Кіріспе

Латын Америкасындағы еврейлердің тарихы испан және португал экспедицияларына қосылған конверсостардан бастау алады. 1492 жылғы Альгамбра жарлығы Испаниядағы еврейлердің көпшілігін католик дініне өткізуге және қарсылық көрсеткендерді елден қууға себеп болды. Дегенмен, конверсостардың көп бөлігі Жаңа дүниеге жетпеді және Испанияда қалып, үстем католик мәдениетіне бірте-бірте сіңісіп кетті. Бұл Испанияның «қан заңдарына» сәйкес, Жаңа дүниеге сапар шегу үшін христиан тегін растайтын жазбаша құжаттарды ұсыну қажеттілігіне байланысты болды. Алайда, Христофор Колумбтың алғашқы экспедициясымен Родриго де Триана мен Луис де Торрес сияқты алғашқы еврейлер келді. XV және XVI ғасырларда көптеген конверсо отбасылары Нидерландыға, Францияға және соңында Италияға көшіп, кейін Америкаға бағытталған экспедицияларға қосылды. Басқалары Англияға немесе Францияға көшіп, саудагерлер мен керуеншілер ретінде отарлаушыларға ілесіп жүрді. XVI ғасырдың соңына қарай Португалияның Бразилия, Голландияның Суринам мен Кюрасао, Испанияның Санто-Доминго және Англияның Ямайка мен Барбадос колонияларында толыққанды жұмыс істейтін еврей қауымдастықтары құрылды. Сонымен қатар, Инквизиция белсенді болған испан және португал территорияларында, оның ішінде Колумбия, Куба, Пуэрто-Рико, Мексика және Перуде ұйымдаспаған еврей қауымдастықтары болды. Мұндай қауымдастықтардың көпшілігі өздерін биліктен жасырған крипто-еврейлерден тұрды. XVII ғасырдың ортасына қарай Батыс жарты шардағы ең ірі еврей қауымдастықтары Суринам мен Бразилияда орналасқан еді. Кариб бассейнінде, Орталық және Оңтүстік Америкада бірнеше еврей қауымдастықтары гүлденді, әсіресе Голландия мен Англияның басқаруындағы, көбірек төзімділік танытқан аймақтарда. 19-шы ғасырдың соңындағы шығыс Еуропадан еврейлердің жаппай көшіп кетуінің бір бөлігі ретінде көптеген иммигранттар бұл аймаққа келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін көптеген ашкенази еврейлері Оңтүстік Америкаға паналау үшін көшіп келді. XXI ғасырда Латын Америкасында 300 000-нан кем еврей тұрады. Олар Аргентинада, Бразилияда, Чилиде, Кубада, Мексикада және Уругвайда шоғырланған. Латын Америкасында көптеген маңызды еврейлік орындары бар, олардың ең танымал – Гаванадағы Бет-Шалом ғибадатханасы.

