Кіріспе

Тарихи монархтар қолданған билеуші атақ. Монархиялық немесе құдайлық атақ. "Патшалардың патшасы" атағы негізінен Таяу Шығыста орналасқан монархтар қолданған. Көбінесе Иранмен (тарихи түрде Батыста Персия деп аталған) байланысты болса да, әсіресе Ахеменидтер мен Сасанидтер империяларында, бұл атақ алғаш рет Орта Ассирия империясы кезінде патша Тукульти-Нинурта I (б.з.д. 1233–1197 ж.) қолданды және кейіннен бірнеше мемлекеттер мен империяларда қолданылды, оның ішінде аталған Персия, түрлі грек мемлекеттері, Үндістан, Армения, Грузия және Эфиопия. Аталған атақ әдетте "Император" атағымен теңестіріледі, екеуі де патша атағынан жоғары тұрады, бұл ежелгі Рим және Шығыс Рим императорларынан бастау алады, олар Сасани империясының Шаханшаһтарын өздерімен тең санады. Шаханшах атағын соңғы рет қолданған Иранның Пахлави әулеті (1925–1979) осы атақты "Император" атағымен бірдей санады. Эфиопия империясының билеушілері "Патшалардың патшасы" (የነገሥተ ነገሥት) атағын қолданды, ол ресми түрде "Император" деп аударылды. "Сұлтанның сұлтаны" – "Патшалардың патшасы" атағының сұлтандық баламасы. Яһуди дінінде "Патшалардың патшасы, патшалардың билеушісі" ("מלך מלכי המלכים") Құдайдың аты ретінде қолданыла бастады. "Патшалардың патшасы" (βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων) Иса Мәсіхке қатысты Жаңа өсиетте, атап айтқанда, Бірінші Тимофей хатында және Аян кітабында екі рет қолданылады.

Ежелгі Үндістан

Ежелгі Үндістанда сакраварти, раджадхираджа және махарадхираджа сияқты санскрит тіліндегі сөздер патшалардың патшасы атағын беру үшін қолданылған терминдердің қатарында болды. Бұл сөздер Айтарея Араньякада және Ригведаның басқа бөліктерінде де кездеседі (б.з.д. 1700 – б.з.д. 1100 жылдар). Гупта империясының монархтары Махараджахираджа императорлық атағын алды. Гурджара-Пратихара монархы Х ғасырда Ариявартаның Махараджадхираджасы деген атаққа ие болды. Махараджадхираджа императорлық атағын Паллава, Пала және Саластхамба әулеттерінің билеушілері қолданды. Виджаянагар билеушілері Махараджахирадж императорлық атағын алды. Патшалардың патшасы атағы Кушан империясының билеушілері арасында да жиі кездесетін.

Ассирия мен Бабыл

Патшалардың патшасы атағын алғаш рет Ассирия патшасы Тукульти Нинурта I (б.з.д. 1233 және 1197 жылдар аралығында билік құрған) шар-шаррани ретінде енгізді. Бұл атақтың мәнісі тікелей болды, себебі шар дәстүрлі түрде тек қала-мемлекеттің билеушісі болатын. Орта Ассирия империясы құрылғаннан кейін, Ассирия билеушілері осы қалалардағы қалыптасқан патшалық жүйесінің үстінен өздерін патшалар ретінде орнатып, нақты "патшалардың патшалары" болды. Тукульти Нинурта билігінен кейін бұл атақты Ассирия және Вавилон патшалары кейде қолданды. Шар-шаррани атағын кейінірек қолданған Ассирия билеушілерінің ішінде Есархаддон (б.з.д. 681–669) және Ашурбанипал (б.з.д. 669–627) бар. "Патшалардың патшасы", шар-шаррани, соңғы Жаңа Вавилон патшасы Набонидтің (б.з.д. 556–539) көптеген атақтарының бірі болды. Ежелгі Месопотамия тарихында әртүрлі нәрселерге иелік етуді мақтан тұтатын атаулар кең таралған. Мысалы, Ашурбанипалдың атасы Саргон II Ұлы патша, Құдіретті патша, Әлемнің патшасы, Ассирияның патшасы, Вавилонның патшасы, Шумер және Аккадтың патшасы сияқты толық атауларды қолданған.

