30% -ға дейін өсті. Флотвелл неміс колонизациясын бастады және поляк жер иелігін немістердің пайдасына азайтуға тырысты. Неміс отаршыларының қоныстануына, әсіресе Эдуард Флотвеллдің билігі кезінде 1831-1840 жылдары қолдау көрсетілді. 1832-1842 жылдар аралығында поляк иеліктерінің саны 1020-дан 950-ге дейін қысқарды, ал неміс иеліктері 280-ден 400-ге дейін артты. Неміс отарлауы тоқтатылды, кейбір мектептерде поляк тілі қайтадан оқытылатын болды, Бреслау мен Берлин университеттерінде поляк тілі кафедраларын құру туралы уәделер берілді, сонымен қатар Познаньде университет құру туралы белгісіз уәделер берілді. Әкімшілік округтерде поляктар 18 жерде, ал немістер 6 жерде көпшілікке ие болды, оның 4-і батыс бөлігінде, 2-і солтүстік бөлігінде болды. Демонстрация барысында Ресей империясына қарсы еркін және біріккен Германия мен тәуелсіз Польша үшін бірлескен күрес туралы баяндамалар айтылды. Кароль Либельт Берлиндегі өз сөзінде бүкіл халық Ресейге қарсы Германияның қалқаны ретінде қызмет ететін еркін және тәуелсіз Польшаны қалайды және Польша мәселесі тез арада шешіледі деген ойда екенін атап өтті. Францияға қоныс аударған поляк эмигранттары, Адам Чарториски сияқты, сол легионға қосылуға оралғандарға Пруссия темір жолдарын тегін пайдалануға рұқсат етілді және жиі құттықтаумен қабылдады, мысалы, Берлиндегі оқиғалардан шабыт алған Кельндегі революциялық комитеттер Познаньде демонстрация ұйымдастырды. Билік поляк тарапының Берлиндегі және Пруссия короліне ұсыныс енгізетін делегация құруға келіскендіктен, Познаньде Польша Ұлттық Комитеті құрылды. Комитет коалициялық сипатқа ие болу үшін әртүрлі саяси бағыттар мен әлеуметтік топтарды білдірді. Оның жалпы сипаты либералды-демократиялық болды, ал жер иелері мен зиялылардың арасында поляк шаруасы Ян Палач болды. Польша комитеті поляктармен мүшелігін шектеді және поляк комитетіне өкілдік ету туралы немістер мен еврейлердің талаптары қабылданбады. 21 наурызда Ұлттық комитет немістермен түсіністікке ұмтылу үшін ортақ күреске шақыратын жарлық шығарды, ал бір күннен кейін еврейлердің құқықтарын таныды және Польша комитетінің мүшесі Е.Морачевский 28 наурызда: "Немістерді үрейлендіруге тырыспау керек, сонда олар тарапынан күшті реакция болмас. Екінші жағынан, оларға үстемдік ету керек." Поляктарды пруссиялықтар мен немістердің бастапқы қолдауының себебі - Ресейдің ықпалынан қорқу, бұл күшті біріккен Германияның құрылуын тоқтатады. және Пруссия патшасын өз аймақтарын жоспарланған саяси қайта ұйымдастырудан алып тастау туралы өтінішпен қоршауға ала бастады. 24 наурызда Пруссия патшасы провинцияны қысқа мерзімде қайта ұйымдастыруға және екі ұлттан тұратын комиссия құруға уәде берген декларация шығарды, оның мақсаты екі ұлт мүдделерін қарастыру. Берлин билігі провинцияны екіге бөлуді ұсынды. Сонымен қатар олар поляктарды поляк әскери құрамаларын құру автономия туралы келіссөздерге кедергі келтіретіндігіне сендіруге тырысты. Осы арада поляктар 22 наурызда Польша Ұлттық Комитетінің шешімі бойынша қарулы бөлімшелерді құруға кірісті, ол осы уақыт аралығында өзінің атын Польша Орталық Комитеті деп өзгертті. 28 наурызда Людвик Миерославский әскери жабдықтау мен ұйымдастыруға басшылықты қолға алды, оған поляк эмигрант офицерлері қолдау көрсетті. Либералды көтерілістерге ұшыраған Пруссияға Ресей империясының араласуынан қорқып, поляктар Пруссия әскерлерімен бірге Ресей шабуылына қарсы бірлесіп қорғануға дайындалып жатты. Біраз уақыттан кейін ол қызметтен алынып, мамырдың басында Познаньге келген Эрнст фон Пфюэльмен ауыстырылды. Пруссия шабуылы 29 сәуірде басталды, ол Кішаж, Плешев, Вжесня және Милославтағы лагерьлерге шабуыл жасады. Кішажда пруссиялық әскерлер 600 тұтқынды өлтіргеннен кейін қаланы қиратты. Қырғынның құрбандарының арасында Флориан Домбровский болды. Сонымен қатар, Гродзиск халқы еврей дәрігері Маркус Моссе басшылығында 600 пруссиялық әскерінің шабуылына қарсы қаланы қорғады. Польша комитеттері де Велькопольскада шабуылға ұшырады. Е.Козловскийдің сөзіне қарағанда, қақтығыста неміс отаршылдары өздерінің милицияларын құрып, поляк халқына қарсы терроризм актілеріне қатысты. Витольд Матвейчик бұл отаршылдардың 1815 жылдан кейін Познань аймағына немістерді қоныстандыруды күшейткен Пруссия үкіметінің бұрынғы қоныстану әрекеттерінен келгенін айтады, және олар поляк қозғалысына қарсы болды, бірақ бастапқыда Ресейдің араласуынан қорқып, жасырын болды. Қақтығыс кезінде отаршылдар Schutzvereine және Schutzwache деп аталатын әскери құрамаларды құрды және пруссиялық әскермен бірге поляк ауылдарын басып тастауға қатысып қана қоймай, өз бастамасымен де әрекеттер жасады. Неміс отаршылдары әсіресе Щытно аймағында және Чарнковски аймағында өздерінің милиция бөлімшелерін құрды, онда поляктарға қарсы көзқарасымен белгілі болған жергілікті неміс әскери командирі бірнеше жүз отаршылды парамилитарлық бөлімдерге ұйымдастырып, Чарнковтан поляк күштерінен тартып алды.

