Новгород және Псков қалаларындағы посадник институты

Кіріспе

Новгород және Псков қалаларының билеушісі

Посадник – Киев Русі дәуіріндегі кейбір қалаларда князьдің өкілі, ал кейіннен Новгородта (1136 жылдан) және Псковта (1308 жылдан) ең жоғары дәрежелі лауазым иесі (қала басшысы).

Этимология

Посадник термині княздық өкілдіктің ерте кезеңінен туындаған сияқты, онда князь Новгород сияқты қалаларға өз адамдарын орналастырған (посадтаған).

Новгород

9 ғасырда қалыптасқан Гостомысьль сияқты посадниктер туралы аңыздарға қарамастан, посадник термині алғаш рет 977 жылы «Бастапқы жылнамада» кездеседі. Ең алғашқы новгородтық посадниктердің қатарында Ұлы Владимирдің туысы Добрыня, оның ұлы Константин Добрынич және Остромир болды. Остромир – Ресейде жарық көрген алғашқы кітаптардың бірі – Остромир Евангелиясын қолдағандығымен танымал (қазір Санкт-Петербургтегі Ресей Ұлттық кітапханасында сақталады). Новгород Республикасында қалалық посадниктер Новгород вечесінде (халық жиналысы) боярлардың арасынан сайланды. Сайлау жыл сайын өткізілді. Новгород боярлары басқа княздықтардағы боярлардан айырмашылығы, бұл топ қатаң касталық емес еді және кез келген бай саудагер бояр дәрежесіне жете алуы мүмкін болды. Ортағасырлық Новгород тарихының советтік «деканы» Валентин Яниннің зерттеуіне сәйкес, көптеген посадниктер кейде он жыл немесе одан да ұзақ мерзімге қатарынан тағайындалып, кейін олардың орнын жиі ұлдарына немесе жақын туыстарына берген. Бұл, посадник лауазымы бояр руларының ішінде сақталғанын және сайлаудың шынайы «еркін және әділ» болмағанын көрсетеді. Яниннің бұл теориясы тарихшылардың Новгород Республикасы туралы түсінігіне қарсы келді, оны демократиялық элементтері аз немесе мүлдем жоқ бояр республикасы ретінде көрсетті. Сондай-ақ, жер иеленуші боярлардың саудагерлер мен қолөнершілерге қарағанда күштірек екенін көрсетті, олар бұрын қаланың саяси өмірінде маңызды рөл атқарады деп есептелген. Бұл, сонымен қатар, көптеген ғалымдар демократиялық деп санаған вече-нің нағыз мәніне күмән тудырды. Дегенмен, Яниннің Новгород үкіметін мұрагерлік олигархия ретінде түсіндіруі барлық тараптан қабылданбады. Алғашқыда бір посадник болды, бірақ уақыт өте келе, республиканың соңына қарай саны 24-ке дейін жетті. Қаланың әрбір ауданы үшін (орыс тілінде «концы», жекеше түрі «конец») жеке посадниктер тағайындалды. Лауазымдардың көбеюі 1350 жылдарға дейін соқталады, осы кезде посадник Онцифор Лукинич бірқатар реформалар жүргізді. Қызметтен шыққан посадниктер «ескі посадник» (старый посадник) атағын алды, ал қазіргі қызметтегі посадниктер «степенный посадник» (степенный посадник) деп аталды. 1416–1417 жылдардағы реформаға сәйкес, посадниктердің саны үш есеге артты және степенный посадниктер алты айлық мерзімге сайланды. Осылайша, түрлі бояр рулары билікті бөлісе алатын болды, ешқайсысы билікті монополияға алмады немесе сайлауда жеңіліп қалған жағдайда шетте қалмайды. Алайда, бұл бояр билігін әлсіретті. Кейбір ғалымдар Новгород архиепискобы республиканың басшысы болды және боярлар арасындағы партиялық саясаттан жоғары тұрды деп мәлімдеді, бірақ архиепископтар боярлармен билікті бөлісіп, ұжымдық басшылық консенсус негізінде билік етуге тырысты. Дегенмен, бояр билігінің әлсіреуі 15 ғасырда Новгородты әлсіретіп, Мәскеуден күйреуге ұшырауына себеп болды. 1478 жылы Мәскеудің ұлы князі Иван III қаланың толық бақылауын алған кезде посадник (қала басшысы) лауазымы мен вече бірге жойылды. Шындығында, архиепископ Феофил (1470–1480 жж.) новгородтықтардың атынан қандай үкімет қалағанын сұрағанда, Иван (Васьян Патрикеев арқылы) оларға «біздің новгородтық иелігімізде veche bell болмайды; posadnik болмайды, және біз өз үкіметімізді жүргіземіз» деді.