Урарту мен Медиа

Патшалардың патшасы атағы Урарту патшаларының жазуларында кейде кездеседі. Дәлелдер жоқ болғанымен, бұл атақты Меди империясының билеушілері де қолданған болуы мүмкін, себебі олардың билеушілері патшалық символикасы мен рәсімдерін Урартудан және Месопотамияның басқа аймақтарынан алған. Ахеменидтердің парсы тіліндегі Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām атағының түрі медиялық, бұл Ахеменидтер оны Месопотамиялықтардан емес, медиялықтардан алған болуы мүмкін дегенді көрсетеді. Тушпа бекінісінің жанындағы нығайтылған қамалдың ассирия тіліндегі жазуында Урарту патшасы Сардури I қабырға салған және патшалардың патшасы атағын алған адам ретінде еске алынады; мәтін: «Бұл патша Сардуридің, ұлы патша Лутипридің ұлының жазуы, соғысудан қорқымайтын, күшті патша, тамаша бағушы, көтерілісшілерді бағындырған патша. Мен – Лутипридің ұлы Сардуримін, патшалардың патшасымын және барлық патшалардан салық алған патшамын. Лутипридің ұлы Сардури дейді: «Мен осы тас блоктарын Альниуну қаласынан әкелдім. Мен осы қабырғаны салдым».

Ахеменидтер қолданысы

Ахеменидтер империясы, б.з.д. 550 жылы Медия империясының құлауынан кейін құрылды және б.з.д. VI ғасыр бойында қарқынды кеңейді. Кіші Азия және Лидия патшалығы б.з.д. 546 жылы, Жаңа Вавилон империясы б.з.д. 539 жылы, Египет б.з.д. 525 жылы және Индес өзені аймағы б.з.д. 513 жылы жаулап алынды. Ахеменидтер сатраптық басқару жүйесін қолданды, оның икемділігі және Ахеменид патшаларының белгілі бір дәрежеде тәуелсіз вассалдарға деген төзімділігі оның табысқа кепілдігі болды. Бірақ жүйеде де мәселелер болды; кейбір аймақтар (мысалы, Ликия және Киликия) ешқандай қақтығыссыз дерлік толық тәуелсіздікке ие болды, ал басқа аймақтарда көтеріліс пен бөліну әрекеттері қайта-қайта орын алды. Египет осыған ерекше мысал болатын, ол Ахеменид билігіне жиі қарсы шығып, өз фараондарын тағайындауға тырысты. Ақырында жеңілгенімен, б.з.д. 366–360 жылдардағы Ұлы сатраптар көтерілісі империя ішіндегі құрылымдық проблемалардың күшеюін көрсетті. Ахеменид патшалары түрлі атақтар қолданды, ең бастысы – Ұлы патша және Елдердің патшасы, бірақ, бәлкім, ең маңызды атақ – Патшалардың патшасы (ескі парсы тілінде Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām), ол әрбір Ахеменид патшасы үшін тіркелген. Дарий I патшаның толық титулы: «Ұлы патша, патшалардың патшасы, Парсының патшасы, елдердің патшасы, Гистасптың ұлы, Арсамдың немересі, Ахеменид». Арменияның Ван қаласындағы Ксеркс I-нің жазуы: «Мен Ксерксмін, ұлы патша, патшалардың патшасы, көп тілді провинциялардың патшасы, осы ұлы жердің алыс-жақын патшасы, Ахеменид Дарийдің ұлы».