Аргентина

Инквизициядан қашып келген еврейлер Аргентинаға қоныстанды, онда олар жергілікті әйелдермен некелесіп қалды. Португал саудагерлері мен контрабандистерінің көпшілігі крипто-еврейлер деп есептелді, бірақ Аргентина тәуелсіздік алғаннан кейін ешқандай қауым құрылмады. 1810 жылдан кейін (шамамен 19 ғасырдың ортасында) Аргентинаға, әсіресе Франциядан, көбірек еврейлер қоныстана бастады. Ғасыр соңында Аргентинада, Америкадағыдай, көптеген еврей иммигранттары Шығыс Еуропадан (негізінен Ресей мен Польшадан) патшалық қуғын-сүргіннен қашып келді. Олар келген соң, шыққан жеріне сілтеме жасай отырып, көбінесе «орыстар» деп аталды. Еврейлер мен отбасылар Холокосттан және соғыстан кейінгі антисемитизмнен қашу үшін Еуропадан Аргентинаға 2-ші дүниежүзілік соғысқа дейін және кейін де көшіп келді. Қазір Аргентинада 250 000-ден 300 000-ға дейін еврей тұрады, олардың көп бөлігі Буэнос-Айрес, Росарио, Кордова, Мендоса, Ла-Плата және Сан-Мигель-де-Тукуман қалаларында шоғырланған. Аргентина Америкадағы АҚШ және Канададан кейін үшінші ең ірі еврей қауымына және әлемдегі алтыншы ең ірі қауымға ие. Соңғы сауалнамаларға сәйкес, миллионнан астам аргентиналықтың кем дегенде бір ата-бабасы еврей тегінен. 1557 жылы Нуфло де Чавес Аскунсьон мен Буэнос-Айрестен келген бірнеше крипто-еврейлерден тұратын кішкентай пионерлер тобымен қала құрды. Бұл қала аймақтағы инквизиция кезінде еврейлерге қауіпсіз бейімдеме ретінде танымал болды. 1570 жылдан кейін, Лимада испан инквизициясы жұмыс істей бастағаннан кейін, Конверсолардың екінші толқыны Санта-Крус-де-ла-Сьерраға келді. Потоси, Ла-Пас және Ла-Платада «марано» деп аталатын (крипто-иудаизмде күдіктелген жаңа христиандар) қоныстанды. Олар кен өндіру және саудада сәттілікке жеткеннен кейін инквизиция мен жергілікті биліктен күдік пен қуғын-сүргінге ұшырады. Көптеген марано отбасылары инквизиция конверсоларды мазаламаған оқшауланған қалалық елді мекен болған Санта-Крус-де-ла-Сьерраға көшті. Конверсо қоныстанушыларының көпшілігі ер адамдар болды, соның салдарынан көптегендері жергілікті немесе метис әйелдермен некелесіп, аралас нәсілді отбасылар құрды. Конверсолар Вальегранде, Постерревалле, Портачуэло, Теревинто, Пукара, Котока және басқа да көршілес қалаларда да қоныстанды. Санта-Крустың көптеген ескі отбасыларының жартылай еврей мұрасы бар; еврей мәдениетінің іздерін отбасылық дәстүрлерде және жергілікті әдет-ғұрыптарда табуға болады. Мысалы, кейбір отбасыларда жеті тармақты шамдан немесе жұма күні күн батқанда шам жағу салты бар. Жергілікті тағамдардың барлығы кошерлік қағидаларға сәйкес дайындалуы мүмкін (сүт пен етті араластырмау, шошқа еті беріледі, бірақ басқа тағамдармен араластырылмайды).

Бразилия

Яһудилер Бразилияда, әсіресе голландтар басқарған аймақтарда ерте қоныстанды. Олар 1636 жылы Ресифеде синагог құрды, ол Америкадағы алғашқы синагог саналады. Бұл яһудилердің көпшілігі 1536 жылы Португалияда инквизиция басталғанда Испания мен Португалиядан Голландияның діни бостандығына қашып келген конверсолар еді. 1656 жылы португалдар Бразилияны қайта басып алғаннан кейін, яһудилер Кариб теңізі аралдарына және голландтар басқарған Жаңа Амстердамға кетті; соңғысы 1664 жылы ағылшындар басып алып, Нью-Йорк қаласы деп атады. 19 ғасырда тәуелсіздік алғаннан кейін Бразилия көбірек яһуди иммигранттарды тартты, ал Еуропадағы жағдай оларды көшуге ынталандырды. Яһудилердің иммиграциясы 19 және 20 ғасырлардың басында, Ресей империясынан (Польша мен Украинаны қоса) жаппай көші-қон кезінде арта түсті. 1881 мен 1900 жылдар аралығында Бразилияға яһудилердің көшіп келуі салыстырмалы түрде төмен болды, бірақ осы кезде Бразилияға басқа халықаралық иммиграция өте жоғары болды; көптеген адамдар өнеркәсіптік дамыған елдерге бағыт алды. 1921 мен 1942 жылдар аралығында Бразилияға әлемдік иммиграция 21% төмендеді, бірақ яһудилердің иммиграциясы 57 000-ға артты. Бұл АҚШ, Аргентина, Канада және Оңтүстік Африка қабылдаған иммиграцияға қарсы заңдар мен квоталарға жауап ретінде болды, тіпті Үшінші рейх кезінде еврейлердің жағдайы нашарлағаны анық болғаннан кейін де бұл жағдай сақталды. Бразилия үкіметі көбінесе өзінің иммиграциялық заңнамасын тиісінше орындамады. Соңында, Бразилиядағы яһудилер күшті қолдау жүйесі мен экономикалық мүмкіндіктерді дамытты, бұл Шығыс Еуропа мен Польшадан яһудилердің көшіп келуіне себеп болды. IBGE санағы бойынша, 2010 жылға қарай Бразилияда әлемдегі тоғызыншы ең ірі яһуди қауымы бар, оның саны шамамен 107 329 адамды құрайды. Бразилия Яһуди Конфедерациясы (CONIB) Бразилияда 120 000-нан астам яһуди бар деп есептейді. Бразилиялық яһудилер саясат, спорт, ғылым, сауда және өнеркәсіп салаларында белсенді рөл атқарады және Бразилия өмірінің барлық саласына толыққанды қатысқан. Бразилиялық яһудилердің көпшілігі Сан-Паулу штатында тұрады, сонымен қатар Рио-де-Жанейро, Рио-Гранде-ду-Сул, Минас-Жерайс және Парана штаттарында да ірі қауымдастықтар бар.