Милослав шайқасы

30 сәуірде Людвик Мирославский Милослав шайқасында пруссиялық әскерлерді жеңіске жеткізді; Ксиж шайқасында жеңіске жеткеннен кейін пруссиялық генерал Блюмен 2500 сарбаз бен төрт зеңбірекпен Милославқа шабуыл жасады, онда Людвик Мирославский 1200 сарбаз бен төрт зеңбірекпен орналасқан еді. Пруссиялық әскерлер екі колоннаға бөлінді – бірі Шродадан, екіншісі Вжеснядан. Бастапқыда Мирославский Блюменмен келіссөздер жүргізді, бірақ ол Жозеф Гарчинский басқаратын Нове Миастодан 1000 сарбазбен көмекке келе жатқанын және Феликс Белоскорский басқаратын Плешевтен 1200 сарбаздық қосымша күштер келе жатқанын естіген соң, келіссөздерді тоқтатты. Осының салдарынан шайқас басталды. Шайқастың бірінші кезеңінде поляк әскерлері Милославтан ығыстырылып, негізгі жолдың екі жағына орналасты. Блюмен қашқан поляктарды қуу үшін атқыштарға шабуыл жасауға бұйрық берді. Бірақ Гарчинскийдің келуімен пруссиялықтардың қуғыны тоқтатылды, ал Белоскорскийдің сарбаздары келгенде поляктар қарсы шабуылға көшті. Екінші кезеңде поляктардың қарсы шабуылы басым болды, содан кейін поляктар қалаға қайта кіріп, пруссиялықтарды шегінуге мәжбүр етті. Дегенмен, поляктар шаршап, шегініп келе жатқан пруссиялықтарды қуып жете алмады, нәтижесінде жеңістің толық мүмкіндігі пайдаланылмады. Поляктардың жоғалтуы 200 сарбазды, ал пруссиялықтардың жоғалтуы 225 сарбазды құрады.

Алдағы шайқастар мен көтерілістің аяқталуы

Көтеріліс Ұлы Польшаға бағытталған, бірақ ол Померелияға да жетті, онда Наталис Сулержески поляк қарулы күштерін ұйымдастырды және Игнатий Лысковскиймен бірге Вьбрзинде поляк делегаттарының кездесуін ұйымдастырды, олар Польша Пруссиясының Уақытша комитетін құрды. Тұтқындар қайта-қайта ұрып-соққыға ұшырап, адамдық қадір-қасиетін төмендететін қарапайымдықтарға бейімделді. Поляк тарихшысы Стефан Киниевич 1935 жылы жарық көрген және 1960 жылы қайта басылған көтерілісті талдаған ғылыми еңбегінде, бұл кінә Колумб пен оның төменгі шендегі офицерлері арасында ауысып-түйісті деп жазады. Бұл оқиға поляк баспасөзінде кеңінен жарияланды. Анасы француз болған және 1846 жылға дейін Парижде тұрған Миерославский француздық дипломатиялық наразылықтан кейін босатылды.