Despite legends of posadniks such as Gostomysl that were set in the 9th century, the term posadnik first appears in the Primary Chronicle under the year 977. The earliest Novgorodian posadniks include Dobrynya (an uncle of Vladimir the Great), his son Konstantin Dobrynich and Ostromir, who is famous for patronizing the Ostromir Gospels, among the first books published in Russia (it is now housed in the National Library of Russia in St. Petersburg). In the Novgorod Republic, the city posadnik was elected from among the boyars by the Novgorod veche (public assembly). The elections were held annually. Novgorodian boyars differed from boyars in the other principalities in that the category was not caste like and that every rich merchant could reasonably hope to reach the rank of boyar. Valentin Yanin, the Soviet "dean" of medieval Novgorodian history, has found that most posadniks held the office consecutively for sometimes a decade or more and then often passed the office on to their sons or another close relative, indicating that the office was held within boyar clans and that the elections were not really "free and fair". Yanin's theory challenged historians' understanding of the Novgorod Republic, showing it to be a boyar republic with little or no democratic elements. It also showed the land owning boyarstvo to be more powerful than the merchant and artisan classes, which until that time were thought to play a significant role in the political life of the city. It also called into question the true nature of the veche, which up until that time had been considered democratic by most scholars. However, Yanin's interpretation of the Novgorod government as a hereditary oligarchy is not universally accepted. Originally, there was one posadnik, but gradually over time the office multiplied until, by the end of the republic, there were something like 24 posadniks. There were also posadniks for each of the city's boroughs (called ends kontsy, singular konets in Russian). The multiplication of the office dates to the 1350s, when the posadnik Ontsifor Lukinich implemented a series of reforms. Retired posadniks took the title "old posadnik" (старый посадник) and the current, serving posadnik was known as the stepenny posadnik (степенный посадник). In accordance with the reform of 1416–1417, the number of posadniks was increased threefold and stepenny posadniks were to be elected for a six month period. In this manner, the various boyar clans could share power and one or another of them would neither monopolize power or be left out if they lost an election. However, it diluted power in the boyarstvo. Some scholars have argued that the archbishop of Novgorod became the head of the republic and stood above the fray of partisan politics that raged among the boyardom, but the archbishops seem to have shared power with the boyardom and the collective leadership tried to rule by consensus. The dilution of boyar power may, however, have weakened Novgorod in the 15th century, thus explaining the series of defeats it suffered at Moscow's hands and the eventual end of its independence. The posadnikdom (mayoralty) was abolished along with the veche when Ivan III, the grand prince of Moscow, took full control of the city in 1478. In fact, upon being asked by Archbishop Feofil (1470–1480) on behalf of the Novgorodians what type of government he wanted, Ivan (speaking through Vassian Patrikeyev) told them "there will be no veche bell in our patrimony of Novgorod; there will be no posadnik, and we will conduct our own government".

Псков қаласы

1308 және 1510 жылдар аралығында Псковте 78 посадник танымал болды. 1510 жылы Ұлы князь Василий III қаланың тікелей басқаруын қолға алғанда посадничество жойылды.