Кіріспе

1812 жылғы соғыс кезінде АҚШ-қа жасалған британдық теңіз шабуылы

Вашингтонды өртеу, сондай-ақ Вашингтонды басып алу деп те аталады, адмирал сэр Джон Уорреннің Чесапик науқаны кезінде контр-адмирал Джордж Кокберн жүргізген сәтті британдық десанттық шабуыл болды. Бұл Америка Тәуелсіздік соғысынан бері шетелдік державаның АҚШ астанасын басып алып, ұстаған жалғыз жағдайы еді. 1814 жылдың 24 тамызында Бладенсбург шайқасында американдық күштер жеңілгеннен кейін генерал-майор Роберт Росс басқаратын британдық армия Вашингтонға қарай жорық жасады. Сол түні британдық сарбаздар мен теңізшілер Президенттік резиденция, АҚШ Конгресі және Вашингтон әскери-теңіз порты сияқты бірнеше мемлекеттік ғимараттарға өрт қойды. Шабуылдың бір бөлігі – бұрынғы американдық әрекеттерге жауап ретінде жасалды, онда АҚШ күштері өткен жылы Йорк қаласын өртеп, тонады, ал кейін Порт-Довердің көп бөлігін өртеді. Шабуыл басталғаннан кейін төрт күннен кейін, күшті дауыл, мүмкін, ғаламтор мен торнадо өртті сөндіріп, одан әрі қиратуға себеп болды. Британдықтардың Вашингтонды басып алуы шамамен 26 сағатқа созылды. Ол ұлттық астанаға шабуыл жасаудың салыстырмалы түрде оңайлығы және «саяси салдарының үлкен болуы мүмкін» деген себептермен мақсат ретінде таңдалды. 18 шілдеде Кокрэйн Кокбернге «жаудың осындай зұлматты әрекеттерін қайталауын тоқтату үшін» бұйрық берді. «Сендерге шабуылға ұшырауы мүмкін қалалар мен аудандарды жою және қирату міндетті». Кокрэйн одан әрі: «АҚШ-тың қарусыз халқының өмірін ғана сақтауға рұқсат бересіздер», - деп нұсқау берді. Росс оған осылай сенімді болған жоқ. Тарихшы Джон Маккавитттің сөзіне сүйенсек, ол «3500 сарбаз, 1000 теңізші, кавалериясыз, жартылай артиллериямен 50 шақырымдық қашықтықты басып өтіп, жаудың астанасын басып алатынына бір минутқа да сенбеді». Росс Кокберннің бүкіл қаланы өртеу туралы ұсынысын қабылдамады. Ол жеке меншікке тиесілі көбінесе мүлікті сақтап қалды. Тағы бір себеп – май айында полковник Джон Кэмпбелл басқаратын американдық әскерлердің «Эри көлінің солтүстік жағалауындағы жеке мүлікті бекер-жақсылыққа қиратуына» жаза беру еді, ең танымал мысалы – Порт-Доверге жасалған шабуыл. 2 маусымда Британдық Солтүстік Американың генерал-губернаторы сэр Джордж Превост Бермудадағы Бейли шығанағындағы Адмиралтейство үйінен Кокрэйнге хат жазып, соғыс заңдарын бұза отырып, американдықтардың жеке мүлікті қиратуына жауап беруге шақырды. Превост былай деді: «Эри көлінің солтүстік жағалауындағы жеке мүлікті ойсыз жойғанының салдарынан, егер Америка Құрама Штаттарымен соғыс жалғаса берсе, сіз оны дұрыс деп тапсаңыз, жаудың осындай зұлматты әрекеттерін қайталауын тоқтатуға көмектесетін жазалау шараларын қолдануға көмектесе аласыз». Көптеген дереккөздер Вашингтонға шабуыл жасаудың себебі – Үстіңгі Канаданың провинциялық астанасы Йорк қаласын американдықтардың тонауына кек алу екенін көрсетеді. Майор-генерал Росс Вашингтондағы 4500 сарбаздан тұратын армияға басшылық етті, олар 1-ші батальон, 4-ші (Патшаның өз) жаяу полкі, 21-ші (Royal North British Fusilier) жаяу полкі, 1-ші батальон, 44-ші (East Essex) жаяу полкі, 85-ші жаяу полкі және Корольдік теңіз жаяу әскерінің батальонынан құралды. Бұл күш Бладенсбург шайқасында американдық армияны жеңді.