Парфян және Сасанидтер қолданысы

Арсакидтер (парф) патшаларының Вавилонда болған кездегі стандартты патшалық атауы – Аршака шару («Арсакид патшасы») еді. «Патшалардың патшасы» (замандас вавилондықтар шару шаран деп жазған) атауын алғаш рет Митридат I (б.з.д. 171–132 ж.) қабылдады, бірақ оны сирек қолданды. Бұл атауды Митридат I-нің немересі Митридат II тұрақты түрде қолдана бастады. Ол 111 ж. қабылдағаннан кейін кеңінен пайдаланды, тіпті оны өз монеталарына (грекше BAΣΙΛEΥΣ BAΣΙΛEΩN) түсірді. Митридат II және оның мұрагерлерінің бұл атауды қолдануы – ескі Ахеменидтердің императорлық атауын қайта жаңғырту болмады (өйткені ол Митридат II Месопотамияны басып алғаннан кейінге дейін шамамен он жыл бойы қолданылмады), ал бабылдық жазушылардың парфян патшаларына өз ата-бабаларының императорлық атауын беруінен туындады. Атауды қалай алғандығына қарамастан, Митридат II Ахеменид дәстүрлерінің мұрагері және қалпына келтірушісі ретінде танылуы үшін белсенді қадамдар жасады, парфян монеталарында дәстүрлі бас киім ретінде тәжді енгізді және бұрынғы Ахеменидтер жерлеріне батысқа қарай бірнеше жорықтар ұйымдастырды. Атау орта парсы және парфян тілдерінде šāhān šāh деп аударылды және Арсакидтер билігі Ардашир I-нің Сасанид әулетімен ауыстырылып, Сасанид империясы құрылғанға дейін тұрақты қолданыста болды. Ардашир өзі «Иранның Шаханшаһы» (орта парсыша: šāhān šāh ī ērān) атауын жаңа түрінде қолданды. Ардаширдің мұрагері Шапур I тағы бір нұсқаны енгізді: «Ирандықтар мен ирандық емес халықтардың Шаханшаһы» (орта парсыша: šāhān šāh ī ērān ud anērān), бұл, мүмкін, Шапурдың Рим империясына қарсы жеңістерінен кейін ғана қабылданды (оның нәтижесінде империяға ирандық емес жаңа жерлер қосылды). Бұл нұсқа, «Ирандықтар мен ирандық емес халықтардың Шаханшаһы», барлық кейінгі Сасанид патшаларының монеталарында кездеседі. Сасанид империясының соңғы Шаханшаһы – III Яздегерд (б.з. 632–651 ж. билік еткен). Оның билігі Рашид халифатының Персияны жеңіп, басып алуымен аяқталды, бұл соңғы Исламға дейінгі Иран империясының құлауы болды. Яздегердтің жеңілуі мен Сасанид империясының құлдырауы ирандықтардың ұлттық сезімдеріне ауыр соққы болды, олар ұзақ уақыт бойы қалпына келмеді. Сасанид империясын қайта құруға, тіпті қытайлықтардың көмегімен әрекеттер жасалса да, олар сәтсіз аяқталды және Яздегердтің ұрпақтары тарихтан жоғалып кетті. Шаханшах атауын кейінгі мұсылмандар сынға алды, оны зороастризм дінімен байланыстырып, «құдайсыздық» деп атады.