Чили

Чилидегі яһудилер салыстырмалы түрде шағын қауымдастық болғанымен, елдің діни азшылықтарының 1% -дан аспайтын, олардың қоғамында көрнекті орындарға қол жеткізді. Олар 1810 жылғы тәуелсіздікке дейін де, одан кейін де маңызды рөл атқарды. Бүгінде Чилидегі еврейлердің көпшілігі Сантьяго мен Вальпараисода тұрады, бірақ елдің солтүстігінде және оңтүстігінде де маңызды қауымдастықтар бар. Марио Кройцбергер, "Дон Франциско" деп танылатын және әлемдегі ең ұзақ жүрген телешоу – "Sábado Gigante" бағдарламасын жүргізуші, неміс текті чилилік яһуди. Өнер мен мәдениет саласында танылған басқа чилилік яһудилердің қатарында Францияда қоныстанған және әдеби және кинематографиялық туындыларымен әлемдік деңгейде белгілі болған Алехандро Ходоровский де бар. Сондай-ақ Нисим Шарим (актер), Шломит Байтелман (актриса) және Анита Клески (актриса) да бар. Ақын және Чили коммунистік партиясының бұрынғы жетекшісі Володия Тейтельбоим – елдегі маңызды саяси лауазымдарды атқарған көптеген яһудилердің бірі. Томас Хирш – радикалды жасыл коммунистер коалициясының жетекшісі және 2005 жылғы президенттікке үміткер болған. Мемлекеттік министрлер Карен Пониачик (Кен ісі министрі) және Клариса Харди (Әлеуметтік қызмет министрі) де еврейлер. Спорт саласында Николас Масу (Афина 2004 жылғы алтын медаль иегері және ATP рейтингіндегі алдыңғы ондыққа кірген теннисші) еврей тегінен шыққан. Елдегі маңызды компаниялардың көпшілігі, әсіресе бөлшек сауда және коммерция саласында, яһудилер құрған. Мысал ретінде Кальдерон, Гендельман, Хайтс және Поллак (коммерциялық бөлшек сауда) және Розен (матрастар мен төсек өндірісі) компанияларын атауға болады.

