Кіріспе

Эволюциялық биология. Эмергенттік эволюция – эволюция барысында, әсіресе бұрыннан бар нәрселердің күтпеген қайта ұйымдастырылуы нәтижесінде, сана мен ой сияқты жаңа қасиеттердің белгілі бір маңызды кезеңдерде пайда болады деген гипотеза. Бұл терминді 1922 жылы психолог К. Ллойд Морган Сент-Эндрюс қаласындағы Гиффорд лекцияларында енгізді, ол кейін 1923 жылы «Эмергенттік эволюция» деген атпен жарияланды. Гипотеза жаңа қасиеттердің қалай пайда болатынының механизмін ұсынбағаны және телеологиядағы тарихи түбірлері үшін көп сынға ұшырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, эмергенттік эволюция материализм мен витализмге балама ретінде қарастырылған. 1985 жылы биолог Роберт Г.Б. Рид эмергенттік эволюцияға қызығушылықты қайта жандандырды. Эмергенттік эволюция 2019 жылы Джин Левинсон ұсынған Эмергенттік эволюциялық потенциал (ЭЭП) гипотезасынан өзгеше. ЭЭП-де дарвиндік табиғи іріктеудің ғылыми механизмі бұрыннан бар нәрселердің өзара әрекеттесуінен туындаған жаңа, күрделірек құрылымдарды сақтап қалуға бейім, егер осы өзара әрекеттесулер өмір сүру күресінде сынақ-қателер арқылы пайдалы болып көрінсе. ЭЭП арқылы туындайтын биологиялық ұйым, біртіндеп жинақталатын шағын өзгерістер арқылы туындайтын ұйымды толықтырады.

Тарихи контекст

"Эмерджент" терминін тұжырымдаманы алғаш рет Джордж Льюз 1875 жылғы "Өмір мен ақыл-ойының проблемалары" кітабының екінші томында сипаттады (412-бет). Генри Бергсон 1907 жылы шығарған танымал "Шығармашылық эволюция" кітабында, "Элан витал" тақырыбында осыған ұқсас мәселелерді қарастырды. Самюэл Александр бұл тұжырымды 1916-1918 жылдары Глазгода оқыған Гиффорд лекцияларында одан әрі дамытып, "Space, Time, and Deity" (1920) деген атпен жариялады. "Эмердженттік эволюция" деген ұқсас термин 1921-1922 жылдары Сент-Эндрюс қаласында өткен Гиффорд лекцияларында С. Ллойд Морган тарапынан қолданылып, "Эмердженттік эволюция" (1923) деп басылды. Морган кітабындағы лекциясына қосымшада Рой Вуд Селларстың "Эволюциялық натурализм" (1922) еңбегінің үлесін мойындады.

Дарвиннің "Жындардың пайда болуы" теориясына қарсы пікірлер

Чарльз Дарвин мен Альфред Рассел Уоллестің табиғи іріктеу туралы ұсынысы, батыс ой-санасындағы эволюция идеясымен байланысты, мол байқалған деректердің көп болуы және адамдар өміріндегі құдайлық заңның табиғи заңмен алмастырылуы сияқты себептерге байланысты қабылданды. Дегенмен, сол кезде сипатталған табиғи іріктеу механизмі организмдердің өзгеріске қалай бейімделгенін ғана түсіндірді. Генетикалық өзгерістің себебі сол уақытта белгісіз болды. Осы мәселені зерттеу барысында, Дарвин бастапқыда мүлдем қарастырмаған Уоллес, өмірдің өзі "ұйымдастырушы және бағыт беруші өмір принципін" қамтитын теория арқылы ғана түсінілуі мүмкін деген қорытындыға келді. Бұл қажетті түрде "жарату күшін", "бағыт беруші сананы" және соңында "жоғары мақсатты" (адамның дамуын) қамтиды. Бұл Джон Хантердің "тіршілік – материяның ұйымдастырылуының нәтижесі емес, себебі" деген пікірін қолдайды. Осылайша, тіршілік материядан бұрын туындайды және материяға енгенде тірі материяны (протоплазманы) құрайды.

К. Ллойд Морган және пайда болатын эволюция

Эволюцияның қозғаушы күші ретінде табиғи іріктеуді сұраққа ұсынған тағы бір маңызды ғалым – Т. Х. Хакслидің шәкірті және Сэмюэл Александрге зор ықпал еткен зоолог К. Ллойд Морган еді. Оның "Жаңадан пайда болатын эволюциясы" (1923) ең басты идея ретінде жаңадан пайда болудың секіріс сияқты көрінуі мүмкін екенін, бірақ оны "бағыттың сапалық өзгерісі немесе шешуші бұрылыс нүктесі" ретінде қарастыруды қалыптастырды. (Рейдтен, 73-74 беттерден алынған) Ал психикалық процесс те "жаңа нәрсе", "жаңа туынды", бұл психофизиологиялық параллелизмге кедерес келтіреді. Редукционизм де эмпирикалық фактіге қарсы келеді. Сонымен қатар Александр өзінің көзқарасының анимизм немесе витализм сияқты емес екенін айтты, онда психика миға тәуелсіз әсер ететін немесе керісінше, мидың әсеріне ұшырайтын дербес бірлік болып табылады. Психикалық белсенділік – бұл жаңадан пайда болған, бастапқы нейрондық құрамдас бөліктеріне дейін тоғытылмайтын жаңа "нәрсе".

Роберт Г. Б. Рид

Эмергентті эволюцияны Роберт Г. Б. Рид (20 наурыз 1939 жыл – 28 мамыр 2016 жыл), Виктория университетінің (Британдық Колумбия, Канада) биология профессоры жаңғыртты. Өзінің "Эволюциялық теория: аяқталмаған синтез" (1985) кітабында ол қазіргі эволюциялық синтездің табиғи іріктеуге баса назар аударуы эволюцияның толық емес картинасы екенін, ал эмергентті эволюция генетикалық өзгерістің пайда болуын түсіндіре алатынын айтты. 2004 жылы биолог Сэмюэл Шейнер Ридтің "эволюциялық теорияның бұрмаланған бейнесін және ескірген көзқарасын" ұсынғанын мәлімдеді. Кейін Рид эволюцияда жаңалықтардың қалай пайда болатыны туралы теориясын баяндаған "Биологиялық жаңалықтар" (2007) кітабын жариялады. Массимо Пиглиуччидің сөзіне қарағанда, "Роберт Ридтің "Биологиялық жаңалықтар" кітабы эволюциялық теорияның мәртебесі жөніндегі ағымдағы пікірталасқа қызықты үлес қосады, бірақ пайдалы тұжырымдарды күмәнді талаптардан ажырату қиын". Пиглиуччи кітапта табиғи іріктеудің эволюцияда ешқандай рөл атқармайды деген күмәнді пікірді атап өтті. Биолог Александр Бадяев бұл кітапқа оң баға беріп, "кітап эволюциялық процестің көбінесе назардан тыс қалған жағына назар аударуға септігін тигізеді" деп түсіндірді. Басқалар Ридтің эмергенция және эволюция жөніндегі дәстүрлі емес көзқарастарын сынады.