Буйидтар қайта жаңғыруы

Сасанидтер империясы құлағаннан кейін Иран ерте халифаттардың құрамына кірді. 9 ғасырдан бастап Иранның бір бөлігіне салыстырмалы түрде қысқа ғұмырлы мұсылман ирандық династиялар билік етті; Саманидтер мен Саффаридтер соның ішінде. Ирандықтардың Аббасид халифатына деген наразылығы жиі кездессе де, бұл наразылық толыққанды көтеріліс ретінде емес, ескі ирандық дәстүрлерді жаңа араб дәстүрлерімен үйлестіретін діни және саяси қозғалыстар түрінде көрінді. Жаңа династиялар ескі Шаханшахтардың империясын қайта құруға қызығушылық танытпады, халифалардың жоғарылығын ешқашан күмәнданбады және араб мәдениетін белсенді түрде қолдады. Саманидтер мен Саффаридтер парсы тілін жаңғыртуға белсенді түрде мүдделі болғанымен, Саманидтер Аббасидтердің адал қолдаушысы болды, ал Саффаридтер, кейде ашық қарсылық көрсеткеніне қарамастан, ескі ирандық саяси құрылымдарды қайта жаңғыртпады. 934 жылы ирандық дайламиттерден шыққан шиит Буйид әулеті Иранның ежелгі жерлерінің көп бөлігіне билікке келді. Бұрынғы династиялардан өзгеше, олар әмірлер ретінде билік етіп, құдіретті Аббасид халифаларын ынталандыруға тырысты, Буйидтер Сасанид империясының ескі нышандарын және салт-дәстүрлерін әдейі жаңғыртты. Дейлам аймағы Сасанид империясы құлағаннан бері Халифатқа қарсы тұрды, ирандық дәстүрлерге негізделген туған ирандық билікті қайта орнатуға көптеген, бірақ сәтсіз әрекеттер жасалды. 928 жылы зороастрий және иран ұлтшылы Асфар ибн Шируя Саманидтерге қарсы көтеріліп, өзіне тәж кигізіп, алтын тақ орнатып, халифаға қарсы соғыс жариялады. Зиярид әулетін құрған Мардавиж де зороастрий болды және ескі империяны қайта жаңғыртуға белсенді түрде ұмтылды. Ол арабтардың империясын жойып, иран империясын қайта орнатуға уәде бергені айтылады және Сасанидтің Хосров I киген тәжбен бірдей тәж жасады. Өзінің түркі әскерлері өлтірген кезде Мардавиж Аббасидтер астанасы Бағдатқа жорық жасауды жоспарлап отырды. Кейінгі зиярид билеушілері мұсылман болғандықтан, оларға мұндай әрекеттерге баруға тура келмеді. Мардавиждің өлімінен кейін оның көптеген әскерлері Буйид әулетінің негізін қалаушы Имад әл-Дауланың қызметіне кірді. Соңында, Буйид әмірі Панах Хусров, 'Адуд әл-Даула лақабымен танымал, 978 жылы бүлікші туыстарын жеңіп, Буйид әулетінің жалғыз билеушісі болғаннан кейін өзін Шаханшах деп жариялады. Оның Буйид әмірліктерінің барлығын толыққанды басқарған мұрагерлері де өзін Шаханшах деп атады. Буйидтер арасындағы қақтығыстар кезінде бұл атақ маңызды мәселеге айналды. 1040 жылдары Фирүз Хусраудың (лақабы Джалал әл-Даула) әскерінің маңызды бөлігі көтеріліп, бүкіл әулеттің жерлерін басқа Буйид әмірі Әбу Калиджардың билігіне беруді қалап, бір жағында биліктегі халифаның (Әл-Қайым) аты, екінші жағында "әл-Мәлік әл-Әділ Шаханшах" деген жазуы бар монеталар соқты. Әбу Калиджар бейбіт келісімдерді талқылау кезінде Джалалға Шаханшах деген атаумен хат жолдады. Әбу Калиджар мен Джалал әл-Даула арасындағы күрес қайта басталғанда, Джалал Калиджардан жоғары екенін көрсету үшін халифа Әл-Қайымға Шаханшах атағын пайдалануға ресми өтініш жасады, Буйид билеушілерінің біріншісі осылай істеді. Халифа келіскен болуы мүмкін (себебі атақ кейін қолданылды), бірақ Джалал мешітте оны қолданғанда оның дінсіздігіне наразылық туды. Содан кейін бұл мәселе халифа шақыртқан заңгерлер алдына қойылды. Кейбіреулер келіспесе де, олардың көпшілігі аль-Малик әл-Әділ Шаханшахты пайдалану заңды деп шешті.