Колумбия

"Жаңа христиандар" 16-17 ғасырларда қудалаудан қашу үшін және діни бостандық іздеу үшін Пиреней түбегінен қашып кетті. Шамамен кейбіреулері сол кезде Жаңа Гранада деп аталған Колумбияның солтүстік аймақтарына жеткен. Осы адамдардың көпшілігі, мүмкін барлығы да, колумбиялық қоғамға сіңісіп кетті. Кейбіреулері Сефард яһудилерінің дәстүрлерін отбасылық ғұрыптар ретінде сақтап келеді. 18 ғасырда Испания мен Португалиядан келген яһудилер Ямайка мен Кюрасаода, ағылшын және голланд билігінде гүлденгеннен кейін, Колумбияға келді. Олар 18 ғасырдың соңында дінін ашық түрде өркендетуге бастады, бірақ Католик шіркеуінің орнықты болуына байланысты бұл ресми түрде заңды емес еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін яһуди діні заңмен танылған дін ретінде мойындалды. Үкімет яһудилерге зират салу үшін жер берді. 18 және 19 ғасырларда келген көптеген яһудилер Колумбия қоғамында маңызды лауазымдарға ие болды. Кейбіреулері жергілікті әйелдерге үйленіп, яһуди тегінен бас тартуға немесе оны әлсіретуге мәжбүр болды. Олардың қатарында ағылшын яһуди тегінен шыққан жазушы Хорхе Исаакс, латыш яһуди қауымында туған өнеркәсіпші Джеймс Мартин Эдер (өзін испан тіліне аударғанда Сантьяго Эдер деген христиан есімін қабылдады), сондай-ақ Кариб Сефардтарының Де Лима, Салазар, Эспиноза, Ариас, Рамирес, Перес және Лоб отбасылары болды. Бұл адамдар мен олардың отбасылары Колумбияның Каука аймағында қоныстанды. Олар Кали сияқты қалаларда қоғамның ықпалды мүшелері болып қала берді. Ұрпақтар өте келе олардың көптеген ұрпақтары христиан дінінде тәрбиеленді. 20 ғасырдың басында Грекия, Түркия, Солтүстік Африка және Сириядан көптеген Сефард яһудилері көшіп келді. Содан кейін Шығыс Еуропадан яһудилер де келе бастады. 1933 жылы нацизмнің күшеюімен және антисемит заңдар мен саясаттың енгізілуімен иммигранттардың толқыны басталды, оның ішінде 7000-нан астам неміс яһудилері болды. 1939 жылдан Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін елдегі иммигранттарға қарсы сезімдер мен Германиядан иммиграцияға қойылған шектеулер салдарынан иммиграция тоқтатылды. Колумбия АҚШ-тың қара тізіміндегі немістерді елде қалмауға шақырды және елдегі еврей босқындарына заңсыз тұруға рұқсат берді. 1950-1960 жылдары еврей халқы күрт өсті, елдің ірі қалаларында синагогалар, мектептер және әлеуметтік клубтар құрылды. 20 ғасырдың соңындағы экономикалық өзгерістер мен ұрлықтардың көбеюі Колумбияның еврей қауымының көптеген мүшелерін эмиграцияға итермеледі. Көпшілігі Майами және АҚШ-тың басқа аймақтарында қоныстанды. Елдегі демократиялық қауіпсіздік саясатының табысы азаматтарды оралуға ынталандырды, ауылдық жерлердегі зорлық-зомбылықты және қалалық жерлердегі қылмыстық деңгейді күрт төмендетті, сондай-ақ экономиканы жандандырды. Колумбиядағы жағдай жақсарғандықтан, қазір көптеген венесуэлалық яһудилер Колумбияда пана табуда. 21 ғасырдың басында Колумбиядағы еврейлердің көпшілігі Боготада (шамамен 20 000 мүшесі бар) және Барранкильяда (шамамен 7 000 мүшесі бар) шоғырланған. Кали мен Медельинде де үлкен қауымдар бар, бірақ дінді ұстанатындар өте аз. Картахена мен Сан-Андрес аралында кішігірім қауымдар кездеседі. Ел бойынша 14 ресми синагога бар. Боготада әрбір еврей өздерінің діни және мәдени мекемелерін басқарады. Боготада орналасқан Колумбия еврей қауымдастықтарының конфедерациясы – Колумбиядағы еврейлер мен еврей мекемелерін үйлестіретін орталық ұйым. Жаңа мыңжылдықта, жылдар бойы зерттеулер жүргізгеннен кейін, еврей тегіне ие колумбиялықтардың тобы халаха бойынша еврей ретінде қабылдану үшін ресми түрде яһудизмге көшті.