Жанып кету

Британдықтардың Бладенсбургте жеңіске жеткеннен кейін президент Джеймс Мэдисон, оның үкімет мүшелері және әскерилер қаладан қашып кетті. Олар Мэриленд штатының Монтгомери округіндегі шағын қала Бруквиллде түнде паналады, ол қазір "Бір күндік АҚШ астанасы" деп белгілі. Президент Мэдисон Бруквиллде күміс шебер ретінде жұмыс істеген квакер Кейлеб Бентлидің үйінде түндеді. Бентлидің үйі, бүгінде Мэдисон үйі ретінде танымал, Бруквиллде әлі де тұр. 1814 жылдың 24 тамызында Росс пен Кокберн басқаратын британдық әскер 4500 "жауынгерлік тәжірибелі" сарбазбен Вашингтонға кірді. Вашингтонға шабуыл жоспарын контр-адмирал Кокберн жасаған, ол "жеткілікті күшпен, қысқа мерзім ішінде астананы оңай бағындыруға болатынын" болжаған. Росс әскерге қолбасшылық етті және оған оптимистік көзқарас тән емес еді. Тарихшы Джон МакКавит "офицер және джентльмен" деп сипаттаған Росс бастапқыда Вашингтонның тәртіпті түрде тапсырылуын жоспарлаған. Алайда, ол және оның әскері бейбітшілік туымен қалаға кірген кезде, қалада қалған американдық сарбаздар "қарсылық көрсетіп" оқ атып, Ростың атын жаралады және екі сарбазын өлтірді. МакКавит бұл оны "негізінен" Ақ үй мен Капитолий ғимаратын өртеп жіберуге мәжбүр еткенін айтады.

АҚШ Капитолимі

Кейбір саяхатшылардың айтуынша, АҚШ Капитолийі Вашингтонда "көз тартарлық" жалғыз ғимарат болған. Осы себепті, ол британдықтар үшін эстетикалық және символдық маңызы бар ең маңызды нысана болды. Мэриленд даңғылы арқылы қалаға келген британдықтар Капитолийді нысанаға алды – біріншіде Өкілдер палатасы орналасқан оңтүстік қанатын, содан кейін Сенат орналасқан солтүстік қанатын. Оны өртемес бұрын, британдықтар ғимаратты тонады, ол кезде Конгресс, Конгресс кітапханасы және Жоғарғы сот орналасқан еді. Контр-адмирал Кокберн басқарған әскерлер тонаған заттардың ішінде "1810 жылғы АҚШ кірістері мен шығыстарының тізімі" атты кітап бар еді; адмирал кітаптың ішкі бетіне "1814 жылғы 24 тамызда Вашингтонды басып алғанда, британдықтар бұл ғимаратты қиратқанда, Капитолийдегі президенттің кабинетінен алынды" деп жазды. Кейін ол кітапты Бермуда губернаторы, ағасы сэр Джеймс Кокбернге сыйлады. Кітап 1940 жылы Конгресс кітапханасына қайтарылды. Британдықтар ғимаратты толығымен өртеуді жоспарлаған. Олар бірінші кезекте оңтүстік қанатты өртеп жіберді. От өте жылдам тарағандықтан, британдықтар тас қабырғаларды толығымен өртеу үшін жеткілікті ағаш жинауға үлкермеді. Дегенмен, солтүстік қанаттағы Конгресс кітапханасының мазмұны оттың таралуына себепкер болды. Қырыпты жоғалтқан заттардың ішінде Конгресс кітапханасының 3000 томдық қоры және 1793 жылы Уильям Торнтон мен 1803 жылы Бенджамин Латроб жасаған неоклассикалық стильдегі бағаналардың, фронтондардың және мүсіндердің әсем әрлеулері болды. Ағаштан жасалған төбелер мен едендер өртеніп кетті, ал қатты ыстықтан шыныдан жасалған люктер балқыды.

