Кіріспе

Неміс шіркеу тарихшысы және канонист (1824–1890)

Йозеф Гергенрётер (15 қыркүйек 1824 – 3 қазан 1890) – неміс шіркеу тарихшысы және канонист, Ватикан мұрағатының алғашқы кардинал префекті.

Өмірбаян

Вюрцбургте дүниеге келген ол, Вюрцбург университетінің медицина профессоры Иоганн Якоб Хергенретердің екінші ұлы болды. 1842 жылы Гергенретер туған қаласындағы гимназия курсын сәтті аяқтады және Вюрцбург университетінің екі жылдық философиялық курсына түсті, оған теологияның кейбір салаларын қосты. Оның тарихи бейілімдері осы жас кезінде "Папа Грегор VII" (Вюрцбург, 1841) атты драмалық өлеңінде көрінді. Епископ фон Шталь оған қызығушылық танытып, 1844 жылы оны Римдегі Collegium Germanicum et Hungaricum-ға жіберді, онда бұрын Генрих Иосиф Доминик Денцингер мен Франц Геттингер оқыған. Оның ғалым ұстаздарының арасында доктриналық теологиядан Джованни Перроне мен Карло Пассалья, моральдық теологиядан Томей, шіркеу тарихынан Антонио Балерни, Киелі кітапты түсіндіруден Франциск Ксавье Патрици және канондық құқықтан Марцио болды. 1848 жылғы саяси көтерілістер оның Римдегі теологиялық оқуын аяқтауына кедергі келтірді; ол сол жылдың 28 наурызында дін қызметкеріне бекітіліп, Вюрцбургке оралды, онда тағы бір жыл бойы шіркеуге дайындық жасады. 1849 жылы ол Зеллингенде капеллан болып тағайындалды және біраз уақыт бойы өз міндеттерін атқарды. 1849 жылы Мюнхен университетінде теология ғылымдарының докторы атағын алу үшін сәтті емтихан берді және диссертация ретінде әйгілі Григорий Назианздің Үштік туралы іліміне арналған еңбегін ұсынды (Die Lehre von der göttlichen Dreieinigkeit nach d. heil. Gregor von Nazianz, Регенсбург, 1850). Жас ғалымның қабілеттері Мюнхеннің теологиялық факультетін оны теология бойынша лекция оқуға (приватдоцент) шақыруға итермеледі, ол осы ұсынысты қабылдады. Ежелгі дәстүрге сәйкес, ол университеттің сенімін католик шіркеуінің пайда болуына қатысты жаңа протестанттық теориялар туралы баспа диссертациясымен (Habilitationschrift) дәлелдеді (De catholicæ ecclesiæ primordiis recentiorum Protestantium systemata expenduntur, Регенсбург, 1851). Осыдан кейін ол өзін профессорлық міндеттеріне толықтай арнады. 1852 жылы ол Вюрцбургке канондық құқық және шіркеу тарихының төтенше профессоры болып шақырылды; үш жылдан кейін (1855) ол осы кафедраның толық иесі болды. Өзінің басқа міндеттеріне ол патрологияны оқытуды қосты. Сол жылдары Вюрцбургте Хеттингер, Денцингер, Хэйнлейн және Гергенретер сияқты теология ғалымдары болды. Гергенретер жиі өзінің факультетінің деканы және кейде университет Сенатының мүшесі болып сайланды; бірақ ол 1871 жылдан кейін Игнац фон Деллингерге қарсылығы себепті соңғы лауазымды ешқашан атқармады. Сол себепті ол университет ректоры болып тағайындалмады. 1869 жылға дейін Гергенретер мұғалім және жазушы ретінде, негізінен ерте христиан және Византия шіркеу тарихымен айналысты. 1851 жылы ашылған грек христиан мәтіні, "Философумена" оны оның авторлығын Тюбинген теологиялық журналында (Tübinger Theol. Quartalschrift, 1852) және Хайнрих Иосиф Ветцер мен Бенедикт Велтедің Kirchenlexikon бірінші басылымының қосымша томында (1856) бірқатар зерттеулерде қарастыруға итермеледі. Ол "Österreichische Vierteljahrschrift f. kath. Theol." (1863) журналында да Гипполиттің авторлығын қорғады. Гергенретер әсіресе Фотийдің өмірі мен грек шіркеуінің бөлінуінің бастауына қызығушылық танытты және Фотийдің еңбектерінің қолжазбаларын іздеу үшін негізгі кітапханаларда үздіксіз зерттеулер жүргізді, осылайша түпнұсқа материалдарды мүмкіндігінше толық мәтінде ұсынуды көздеді. Бұл оның "Фотий Константинопольдік, Рух туралы мистик" (Photii Constantinopolitani Liber de Spiritus Sancti mystagogia) атты еңбегін жариялауға әкелді (Регенсбург, 1857). Ол осы еңбек және Фотийдің "Амфилохиясы" туралы эсселерді Тюб. Теоль. Кварталдық жазбаға (1858) жазды. 