Коста-Рика

Коста-Рикадағы алғашқы яһудилер, бәлкім, 16-17 ғасырларда испан экспедицияларымен келген конверсолар болған. 19 ғасырда Кюрасао, Ямайка, Панама және Кариб теңізінен келген сефард саудагерлері олардың ізінен келді. Олар негізінен Орталық аңғарда тұрды, жергілікті әйелдерге үйленді және көп ұзамай елдің жалпы қоғамына сіңіп кетті. Көптегендері яһуди дінінен толығымен бас тартты. Яһуди иммигранттарының үшінші толқыны Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және әсіресе 1930 жылдары келді, Ашкенази еврейлері нацистік Германияның қаупі төнген Еуропасынан қашып келген кезде. Олардың көпшілігі Польшаның Желехов қаласынан шыққан. "Полакос" термині, бастапқыда осы иммигранттарға қатысты жеккөру сөзі, қазір Коста-Рика испан тілінде үйден-үй сатушы деген мағынаны білдіреді. Елдегі алғашқы синагога – православиелік Шаарей Сион 1933 жылы ел астанасы Сан-Хоседе салынды (ол 3-ші даңғыл мен 6-шы көшеде орналасқан). 1940 жылдары ұлтшылдық толқынымен бірге Коста-Рикада антисемитизм де болды, бірақ жалпы алғанда мәселелер көп болған жоқ. 20 ғасырдың соңынан бері еврей иммиграциясының төртінші толқыны пайда болды, ол Америка және Израильден келген экспатрианттардан тұрады, олар зейнетке шығу үшін немесе елде бизнес жасау үшін келді. Яһуди қауымының саны 2500-3000 адамға жетеді, олардың көпшілігі ел астанасында тұрады. Сан-Хосе маңындағы Рормозерде тұрғындардың күшті еврей әсері бар. Мұнда бірнеше синагога, сондай-ақ кошерлік деликатес дүкені мен мейрамхана орналасқан. "Плаза Рормозер" сауда орталығында елдегі жалғыз кошер "Бургер Кинг" болды. Centro Israelita Sionista (Сионистік Израиль орталығы) – синагога, кітапхана және мұражай орналасқан ірі православиелік кешен. 2015 жылы Сан-Хоседегі Хаим Вейцман атындағы толық білім беретін мектепте испан және иврит тілдерінде оқыған 300-ден астам оқушы балабақшада, бастауыш және орта сыныптарда білім алды.

Куба

Куба аралында ғасырлар бойы яһудилер өмір сүріп келді. Кейбір кубалықтар еврей тегін испан инквизициясынан қашқан крипто-яһудилерден, мараньостардан шығарады. Алғашқы отарлаушылар көбінесе жергілікті әйелдерге үйленді, және олардың ұрпақтарының көпшілігі ғасырлар бойы тұрғаннан кейін бүгінге дейін яһуди дінін ұстанбайды. Латын Америкасының басқа елдеріндегідей, 20 ғасырдың бірінші жартысында Кубаға еврейлердің көптеп көшіп келуі болды. Осы кезеңде Гаванада Бет-Шалом синагогасы салынды және Латын Америкасындағы ең көрнекті еврей синагогасы атанды. 1959 жылы Кубада 15 000 яһуди болды, бірақ Куба революциясынан кейін көптеген еврей бизнесмендері мен мамандары коммунистердің таптық қуғын-сүргінінен сескеніп, АҚШ-қа кетіп қалды. 1990 жылдардың басында "Сигара" операциясы іске қосылды, және бес жыл ішінде 400-ден астам кубалық яһуди жасырын түрде Израильге көшті. 2007 жылдың ақпан айында The New York Times газеті Кубада шамамен 1500 яһуди тұратынын, олардың көп бөлігінің (шамамен 1000) Гаванада екенін хабарлады. Бет-Шалом синагогасы қазір Кубадағы ең танымал орындардың бірі және әлемдегі ең қасиетті еврей қасиеттерінің бірі ретінде жиі аталады.