Грек тілінде қолданылуы

Ұлы Ескендірдің жаулап алулары Ахеменидтер империясын жойды, ал кейіннен Ескендірдің өзінің империясының бөлінуі Селевкидтер әулетіне Ахеменидтер әулетімен байланысты жерлерді мұра етті. Александр өзі ескі парсы патшалық атақтарын қолданбаған, оның орнына өзінің жаңа "Азия патшасы" (βασιλεὺς τῆς Ἀσίας) атағын қолданды, бірақ Селевкидтер империясының монархтары парсы саяси жүйесіне көбірек бейімделді. Селевкид патшаларының көпшілігінің ресми атағы "Ұлы патша" болды, ол ассириялық тектес "Патшалардың патшасы" атағы сияқты, Ахеменид билеушілері жиі қолданды және оның иесінің басқа билеушілерден жоғары тұруын көрсетуге арналған еді. "Ұлы патша" атағы Борисиппа цилиндрінде Антиох I (б.з.д. 281–261) үшін және Антиох III Ұлы (б.з.д. 222–187) үшін оның билігі кезінде анық куәландырылған. Кейінгі Селевкид империясында "Патшалардың патшасы" атағы тіпті қайта жанданды, тіпті империяның бақылауындағы аумақ ертедегі Селевкид патшаларының билігі кезінде болғаннан әлдеқайда кіші болғанға қарамастан. Бұл атақ Селевкид патшасымен байланысты екені белгілі болғандықтан, узурпатор Тимарх (б.з.д. 163–160 жылдары өмір сүрген) өзін "Патшалардың патшасы" деп атады және бұл атақ империядан тыс көздерде де талқыланды. Кейбір Селевкид емес билеушілер де бұл атақты өздеріне алды, әсіресе Понт мемлекетінде (әсіресе Митридат VI Евпатор кезінде кеңінен қолданылған). Фарнакс II жазулар мен патшалық монеталарда "Патшалардың патшасы" ретінде, ал Митридат Евпатор бір жазуда "Патшалардың патшасы" ретінде пайда болды. Селевкидтердің бұл атақты қолдануы, бұл атақ енді басқа патшаларды толық бағындыруды білдірмейтінін, бірақ олардың билігін мойындауды білдіретінін көрсетеді (өйткені Селевкидтер сол кезде өздерінің бағыныштыларының адалдығын тез жоғалтып жатқан еді).

Армения

Митридат II басқарған Парфян империясы 105 ж.б.д. Арменияны жеңгеннен кейін, Армения тағының мұрагері Тигран тұтқынға алынып, Парфян сарайында 95 ж.б.д. бостандығын сатып алғанға дейін (Атропатендегі "жетпіс аңғарды" берген) ұсталды, содан кейін Армения тағына отырды. Тигран б.з.д. бірінші ғасырында қысқа мерзімге Таяу Шығыстағы ең қуатты империяны құрды. 83 ж.б.д. Сирияны бағындырғаннан кейін Тигран "патшалардың патшасы" атағын алды. Багратуни әулетінің армян патшалары Ашот III-тің 953-977 ж.ж. билігінен бастап, 1064 ж. әулет соңына дейін бұл атақты қайта жаңғыртты, оны парсының шаханшаһы деп атады.

Грузия

Патшалардың патшасы Грузия Корольдігінде Давид IV (1089–1125 жж.) тұсында қайта жаңғыртылды, грузин тілінде "мепе мепе" деп берілген. Тамар Ұлы сияқты, одан кейінгі барлық грузин монархтары осы атақты Грузияның барлық князьдықтары, вассалдары және тәуелділері үстінен билік ететінін көрсету үшін пайдаланды. Бұл атақтың пайда болуы ежелгі парсы атағынан шыққан болуы мүмкін.

Пальмира

262 жылы Сасанид империясына қарсы сәтті жорықтан кейін, Шаханшах Шапур I-ге жоғалған аумақтарға римдік билікті қайта орнатудан соң, Пальмира қаласының билеушісі Оденатус Пальмирин мемлекетін құрды. Римнің қарауында болғанмен, Оденатус Млк Млк ди Мднх (Патшалардың патшасы және Шығысты түзеуші) атағын қабылдады. Оденатустың ұлы Иродиан (Хайран I) оның бірге билеушісі деп жарияланды, сондай-ақ оған Патшалардың патшасы атағы берілді. Бұл атақты қолдану себебі, Пальмирин мемлекетін өзінің соңында шамамен осы аумақтарды бақылаған эллиндік Селевкид империясының заңды мұрагері деп жариялау болған болуы мүмкін. Иродиан Селевкидтердің соңғы астанасы болған Антиохияда тәж кигізілді. Одаенатустың екінші ұлы және одан кейінгі мұрагері Вабалатус, Оденатус пен Иродианның қазасынан кейін осы атақты пайдаланғанмен, ол және оның анасы Зенобия көп ұзамай одан бас тарды, оның орнына римдік Август (“Император”) және Августа (“Императрица”) атақтарын таңдады.