Ақ үй

Капитолийді өртеп жібергеннен кейін, британдықтар Пенсильвания даңғылымен солтүстік-батысқа қарай Ақ үйге бет бұрды. АҚШ үкіметінің шенеуніктері мен президент Мэдисон қаладан қашқаннан кейін, бірінші ханым Долли Мэдисон күйеуінен хат алды, ол оны бірден Вашингтондан кетуге дайын болуға шақырды. Долли құлдар мен басқа да қызметкерлерді британдықтардан құнды заттарды сақтап қалу үшін ұйымдастырды. Джеймс Мэдисонның жеке құлы, он бес жасар Пол Дженнингс оқиғаның куәсі болды. Капитан Бланшард басқаратын Корольдік инженерлер корпусының саперлері мен кеншілері, үкіметтік ғимараттарды өртеп жіберуге тартылып, Ақ үйге кірді. Бланшардтың сөзіне қарағанда, Мэдисон шабуылдаушы күштердің әскери тұтқынға алынатынына соншалықты сенгендіктен, әсем дастархан дайындалған. Бланшард пен оның саперлері одан ләззат алды. Сол күні түні отқа жанармай қосылып, келесі күні де жануын қамтамасыз ету үшін от өршітілді. Бірінші АҚШ патент бюросының ғимараты бұрынғы Капитолий архитектор және кейін патенттерді бақылаушы Уильям Торнтонның күш-жігерімен сақталды, ол оны сақтау үшін британдықтардың көмегіне ие болды. "Құйқын шабуылдан түтін таралғаннан кейін, Патент бюросы Вашингтондағы жалғыз қол тиіспеген үкіметтік ғимарат болып қалды". Америкалықтар Томас Джефферсон құрған тарихи Вашингтон теңіз базасының көп бөлігін, сондай-ақ 44 зеңбірекке ие USS Columbia фрегатын және 22 зеңбірекке ие USS Argus фрегатын, екеуі де аяқталуға жақын жаңа кемелерді, қолға түсуіне жол бермеу үшін өртеп жіберді. Теңіз базасының Латроб қақпасы, А және В корпустары ғана жойылмай сақталды. Сондай-ақ, теңізшілердің казармасы мен комендант үйі сақталды, бірақ бірнеше жеке меншіктер зақымдалды немесе жойылды. 25 тамыз күні түстен кейін генерал Росс Гринлифс-Пойнттағы бекінісді қорғауға 200 сарбазды жіберді. Кейін Форт Макнейр деп аталған бекініс американдықтар тарапынан бұрыннан қиратылған, бірақ 150 баррель оқ-дәрі қалған. Британдықтар оларды құдыққа тастап, жоюға тырысқанда, ұнтақ тұтанды. Жарылыста отыз британдық сарбаз қаза тауып, бірнешесі жарақат алды.

"Вашингтонды құтқарған дауыл"