Кюрасао

Кюрасао Америкадағы ең көне белсенді яһуди қауымына – 1651 жылдан бері – және 1732 жылы бұрынғы синагог орнында салынғаннан бері үздіксіз қолданылып келе жатқан Американың ең көне синагогына ие. Кюрасао яһуди қауымы 18-шы және 19-шы ғасырларда АҚШ-тағы алғашқы яһуди қауымдарын, соның ішінде Нью-Йорк қаласын және Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Туро синагогының салынуын қолдауда маңызды рөл атқарды. Латын Америкасындағы, әсіресе Колумбия мен Венесуэладағы яһуди қауымдастықтарының өсуі Кюрасао яһудилерінің көшіп келуімен байланысты. 1856 және 1902 жылдары Коро (Венесуэла) яһудилері тоналып, зорлық-зомбылыққа ұшырап, туған жері Кюрасаоға паналауға мәжбүр болды.

Доминикан Республикасы

Сефардтық текті саудагерлер Испания инквизициясының нәтижесінен қашып, 15-ші, 16-шы және 17-ші ғасырларда Оңтүстік Испаниолаға келді. Ғасырлар бойы көптеген яһудилер мен олардың ұрпақтары жалпы халыққа ассимиляцияланып, кейбіреулері католик дініне өтті, бірақ елдегі көптеген яһудилер әлі де ата-бабаларының сефардтық мәдениетінің элементтерін сақтап келеді. Кейін, 18-ші және 19-шы ғасырларда Курасаодан Доминикан Республикасына көптеген сефардтық отбасылар көшіп келді. Ал Сосуа, Пуэрто-Платаға жақын орналасқан шағын қала, 1930 жылдары өршіп келе жатқан нацистік режимнен қашқан яһудилермен құрылды. Елдің диктаторы Рафаэль Трухильо көптеген яһуди босқындарын діни қуғын-сүргіннен емес, көбінесе олардың шеберлігі үшін өз аралына қабылдады. Қазіргі Сосуада әлі де синагога және яһуди тарихы мұражайы бар. Осы яһудилердің ұрпақтары әлі де аралдың солтүстігіндегі Сосуаға жақын көптеген ауылдар мен қалаларда кездеседі.