Пруссияның Ұлы Герцогтығы кейіннен Позен провинциясымен алмастырылды және пруссиялық үкімет кез келген автономия идеясын қабылдамады. Пруссия провинциясы ретінде ол Германия Конфедерациясына толыққанды қосылуға тиіс болды, алайда Франкфурт Парламенті 1849 жылдың 28 наурызында Германия Конституциясын бекіткен кезде Позен провинциясы да, Батыс Пруссия да есімдері аталмады. Осылайша, поляк жерлерін Германияға ресми қосу 1866 жылы Солтүстік Германия Конфедерациясы құрылғанға дейін тағы 17 жылға шегерілді.

Польшаның қарсыласы

Көтерілістен кейінгі қуғын-сүргін поляк қоғамында қорғаныс реакциясын тудырды. Кейбіреулері тәуелсіздік үшін қарулы күрес жасауды жақтады және демократиялық бағыттағы жер иелері мен зиялыларды, немесе социалистік «Плебейлер қоғамын» (Zwiazek Plebejuszy) білдіретін «Познань комитетін» (Kormitet Poznanski) құрды. Екі ұйым да Польшаның үш бөлігін қамтитын көтеріліс үшін жұмыс істеді. Басқа поляк белсенділері, көбінесе жер иелері мен интеллигенция өкілдері, қарулы көтерілістен бас тартып, экономикалық әлеуетті және білім деңгейін арттыру арқылы «органикалық жұмыс» доктринасын таратуға кірісті. Олар: «Енді біз пруссиялықтарға қияқпен емес, дауыспен қарсы тұрамыз» деп үгіттеді және әскери қақтығысқа шешім қабылдамас бұрын экономикалық және саяси жағдайларын жақсартуға күш-жігерін жұмсауға бекінді. 1849 жылғы мамырдағы Пруссия Ландтагына сайлауда поляк делегаттары Позен провинциясының 30 орынының 16-сын жеңіп алды. Померелиядан үш поляк өкілі сайланды, оларды жер иесі және журналист Игнаци Лысковский басқарды. Ол Чельмнода поляк тіліндегі «Школька Народова» газетін шығарды. Густав Гизевиуш Шығыс Пруссиядағы Мазуриядан сайланды, бірақ көп ұзамай қайтыс болды. Силезияда поляк пасторы Йозеф Сзафранек Пруссия парламентіне сайланды. Польша жерлеріндегі Германия Конституциялық Парламентіне сайлау әрекеттеріне қарсы поляк партиялары наразылық білдіріп, бойкот жариялады. Ұлы Польшадағы поляктар 70 жыл бойы ұйымдастырылуын дамыту, поляк жерлерінің байлығын арттыру және дамыту үшін жұмыс істеді. Осы мақсатта алғаш құрылған ұйым – 1848 жылғы жазда құрылған «Польша лигасы» болды. Либералды саясаткерлер құрған бұл ұйымды жазушы және философ граф Август Цезковский басқарды. Оның мақсаты – поляк халқының ұлттық санасын арттыру, өмір сүру деңгейін көтеру, католик діні мен поляк жерін қорғау болды. 1848 жылдың күзіне қарай ұйымда 40 000 мүше болды. Оның бас дирекциясын граф Густав Потворский басқарды. Ұйым поляк шаруаларының ауыл шаруашылығы реформаларын қолдады, ауыл шаруашылығын жақсарту және азаматтық бірлікті нығайту туралы ақпарат таратып, шаруаларға көмектесті. Заңды болғанымен және ешқандай заңды бұзбағанымен, Пруссия үкіметі 1850 жылы оны таратып жіберді. Бірақ ұйым мүшелері жұмысын жалғастырды, көп ұзамай оның ізбасарлары пайда болды, бұл Пруссиялық Польшаның экономикалық және құқықтық қарсыласуына жол ашты. Силезияда Үлкен Польша қозғалысы Жозеф Ломпа мен Эммануэль Смолькаға жетті, олар Жоғарғы және Төменгі Силезияда поляк ұлттық қозғалысын ұйымдастырды. 1848 жыл Померелиядағы поляк ұлттық қозғалысы үшін де шешуші болды, ол қала тұрғындары мен поляк шаруаларының, әсіресе Пелплиндегі неміс епископтығының жауыз саясатына ұшыраған поляк дін қызметкерлерінің қолдауын алды. Осы оқиғалардан кейін Померелиядағы поляк ұлттық қозғалысы мақсаттарына заңды жолмен қол жеткізуге бекінді және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін осы ұстанымды сақтады. Померелиялық поляк белсенділері Мазурлармен және Густав Гизевиушпен байланысқа түсті, ол мазурларды жергілікті дәстүрлер мен тілін қорғауға шақырды.