Шабуыл басталғаннан кейін төрт күннен аспағанда, кенеттен, өте күшті дауыл – мүмкін, жойқын дауыл – өртті сөндірді. Сонымен бірге, ол астананың ортасынан өтіп, Конституция даңғылына құлаған және британдық әскерлер мен американдық азаматтарды бірдей қаза қылған торнадо тудырды. Дауылдан кейін британдық әскерлер кемелеріне қайтып келді, олардың көпшілігі қирап қалған еді. Оккупацияға осы дауылдың тигізген әсері туралы әртүрлі пікірлер бар. Бір жағынан, дауыл британдықтарды шегінуге мәжбүр еткен деседі, бірақ Росс жеке ғимараттарға зиян келтіргісі келмегені анық, өйткені Кокберн мен Кокран одан басқа ұсыныс жасаған еді. Корольдік теңіз флоты шабуылда бір адамның қаза тапқанын және алты адамның жараланғанын хабарлады, олардың ішінде қаза тапқан және жараланғандардың үшеуі Колониялық теңіз жаяу әскерлерінің 6-шы Батыс Үндістан полкіне жатқан еді. Капитолийдің, оның ішінде Сенат және Өкілдер палатасының, Арсеналдың, кемежайдың, Қазынашылықтың, Соғыс кеңсесінің, Президент резиденциясының, Потомак өзеніндегі көпірдің, фрегат пен шлюптің және барлық жабдықтардың жойылғаны 365 000 фунт стерлингке бағаланды. Конгресс үш жарым апта бойы жиналмады. Қайтып келген соң, 19 қыркүйекте Блоджетт қонақ үйіндегі Пошта және патент кеңсесінің ғимаратында арнайы сессия өткізді, ол барлық мүшелерді қабылдай алатын сиырдай ғимараттардың бірі болды. Конгресс 1815 жылдың желтоқсанына дейін осы ғимаратта жиналды, содан кейін Ескі Кірпіш Капитолийдің құрылысы аяқталды. Көптеген замандас американдық бақылаушылар, соның ішінде соғысқа қарсы федералистерді қолдайтын газеттер, қоғамдық ғимараттарды жоюды қажетсіз вандализм деп айыптады. Британдықтардың көпшілігі Вашингтондағы Капитолий және басқа ғимараттардың өртелуіне қорқыныш білдірді. Мұндай әрекеттер континенттік Еуропаның көптеген басшылары тарапынан айыпталып, астаналар француз революциялық және Наполеон соғыстары кезінде бірнеше рет басып алынғанымен, кем дегенде басқыншылар тарапынан жойылмады. Мәскеудің екі жыл бұрын болған танымал өртелуі қорғаушылар жасаған әрекет болды. "Жылдық тізілім" газетінің хабарлауынша, өрт "британдық беделге ауыр сын әкелді", сондай-ақ парламент мүшелерінің бірі, анти-элиталық депутат Сэмюэл Уитбред сынға қосылып, үкіметтің "стратегиялық маңызы жоқ батпақтағы бірнеше ғимараттарды басып алғанын, оны Парижде жеңіске жеткендей көрсетіп жатқанын" айтты. Керісінше, британдықтардың көпшілігі АҚШ әскерлерінің Канадаға жасаған шабуылдарынан келген зиянды ескере отырып, өртеуді ақталады деп есептеді. Британдықтар соғысты бастаудағы АҚШ-тың рөлін де атап өтті, оны агрессиялық әрекет деп қарады. Кейбір сарапшылар келтірілген зиянды 1813 жылдың басында Жоғарғы Канаданың провинциялық астанасы Йорктегі Парламент ғимараттары мен басқа да қоғамдық ғимараттарды американдықтардың жойғаны үшін кек алу деп қарады. Джордж Превост мырза "әділетті жаза ретінде, Вашингтондағы мақтан тұтатын астана осындай тағдырға ұшырады" деп жазды. Йорк ректоры болған Джон Страчан, американдықтардың іс-әрекеттеріне куә болғаннан кейін Томас Джефферсонға Вашингтондағы зиянның "Канадада мемлекеттік және жеке мүлікті өртеп, тонап алғандары үшін өтемақыдан бас тартқаннан кейін жасалған шағын кек алу екенін" жазды. Ақырында Бермудаға қайтып келген британдық әскерлер бірнеше қоғамдық ғимараттардың бірінен табылған король Георг III және оның әйелі королева Шарлоттаның екі жұп портреттерін алып кетті. Бір жұп қазір Бермуда Парламенті Ассамблеясының палатасында, ал екіншісі Гамильтон қаласындағы Министрлер кабинеті ғимаратында ілінеді.