Эквадор

20 ғасырға дейін Эквадордағы көптеген яһудилер сефардтық текті болған және кейбіреулері еврей испан (ладино) тілін сақтап келген. Алайда, қазіргі күні Эквадордағы яһудилердің көпшілігі ашкенази текті. Кейбіреулер бұл топтардың Эквадорға қоныс аударған еуропалықтардың арасында болғанын болжайды. 1939 жылы "Кёнигштейн" атты кемемен Германиядан көптеген яһудилер келді. 1933–1943 жылдары 2700 еврей иммигранты тіркелді. 1939 жылы Альберто Энрикес Галлоның итальяндық көзқарастарға ие үкіметінің жарлығымен негізінен неміс және поляк яһудилерінен құралған еврей халқы қуылды. Антисемитизм халық арасында тарады, бірақ АҚШ елшілігінің араласуымен тоқтатылды. 1945 жылы халық саны 3000-ға жетті, олардың 85% -ы еуропалық босқындар еді. Еврейлердің Эквадорға көшіп келуі Холокост басталған кезде күшейді. 1950 жылы Эквадорда 4000-қа жуық адам тұрды деген есеп бар. Эквадордағы белсенді яһуди қауымдастықтарының көпшілігі неміс текті. Эквадор яһудилерінің басым бөлігі Кито және Гуаякиль қалаларында тұрады. Китода еврей мектебі бар. Гуаякильде "Лос Каминос де Израиль" қолдауымен "Нахле Эмуна" қауымы бар. 2017 жылы Эквадорда тіркелген яһудилердің саны 290-ға жетеді. Эквадорға келген еврей иммигранттарының арасында кәсіби мамандар, зиялылар мен суретшілер де болды, олардың кейбіреулері профессорлар мен жазушылар еді. Сонымен қатар, Альберто Капуа, Джорджио Оттоленги, Альдо Мугла, Франсиско Бре, Ханс Герман, Леопольд Леви, Пол Энгель, Марко Туркель, Генри Фенте, Бенно Вайзер, Отто Гласс, Эгон Фелиг және Карл Кон да бар еді. Ольга Фис эквадорлық халық өнерін бағалап, таратуға үлкен үлес қосты, ал Констанса Капуа археологиялық, антропологиялық және колониалдық өнерді зерттеді. Сефардтық тектен шыққан Леонидас Гилкес және оның кіші інісі Ангел Теодор Гилкес көптеген иммигранттарға, мысалы, Чарльз Либманға, кітапханасымен бірге астанаға келуге көмектесті, ол астананың ең маңызды кітапханасына айналды. Саймон Голдбергтің Берлиндегі кітапханасы, ескі кітаптардан тұратын Гёте кітапханасы, оқуды таратуға үлкен үлес қосты. Вера Кон психолог және мұғалім болды, бұл мамандық ғасырдың ортасында эквадорлық әйелдерге қызығушылық тудырмады, олар көбінесе үй шаруасында болып, зиялылыққа құштарлық танытпай, тек әлеуметтік өмірге бейім болды. Олар саясатқа қызығушылық танытпады, бірақ екінші буын яһудилердің өкілі Пол Бетер Экономика министрі және Орталық банк президенті болды.

Сальвадор

1868 жылы Сальвадорға келген альсас тумасы Бернардо Хаас елдегі алғашқы еврей иммигранты деп есептеледі. 1888 жылы Леон Либес тағы бір еврей болып, Германиядан келген алғашқы еврей ретінде тіркелді. Түркия, Египет, Тунис, Испания және Франция сияқты елдерден сефард отбасылары да келді. Де Сола алғашқы синагогты құруға көмектесіп, еврей қауымы үшін құнды мүше болды. 1936 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс еврей қауымына Еуропадан қашуға көмектесуге итермеледі. Кейбіреулерінің Сальвадорда туыстары болды, ал кейбіреулері Бразилия, Эквадор, Гватемала және Панама сияқты елдерге көшкісіне мәжбүр болды. 1939 жылдың 30 шілдесінде президент Мартинес неміс кемесі "Портлендпен" Сальвадорға баруға тырысқан 50 еврей босқынының кіруіне тыйым салды. 1948 жылдың 11 қыркүйегінде қауым "Colegio Estado de Israel" мектебін ашып, оны қазірге дейін қолдап келеді. Соңғы халық санауы бойынша, қазір Сальвадорда шамамен 100 еврей тұрады, олардың көпшілігі Сан-Сальвадор қаласында. Олардың көпшілігі сефардтық текті. Сальвадордың ауылдық аймағында инквизиция кезінен бері православие сефардтық иудаизмін ұстанатын Армения деген кішкентай қала бар.