Эфиопия

Патшалардың патшасы атағын Ақсуми патшалығының билеушілері Сембрут билік құрған шамамен 250 жылдан бастап қолданған. 1270 жылдан 1974 жылға дейін болған Эфиопия империясының билеушілері де Nəgusä Nägäst атағын қолданды, ол кейде "Патшалықтың патшасы" деп аударылса, көбінесе "Патшалардың патшасы" деп түсіндіріліп, ресми түрде император деп аударылды. Эфиопия императорлары империя тарихы бойында нақты "Патшалардың патшалары" болғанмен, аймақтық билеушілер Nəgus ("патша") атағын қолданды, бірақ бұл практика Хайле Селассие (1930–1974 жылдары билеген) кезінде тоқтатылды, ол өзі Nəgusä Nägäst атағын сақтап қалды.

Шампа

VII ғасырдан XV ғасырға дейін, қазіргі Вьетнамның орталық бөлігінде III ғасырдан 1832 жылға дейін болған Чампаның чами тілінде сөйлейтін конфедерациясының билеушілері raja di raja (патшалардың патшасы) және pu po tana raya (патшалардың патшасы) деген атақтарды қолданды. Дегенмен, Викрантаварман II сияқтылары raja di raja орнына махараджадхираджа (ұлы патшалардың патшасы) атағын алды. Чампаның орталықтандырылмаған кезеңіндегі алғашқы патшалары өздерін әртүрлі атақтармен атады, мысалы, махараджа (үлкен патша), Бхадраварман I (380-413 жылдары билеген) сияқты, немесе Кандрарпадхарма (629-640 жылдары билеген) қолданған campāpr̥thivībhuj (Чампа жерінің иесі).

Птолемей патшалығы

Александриялық сыйлықтарда Цезарион "Патшалар патшасы" деп жарияланды.

Әйелдік формалар мен қолданыстар

"Патшалардың патшасы" деген сөздің әйелдік түрі "Патшалардың патшайымы" болып табылады, бірақ кейбір әйел монархтар "Патшалардың патшайымы" атағын қабылдаса, ал басқалары "Патшалардың патшасы" деген еркек атағын қолданды.

Патшалардың Патшасы

Алупа әулетінде әйел монарх Балламахадеви махараджадхиража ("Патшалардың Ұлы Патшасы") еркек атағын қолданды. Бхаума-Кара әулетінде әйел монархтар Трибхувана Махадеви III, Данди Махадеви және Дхарма Махадеви парамесвари әйел атағымен қатар махараджадхиража ("Патшалардың Ұлы Патшасы") еркек атағын да қолданды. Грузия Корольдігінде Тамар мепета мепе ("Патшалардың патшасы") және дедопальта дедопали ("Патшайымдардың патшайымы") атақтарын қабылдады.

Патшалардың патшайымы

Птолемей патшалығында Клеопатра VII Александриялық сыйлықтарда "Патшалардың патшайымы" деп жарияланды. Эфиопия империясында Зевдиту патшайымның титулы "Нәgəstä Nägäst" ("Патшалардың патшайымы") болды. Бұл атақ еркек императордың титулы - Nəgusä Nägäst ("Патшалардың патшасы") және император жұбайының титулы - Itege-ден ерекшеленеді.

Корольдіктердің патшайымы

Иран империяларында "бәнбишнн" ("Патшайымдар патшайымы") атағы болған, ол "шаханшах" ("Патшалардың патшасы") атағымен тең дәрежеде болған және "бәнбишн" деп қысқартылған. Мұса, Боран және Азәрмидохт әйел монархтар болды, олардың мәртебесі шаханшахтардың мәртебесімен бірдей болған. Гелати монастырындағы қабырға суреттерінде көрсетілгендей, "дедопальта дедопали" ("Патшайымдардың анасы") атағы Имерети патшайымдарына қолданылған.