1860 жылы Парижде Миннің "Фотий" басылымы жарық көрді. Онда Гергенретердің, әсіресе "Амфилохияға" қатысты көптеген мәтіндік түзетулері ұсынылды; ол "Liber de Sp. Sancti mystagogia" еңбегінің Миннің басылымына қарсы болды. Алойс Пихлердің Шығыс және Батыс шіркеулерінің бөліну тарихы туралы еңбегі жарық көргенде (Мюнхен, 1864), Гергенретер оны мұқият сынға алуға дайын болды, ол Вюрцбургтегі теологиялық журнал "Chilianeum" (1864–65) және "Archiv. f. kath. Kirchenrecht" (1864–65) журналдарында жасады. Грек шіркеуінің бөліну тарихындағы он екі жылдық зерттеулерінің нәтижесі ақыры классикалық еңбекте пайда болды: "Фотий Константинополь Патриархы, оның өмірі, еңбектері және грек шіркеуінің бөлінуі" (Photius Patriarch von Constantinopel, sein Leben, seine Schriften, und das griechische Schisma, 3 том, Регенсбург, 1867–69). Қосымша томның атауы: "Фотий және оның тарихына қатысты грек ескерткіштері" (Monumenta Græca ad Photium ejusque historiam pertinentia, Регенсбург). Бұл еңбекте автордың барлық қолжазба материалдарын кеңінен білуіне, терең білімділігіне немесе оның сабырлы, объективті көзқарасына байланысты екенін айту қиын. Византия әдебиетінің тарихшысы Карл Крумбахер бұл еңбекке тең келмейтінін айтады. Осы томдарда Гергенретер Византия шіркеуінің бастауын, төртінші ғасырдан бастап және Фотийдің өлімінен кейін он екінші және он үшінші ғасырларда бөліну аяқталғанға дейін оның дамуын егжей-тегжейлі түрде баяндады. Вюрцбургте канондық құқық профессоры болып жұмыс істеген кезеңде Гергенретер ерте шіркеу реординациялары (Ester, Vierteljahrsch. f. kath. Theol., 1862), католик шіркеуінің әртүрлі обрядтарының канондық қарым-қатынастары (Archiv f. kath. Kirchenrecht, 1862), Испания мен Апостольдық Тақтың саяси-шіркеу қарым-қатынастары (ibid., 1863–66) және тоғызыншы ғасырдың соңына дейінгі гректердің канондық құқығы (ibid., 1870) сияқты тақырыптарға қатысты бірнеше маңызды тарихи-канондық эсселер жариялады. Оның замандас шіркеулердің жағдайына деген қызығушылығы Франция революциясынан кейін Шіркеулердің мәселесіне арналған құнды эсселерде көрінді (Hist. polit. Blätter, 1859), заман рухы (Zeitgeist) және Папалық билік (Der Katholik, 1861) және Франко-Сардиния шарты (Франкфурт, 1865). Оның тарихи-апологетикалық эсселерінің арасында 1864 жылғы 8 желтоқсандағы Апостольдық хатта (Syllabus) айыпталып, сотталған қателер туралы еңбектері (Chilianeum, 1865), христиан дәуірінің алғашқы он ғасырындағы Құдай ананың құрметі (Мюнстер, 1870) бар. Ол Вюрцбургтік журналдарға, "Die katholische Wochenschrift" және "Chilianeum" журналдарына ұқсас, бірақ қысқа мақалалармен үнемі үлес қосты. Гергенретер үнемі адалдар арасында шынайы католик сезімін және шын христиандық өмірді дамытуға тырысты. Ол жиі уағыздады және неміс католик қауымдастықтарының (Vereine, 1863–77) бас жиналыстарында әрқашан құрметті спикер болды. Пруссия епископтарының Фулдадағы жиналысы үшін (1870) ол Папалық мемлекеттердің тонау туралы толыққанды тарихи зерттеу дайындады, онда Папалық биліктің уақыттық билігін қорғайтын аргументтерді кеңінен жазды. Мюнхенде ол түсініктілік мәселесінде ультрамонтанисттік бағыттағы ең білімді теологтардың бірі ретінде танылды және 1868 жылы Ватикан сотының процедураларын ұйымдастыру үшін Римге жіберілді. Гергенретер, басқа католиктермен бірге, шамамен 1860 жылдан бастап кейбір католик теологтарының, әсіресе әйгілі тарихшы Деллингердің көзқарасына наразылық білдірді. Соңғысының "Шіркеу және шіркеулер, Папалық және шіркеу мемлекеті" (Kirche und Kirchen, Papsttum und Kirchenstaat, 1861) еңбегі Гергенретердің "Der Katholik" журналында сынға алынды. Мюнхендегі католик ғалымдарының жиналысында (1863) Гергенретер Деллингердің католик теологиясының өткен және қазіргі жағдайы туралы ашылу сөзіне қарсы жазбаша наразылық білдірген сегіз адамның бірі болды. Басқа қол қойғандардың арасында Генрих Муфанг фон Шэзлер, Пауль Леопольд Хаффнер, Франц Геттингер және Маттиас Иосиф Шебен болды. Гергенретер жауап беруге шақырылды...