Польша епископы және жазушысы Тидеманн Гизе

Кіріспе

Польшалық епископ және жазушы Тиедеманн Гизе (1 маусым 1480 – 23 қазан 1550), Кульм (Челмно) епискобының алғашқы каноны, кейін Вармия (Эрмланд) князь-епискобы болды. Математика, астрономия және теологияға деген қызығушылығы оны көптеген маңызды жас ғалымдарға, оның ішінде Коперникке ұстаздық етуге жетеледі. Ол шіркеу реформасы туралы көптеген еңбектердің авторы және белсенді хат алмасушы болды. Тиедеманн Данциг (Гданьск) қаласының аристократ Гизе әулетінің мүшесі еді. Гизе әулетінің түбі Дортмундқа жақын Вестфалиядағы Унна қаласынан бастау алады. Оның әкесі – Альбрехт Гизе, ал кіші інісі – Ганза саудагері Георг Гизе болды.

Өмір және мансап

Гизе Альбрехт Гизе мен оның әйелі Элизабет Лангенбектің бесінші баласы болды. Оның әкесінің отбасы 1430 жылдары Кельннен Данцигке көшіп келген. Оның әкесі Данциг қаласының мэрі болған, ал анасының ағасы Иоганн Фербер де Данциг қаласының мэрі болған. 12 жасында Тидеман өзінің туысы Иоганн Фербермен бірге Лейпциг университетіне қабылданды, содан кейін Базельде және Италияда білім алды. Ол теология магистрі дәрежесін алды. Гизе Пруссиядағы ең білімді ғалымдардың бірі болды, теология және ғылым саласын жақсы меңгерген. 24 жасында ол және Мауриций Фербер (мүмкін, туысы) Киелі Петр және Киелі Пауыл католик шіркеуінде діни қызметкерлер болды. Ол Польша королінің хатшысы болды, кейіннен Фрауенбург (Фромборк) каноны болып тағайындалды және 30 жыл бойы сол қызметте болды. Оның резиденциясы Фрауенбургтегі епископтық қамал болды. Король оны 1537 жылдың 22 қыркүйегінде Кулм епископы етіп тағайындады (Папа 1538 жылдың 11 қаңтарында ратификациялады). Гизеге канцлер Лукас Давид қолдау көрсетті. Ол гуманист және эразмиандық үлгідегі либералдық көзқарастарды ұстанды. Католик болғанымен, ол лютерандарға қатысты төзімділік танытты. Ол өзін "ескі сенімділер" мен "жаңа сенімділер" арасында келісімге келтіруге тырысқан, либералдық және төзімді адамдар тобының өкілі ретінде көрсетті. Жазбаларында ол шіркеудің католик және протестант тармақтарын татуластыруды мақсат еткен, бірақ соңында екеуінен де алшақтады. Епископ Гизе астроном және гелиоцентризмді қолдаушы Николаус Коперникпен өмір бойы дос болып, оның астрономияға деген қызығушылығын бөлісті. Өте бай болғандықтан, Гизеде ең жақсы құралдар болды, оларды ол Коперникке уақыт-уақытпен қарызға беріп тұрды. Коперникке жеті жыл кіші Гизе оның зерттеулерін түсіне алатын білімді адам болды. Гизе досына күн сағатын сыйға тартты және оған күн мен түннің теңелуін бақылауға мүмкіндік беретін құрал берді. Математик Ретикус Гизеге тиесілі астрономиялық құралдардың тізімін жариялады, оларды математикасын жақсы түсінген адамдар жасаған деп есептеді. 1516 жылы Гизе Коперникпен бірлесіп Польша королі Ескі Зигмундқа Пруссияны Тевтон орденінен қорғауды сұрап хат жазды және Тевтон орденіне қарсы Польша коронының мүдделерін жалпы қолдады. 1308 жылы Гданьск Помераниясына тевтондықтардың басып кіргенінен бастап Данциг Тевтон орденінің мемлекетінің құрамына кірді. Оның халқы нәтижесінде этникалық неміс халқына айналды. 1466 жылы Данциг Польша Корольдігіне қайта оралды, оның ішінде ол едәуір тәуелсіздік сақтады (мысалы, өз сот жүйесі мен монетасын шығарды). Аймақтың этникалық неміс тұрғындары Польшаға толық қосылуға қарсылық көрсетті, бірақ тевтондық агрессорларға қарсы қолдау үшін Польша короліне жүгінді. Ол Эрмландта канон болып қызмет еткен кезде Кулм заңын жаңарту бойынша да жұмыс істеді. 1536 жылдың 1 шілдесінде Польша королі I Зигмунд оны өте құнды дипломат деп есептеп, Кулм епископы етіп тағайындады, бұл шешім Папа тарапынан да бекітілді. Мауриций Фербер қайтыс болғаннан кейін Гизе билеуші епископ болды. Гизе замандастары оны өте діндар, білімді, адал дос, жомарт және мұқтаж адамдарға көмек қолы созған адам деп сипаттады. Николаус Коперник оның "шынайы досы Тидеман Гизенің діни және гуманитарлық ғылымдарға деген құлшынысы зор екенін" айтты. Гизе өнімді жазушы және хат алмасушы болды. Ол жас, амбициялы ғалымдармен үнемі хат алысып, оларды жігерлендіріп, олардың мансабына қызығушылықпен қарайтын. Коперник өзінің "De revolutionibus" кітабының алғы сөзінде Гизені кітапты жариялауға ынталандырғаны үшін және планеталардың қозғалысы туралы теориясын негіздеген принциптерін жасырмауға шақырғаны үшін алғыс айтты. Ол гуманист Эразм Роттердамдықпен, лютеран реформаторы Филипп Меланхтонмен және гуманистік философ Дамиао де Гойспен белсенді хат алмасты. Оның белгілі жариялымдарының ішінде Centum et decem assertiones, quas auctor earum Flosculos appellavit de homine interiore et exteriore және лютеран реформаторы Иоганн Брисманның қарсылық білдіруіне жауап ретінде жазылған Antilogikon бар. Ол сондай-ақ "De Regno Christi" атты трактат жазды, онда реформаланған, қайта біріктірілген және қайта жанданған шіркеуді көз алдына елестетеді, бірақ қазір ол тек фрагменттерде сақталған. Ол сонымен қатар Коперниктің планеталардың қозғалысы туралы теориясын қорғайтын трактат жазды. Оның көптеген басқа еңбектері, соның ішінде Аристотель туралы трактат жоғалып кетті. Оның досы Коперник (1543 жылы қайтыс болған) өзінің жазбаларын Гизеге қалдырып, кітапханасын Эрмланд (Вармия) князьдік епископтығының шіркеу әкімшілігіне тапсырды. Епископ Гизе Хайлсбергте (Лидзбарк) қайтыс болды және Фрауенбург (Фромборк) соборында Коперникке жақын жерге жерленді.