Қайта құру

Конгрессте астананы басқа жерге көшіру туралы қозғалыс болды. Солтүстік конгрессмендері Филадельфияға немесе басқа бір көрнекті солтүстік қалаға көшіруді ұсынды, ал оңтүстік конгрессмендері астананы көшіру американдықтардың қадір-қасиеті мен күш-қуатын төмендетеді деп мәлімдеді (бірақ көптеген оңтүстік конгрессмендері астананы Мейсон-Диксон сызығының солтүстігіне көшіргісі келмеді). 21 қыркүйекте Өкілдер палатасы 83-54 дауыспен Вашингтоннан астананы көшіру туралы ұсынысты қабылдамады. 1815 жылғы 3 ақпанда федералды үкіметтің осы аймақта мәңгілік болуын қамтамасыз ету мақсатында Вашингтон қаласының меншік иелері Ескі Кірпіш Капитолийдің құрылысын қаржылады, ол қазіргі таңда Жоғарғы Сот орналасқан кеңірек жиналыстар залы. Ескі Кірпіш Капитолийдің құрылысы 25 000 долларға бағаланды және акция сату арқылы негізінен қаржыландырылды. Ең ірі демеуші – Даддингтоннан шыққан Дэниел Кэрролл, ол аймақтағы бай ағылшын жер иесі еді. Құрылыс 4 шілдеде басталды және желтоқсанда аяқталды. Конгресс 1815 жылғы желтоқсаннан 1819 жылғы желтоқсанға дейін Ескі Кірпіш Капитолийде отырды, содан кейін Капитолий қайта ашылды. Капитолийді қайта жаңарту күтілгеннен әлдеқайда ұзаққа созылды. Ескі Кірпіш Капитолийді салуға бес ай ғана кетті, ал Капитолийді салуға он екі жыл уақыт қажет болды. 13 ақпанда президент Мэдисон мен Конгресс «Вашингтон қаласындағы қазіргі орналасқан жерлерінде» Капитолийді қоса алғанда, мемлекеттік ғимараттарды жөндеу үшін 500 000 доллар қарыз алу туралы заңға қол қойды. 1803 жылы Уильям Торнтонның орнын бастан басқан Капитолийдің сәулетшісі Бенджамин Латроб ғимаратты жөндеу үшін 18 сәуірде қайтадан жұмысқа алынды. Ол дереу 18 288 метрлік тақтай, 500 тонна тас, 1000 баррель әк және кірпіш сұрады. Чарльз Булфинч жұмысты өз қолына алып, 1826 жылға дейін жөндеу жұмыстарын аяқтады.

Мұра

2009 жылы президент Барак Обама Ақ үйінде Гилберт Стюарттың суреті мен басқа да құнды заттарды сақтауға қызметкерлердің атқарған ісінің өкілі ретінде Мэдисонның құлы Пол Дженнингсті құрметтеу салтанатын өткізді. (Сақталған сурет – Стюарт салған түпнұсқа емес, суреттің көшірмесі, бірақ Шығыс залға қойылған сурет соның өзі.) "Дженнингстің оннан астам ұрпағы Вашингтонға келіп, Ақ үйді аралады. Олар туысының сақтап қалған суретіне қарады." Ұлттық радиоға берген сұхбатында Дженнингстің шөпшешесі Хью Александр: "Біз сурет алдында отбасылық сурет түсіре алдық, мен үшін бұл ең қуанышты сәттердің бірі болды" деді. 1814 жылы АҚШ астанасы екінші рет басып алынды (1776 жылы Филадельфиядағы революциялық астанадан кейін), бұл оқиға кейбір американдықтар үшін әлі де жаралы орын болып қала береді. Ғимараттарды өртеу – Верхняя Канадаға жасалған осындай американдық шабуылдарға жауап ретінде жасалған әділет (lex talionis). 2018 жылы еркін сауда келіссөздері кезінде Канаданың премьер-министрі Джастин Трюдо АҚШ президенті Дональд Трамптан АҚШ ұлттық қауіпсіздік үшін қорғау тарифін қалай негіздеуге болатынын сұрады. Трамп: "Сендер Ақ үйді өртеп жібердіңдер емес пе?" деп жауап берді.

Әдебиетте

Лидия Сигорни бұл оқиғаны 1815 жылғы өзінің алғашқы поэзия жинағында, бойжеткен қыздығы аты Лидия Хантлимен жазған өлеңінде бейнелейді. Боб Дилан бұл оқиғаға өзінің "Narrow Way" әнінде сілтеме жасайды. Корб Лунд бұл оқиғаны "Ат әскері, ат әскері" әнінде еске алады.