Иудаизм

Яһуди дінінде «Мелех Мальхей Ха-Мелахим» («Патшалардың патшасы, патшалардың патшасы») деген атау Құдай есімі ретінде қолданыла бастады, бұл екі рет қолданылған жоғары дәрежелі сөздер арқылы Китапта айтылған Вавилон және Парсы патшаларының атағынан жоғарырақ мәртебе беруді мақсат етеді.

Христиандық

"Патшалардың Патшасы" Жаңа Келісімде Иса Мәсіхке қатысты қолданылады: бір рет Тімотеге арналған бірінші хатта (6:15) және екі рет Аян кітабында (17:14, 19:11–16); мәтін= Ол Өзінің уақытында орындар, Бақытты және жалғыз Егемен, Патшалардың Патшасы және Иелердің Иесі, |sign=|source=Тімотеге арналған бірінші хат 6:15 мәтіні="Олар Қошқаға қарсы соғысады, ал Қошқа оларды жеңеді, себебі Ол Иелердің Иесі және Патшалардың Патшасы, және Оныңмен бірге шақырылған, таңдалған және адалдар бар."|sign=|source=Аян кітабы 17:14 мәтіні="Мен көктің ашылғанын көрдім, міне, ақ ат, және оның мінгені Адал және Расты деп аталады, және Ол әділдікпен соттайды және соғысады. Оның көздері оттың жалы, және Оның басында көп тәждер бар; Оның бойында есім жазылған, оны Өзінен басқа ешкім білмейді. Оның жамылғысы мен жамбасында есім жазылған: «ПАТШАЛАРДЫҢ ПАТШАСЫ, ИЕЛЕРДІҢ ИЕСІ».|sign=|source=Аян кітабы 19:11–12, 16 Кейбір христиан мемлекеттері (Грузия, Армения және Эфиопия) бұл атақты қолданды, және ол Палеолог кезеңінің Византия императорларының ұранының бір бөлігі болды (Basileus Basileōn, Basileuōn Basileuontōn, сөзбе-сөз «Патшалардың Патшасы, билеушілердің билеушісі»). Византия империясында ежелгі заманда «патша» деген мағынаны білдірген Βασιλεὺς (Basileus) сөзі «император» деген мағынаны алды. Византия билеушілері латын тілінде қолданғанда «Базилейді» «Император» деп аударды, ал басқа патшаларды rēx немесе rēgas деп атады, бұл латын тіліндегі rex атағының грекшеленген түрі. Осылайша, Византия империясында «Императорлардың Императоры» деген мағынаны білдірді. Византия билеушілері Базилей атағын тек екі шетелдік билеушіге ғана берді, оларды өздеріне тең деп санады – Аксум патшалары мен Сасани империясының Шаханшахтары, соның салдарынан «Патшалардың Патшасы» Батыстың көзқарасында «Император» дәрежесімен теңестірілді.

Ислам діні

651 жылы Сасанид империясы құлағаннан кейін, Шаханшах атағы мұсылман әлемінде қатаң сыналып, жатты. Мұсылман Буйид әулетінің Персияда Шаханшах атағын қабылдауы, оның заңдылығын бекіту үшін дін ғалымдарының келісімін қажет етті. Атаудың өзі (патшалардың патшасы және парсы тіліндегі Шаханшах) сүнни хадистерінде айыпталады, оның айқын мысалы – Сахих әл-Бухари кітабының 73-ші кітабы, 224 және 225 хадистері: «Алла Елшісі (с.ғ.с.) айтты: Қиямет күні Алланың алдында ең қорқынышты есім – өзін Мәлик әл-Амлак (патшалардың патшасы) деп атаған адамның есімі болады». Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) былай деді: «Алланың алдындағы ең қорқынышты (нашар) есім». Суфян бірнеше рет: «Алланың алдындағы ең қорқынышты есім – өзін патшалардың патшасы деп атаған адамның есімі» деді. Суфян: «Бір адам (яғни Әбу Аз Зинадтан басқа, баяндаушы) былай деді: "Патшалардың патшасы" дегеніміз – Шаханшах». Ислам әлеміндегі бұл атауға жасалған айыптама, ерте исламда тек Алла ғана патша екендігі түсінігінің басым болуынан туындауы мүмкін. Дүниелік патшалыққа қарсы шығып, «Патшалардың патшасы» деген атау жақтырмас және дінге қарсы деп есептелді.