Giese was the fifth child of Albrecht Giese and his wife, Elisabeth Langenbeck, both members of wealthy merchant families. His paternal family had emigrated from Cologne to Danzig in the 1430s. His father was the Mayor of Danzig, and his mother's uncle, Johann Ferber, had been Mayor of Danzig. At the age of 12 years, Tiedemann, along with his cousin, Johann Ferber, entered the University of Leipzig, and subsequently studied at Basel and in Italy. He earned a Master of Theology degree. Giese was one of the best educated scholars in Prussia, well versed in both theology and the sciences. At age 24, he and Mauritius Ferber (possibly a cousin) became priests at the Catholic Church of St. Peter and St. Paul. He was secretary to the King of Poland, and later appointed canon of Frauenburg (Frombork), where he remained for 30 years. His residence was the Episcopal Castle at Frauenburg. The King appointed him Bishop of Kulm on 22 September 1537 (ratified by the Pope on 11 January 1538). Giese was supported by Chancellor Lucas David. He was a humanist and a liberal in the Erasmian mould. Although a Catholic, he demonstrated relative tolerance towards Lutherans. He made himself the spokesperson for a group of liberal and tolerant men who wanted to mediate between the "old believers" and "the new believers". In his writings, he expressed the aim of reconciling the Catholic and Protestant branches of the church, but ultimately alienated both of them. Bishop Giese was a lifelong friend and frequent companion of the astronomer and proponent of heliocentrism Nicolaus Copernicus and shared his interest in astronomy. As a very wealthy man, Giese had the best instruments which, from time to time, he loaned to Copernicus. Giese, seven years younger than Copernicus, was sufficiently well educated to be able to follow Copernicus' studies. Giese bought his friend an ingenious sundial, and gave him an instrument with which he could observe the equinoxes. The mathematician, Rheticus, published a list of Giese's astronomical instruments, which he considered to have been made by men who really understood their mathematics. In 1516, Giese was the co author, with Copernicus, of a letter to the Polish King Sigismund I the Old asking for the King's protection of Prussia against the Teutonic Knights, and generally supported the interests of the Polish Crown against that of the Teutonic Order. Danzig had been part of the State of the Teutonic Order since the Teutonic invasion of Gdańsk Pomerania in 1308. Its population became ethnically German as a result. In 1466 Danzig reverted to the Kingdom of Poland, within which it retained considerable independence (e. g. had its own judiciary and minted its own coinage). The region's ethnic German inhabitants resisted full incorporation into Poland, but turned to the Polish King for support against the Teutonic aggressors. He also worked on updating the Kulm law while a canon in Ermland On 1 July 1536 he was designated by King of Poland, Sigismund I, who considered him a very valuable diplomat, as Bishop of Kulm, which was later confirmed by the Pope. After Mauritius Ferber's death, Giese became prince bishop. Giese was described by his contemporaries as a very pious man, an extremely learned man, a loyal friend, generous and a man who supported those in need. Nicolaus Copernicus explained that his "devoted friend, Tiedeman Giese, [was] a man filled with the greatest zeal for the divine and the liberal arts." Giese was a prolific writer and correspondent. He regularly corresponded with young, ambitious scholars, encouraging them and following their careers with interest. In the preface of his book, De revolutionibus, Copernicus credits Giese with encouraging publication and urging him not to conceal the principles on which he deduced his theory of planetary motions. He carried out active correspondence with the humanist Erasmus of Rotterdam, the Lutheran reformer, Philip Melanchthon and the humanist philosopher, Damião de Gois. Among his known publications is Centum et decem assertiones, quas auctor earum Flosculos appellavit de homine interiore et exteriore and Antilogikon, a polemical refutation of Lutheran reformer Johann Briesmann. He also wrote De Regno Christi in which he envisions a reformed, reunited and reinvigorated church, but which now only survives in fragments. He also wrote a treatise defending Copernicus's theory of planetary motions. Most of his other works have been lost, including a treatise on Aristotle. His friend, Copernicus (who died in 1543) willed his writings to Giese and left his library to the church administration of the Prince Bishopric of Ermland (Warmia). Bishop Giese died in Heilsberg (Lidzbark) and was laid to rest next to Copernicus at the Frauenburg (Frombork) cathedral.