Кіріспе

Бағасы тұтынушылар сұранысымен анықталатын заттар туралы теория. Қаржы саласында "үлкен ақымақ" теориясы, кейде активтердің ішкі құнын едәуір асып түсетін, шамадан тыс бағаланған заттарға спекуляция жасау арқылы пайда табуға болатынын көрсетеді, егер оларды кейіннен одан да жоғары бағаға қайта сатуға мүмкіндік болса. Осы тұрғыда, "кішкентай ақымақ" артық бағаланған активті одан да "үлкен ақымаққа" сатуды үміттене отырып, төлеуі мүмкін және осылайша пайда табуға тырысады. Бұл тек актив үшін үнемі жоғары баға төлеуге дайын жаңа "үлкен ақымақтар" болған жағдайда ғана жұмыс істейді. Әлдебір сәтте инвесторлар бағаның шындықтан алыс екенін мойндауға мәжбүр болады, соның салдарынан сатылымдар бағаның әділ құнына жақындағанша күрт төмендеуі мүмкін, ал кейбір жағдайларда ол құн нөлге дейін жетеді. Аталған өнімге соңғы болып инвестиция салған "ақымақтар" шығынға ұшырайды, ал алдыңғы, "кішкентай ақымақтар" пайдамен кетеді.

Көпшілік психологиясы

Адамның мінез-құлқындағы танымдық бұрмалауларға байланысты, кейбір адамдар бағасы өсіп жатқан активтерге қызығушылық танытады, тіпті бұл ақылға сыймаса да. Бұл құбылыс көбінесе қоғамдық әсерге ұшырау арқылы күшейеді, яғни адамдар ерте инвестиция салған және үлкен пайда тапқандар туралы естиді, нәтижесінде сатып алмағандар мүмкіндікті жіберіп алудан сескенеді. Экономика профессоры Бертон Малкиел бұл әсерді "Волл-стриттегі кездейсоқ серуен" атты кітабында түсіндірген.

Мысалдар

Жылжымайтын мүлік саласында "үлкен ақымақ теориясы" бағалардың үнемі өсуіне деген үмітпен инвестицияларды ынталандыруы мүмкін. Бағаның өсу кезеңі несие берушілердің төлемді орындамау тәуекелін бағалауда қателік жасауына әкелуі мүмкін. Қор нарығында бұл теория көптеген инвесторлардың күмәнді инвестиция жасағанда қолданылады, олар оны кейін "үлкен ақымаққа" сата алады деп есептейді. Яғни, олар бір нәрсені оның құнына сене отырып емес, керісінше, оны басқа біреуге одан да жоғары бағаға сата аламын деп ойлап сатып алады. Көркем өнер де бағасын ішкі құндылығынан емес, спекуляция мен ерекше қол жеткізілім арқылы көтеретін тауар. 2013 жылдың қараша айында SAC Capital хедж-фондының басқарушысы Стивен А. Коэн жеке келісімдер арқылы жақында ғана сатып алған көркем туындыларын аукционға сатты. Олардың ішінде Герхард Рихтер мен Рудольф Штингельдің картиналары және Сай Твомблидің мүсіні болды. Олардың 80 миллион долларға сатылуы күтілді. Сату туралы хабарлаған "Нью-Йорк Таймс" газеті "Әрқашан саудагерлікпен айналысатын Коэн мырза бүгінгі белсенді көркем өнер нарығынан пайдаланып отыр, онда жаңа коллекционерлер өнер туындылары үшін олардың құнынан әлдеқайда көп төлейді" деп атап өтті. Криптовалюталар "үлкен ақымақ теориясының" мысалы ретінде сипатталған. Көптеген экономистер, оның ішінде бірнеше Нобель сыйлығының лауреаттары криптовалютаның ешқандай ішкі құндылығы жоқ екенін айтты. Алайда, жоғары инфляция кезінде немесе қашық аймақтарда қажетті заттардың бағасы тым жоғары болуы мүмкін, бұл жағдайда бұл бағалар қалыпты нарықтармен салыстырғанда өте кездейсоқ сияқты көрінеді. Бірақ, бұл аймақтардағы бизнес жүргізудің жергілікті құны мен баға арақатынасы, сондай-ақ жоғары инфляциялық дағдарыста өзін тамақпен қамтамасыз ету және баспана табу қажеттілігі, пайда немесе нақты пайда арқылы "ақылсыз" бағаны ақталады. Мұндай жағдайларда, бағалар өте жоғары болғанымен, "көпіршік" пайда болмайды.