Иран

Буйидтер әулеті 1062 жылы жойылғаннан кейін, Шаханшах атағын Иран билеушілері қазіргі заманға дейін үзіліспен қолданды. Шахиншах деп аударылатын бұл атақ, Сәлжұқ империясының екінші сұлтаны Альп Арсланның (1063–1072) кейбір монеталарында қолданылған. Атақты Сәфәүи әулетінің негізін қалаушы Исмаил I (1501–1524) бұл атақты қабылдады. 1501 жылы Тәбризді басып алғаннан кейін, Исмаил өзін Иранның Шаһы және Иранның Шаханшаһы деп жариялады. “Šāhanšāh e Irān”, яғни Иран патшаларының патшасы деген термин, Сафавид кезеңінде және одан бұрынғы Тимурид кезеңінде (қолданылмаған кезде де) жиі кездеседі. Кейіннен Афшарид әулетін құрған Надир Шах, 1739 жылы Үндістандағы Моғол империясының Мұхаммед Шаһынан өзінің жоғарылығын көрсету үшін “šāhanšāh” атағын алды. Шаханшах атағы Қажар әулетінің Фатх Али Шаһына да тиесілі болды (1797–1834 жылдар). Фатх Алидің билеуі әсемдігімен және күрделі сарай әдептерімен ерекшеленді. 1813/1814 жылдардағы Фатх Алидің портретінде: «Бұл аспан халқының шаханшаһының суреті ме, / әлде күннің шығысы мен айдың бейнесі ме?» деген тақырыпта өлең жазылған. Қажар әулеті 1925 жылы құлатылып, оның орнына Пахлави әулеті келді. Бұл әулеттің билік құрған екі өкілі – Реза Шах Пахлави (1925–1941) және Мохаммад Реза Пахлави (1941–1979) 1979 жылғы Иран революциясында құлатылғанға дейін Шаханшах атағын қолданды. Мохаммад Реза Пахлави шаһ ретінде жиырма алты жыл билік еткенімен, ол бұл атақты тек 1967 жылдың 26 қазанында Тегеранда өткен салтанатты тәж кигізу рәсімінде алды. Ол өзінің пікірінше, осы сәттен бұрын «оған лайық емес» болғандықтан күтіп отырғанын айтты; сондай-ақ, «кедей елдің императоры болуда ешқандай мәртебе жоқ» екенін де мәлімдеді (ол Иранды сол уақытқа дейін осылай қарастырған). Пахлави әулетінің қазіргі басшысы Реза Пахлави II, 1980 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін 21 жасында өзін символикалық түрде Шаханшах деп жариялады.

Ливия

2008 жылы Ливия басшысы Муамар Каддафиге «Патшалардың патшасы» атағы берілді. Жылдың 28 тамызында 200-ден астам африкалық тайпалардың патшалары мен басшылары жиналған кездесуде оның бұл атақты пайдалануы мақұлданды, олар «Біз әуелі бауырластық көшбасшымызды «Африканың патшалардың патшасы, сұлтан, ханзаделер, шейхтер және қала әкімдері» деп тануға шешім қабылдадық» деді. Бенгази қаласында өткен кездесуде Каддафиге тақ, 18 ғасырға жататын Құран, дәстүрлі киімдер мен страус жұмыртқалары сыйға берілді. Сол кездесуде Каддафи өз үкіметтеріне қысым көрсетуге және Африканың бірігу процесін жеделдетуге шақырды. Каддафи кездесуге қатысқандарға «Бізге Африканы қорғау үшін африкалық әскер, біртұтас африкалық валюта және Африка ішінде саяхаттау үшін біртұтас африкалық паспорт керек» деді. Бұл кездесу кейін халықаралық БАҚ-та «ерекше салтанат» деп аталды.