Француз Гвианасы

Француз Гвианасына еврейлер Голландияның Батыс Үндістан компаниясы арқылы келді. Кейін 1659 жылдың 12 қыркүйегінде Бразилиядағы голланд колонияларынан еврейлер келді. Компания бразилиялық босқын Дэвид Нассиді Кайен аралының батыс жағындағы Ремире немесе Ирмире деп аталатын аймақтағы эксклюзивті еврей қонысының қамқоршысы етіп тағайындады. 1658-1659 жылдары Пауло Жакомо Пинто Амстердамдағы голланд билігімен келіссөздер жүргізе бастады, осы арқылы Ливорно, Италиядан еврейлер тобының Америкаға қоныстануына рұқсат беруді көздеді. 1600 жылдың 20 шілдесінде 150-ден астам сефард еврейі Ливорнодан (Легорн) шығып, Кайенде қоныстанды. Француздар осы шарттарға келісті, бұл француз колонияларында сирек кездесетін ерекше саясат болды. Дегенмен, халықтың үштен екісі Голландияның Суринам колониясына кетіп қалды. Онжылдықтар бойы Кайендегі Легхорн еврейлері Суринамға көшіп өтті. 1667 жылы қалған еврей қауымын басып алған британдық әскерлер халықты Суринамға немесе Барбадосқа, қант құрабын өндіруге жұмыс істеуге көшірді. XVII ғасырдың соңынан бері Француз Гвианасында еврейлердің саны азайып, өте аз болды. 1992 жылы Суринам мен Солтүстік Африкадан келген 20 еврей отбасы Кайендегі қауымды қайта құруға тырысты. Елде Шахад ұйымы бар, ол қауымда еврей өмірін сақтап тұрады. Бүгінде Француз Гвианасында, негізінен Кайенде 800 еврей тұрады.

Гватемала

Гватемаладағы еврейлер негізінен Германия, Шығыс Еуропа және Таяу Шығыстан 19-шы ғасырдың екінші жартысы мен 20-шы ғасырдың бірінші жартысында келген иммигранттардың ұрпақтары. Алғашқы еврей отбасылары Пруссияның Позен қаласындағы Кемпен қаласынан (қазіргі Кепно, Польша) келіп, Гватемала қаласы мен Кетцальтенангоға қоныстанды. Таяу Шығыстан (негізінен Түркиядан) келген иммигранттар 20-шы ғасырдың алғашқы үш онжылдығында көшіп келді. Көптеген адамдар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көшіп келді. Бүгінде Гватемалада шамамен 900 еврей тұрады. Олардың көпшілігі Гватемала қаласында тұрады. Бүгінде Гватемаладағы еврей қауымы православиелік, сефард, шығыс еуропалық және неміс еврейлерінен тұрады. 2014 жылы православие дінінің ерекше қатаң түрін ұстанатын Лев Тахор және Тоирас Есед қауымдастықтарының көптеген мүшелері Сан-Хуан Ла Лагуна ауылына қоныстана бастады. Басқа еврей қауымдастықтары бұл топтың беделіне қатысты алаңдаушылық білдірді, себебі олар балаларды зорлау, кәмелетке толмағандардың некеге тұруы және балаларға немқұрайлы қарау айыптарымен АҚШ және Канададан кеткен болатын. Тропиктік ыстыққа қарамастан, қауым мүшелері ерлер үшін ұзын қара плащтарды, ал әйелдер үшін толық қара шапанды киюді жалғастырды.

Гаити

Кристофер Колумб Санто-Домингоға келгенде, оның экипажында аудармашы Луис де Торрес болды, ол яһуди болған. Луис 1492 жылы Санто-Домингоға қоныстанған алғашқы яһудилердің бірі еді. 1633 жылы аралдың батыс бөлігі Францияның билігіне өткен кезде, Кюрасаодан көптеген голландтық сефард яһудилері келді, олар 1634 жылы португалдықтар сол жерді басып алғаннан кейін жетті. Басқалары Ямайка сияқты ағылшын отарларынан көшіп келіп, сауда-саттыққа үлес қосты. 1683 жылы Людовик XIV француз колонияларында католицизмнен басқа барлық діндерді тыйым салып, яһудилерді қуғынға салуға бұйрық берді, бірақ бұл бұйрық толық орындалмады. Сефард яһудилері Сент-Домингте француз сауда компанияларының жетекші лауазымдарында қалды. 1791 жылы Француз революциясы дін бостандығын орнатқаннан кейін, тағы да еврей саудагерлер Сент-Домингке оралып, бірнеше қалаға қоныстанды. Кейбіреулері еркін түсті әйелдерге үйленіп, отбасы құрды. 21 ғасырда археологтар аралдың оңтүстік-батысындағы Жеремиде крипто-яһудилердің синагогасын тапты. Кап-Аитиен, Кайес және Жакмель қалаларында еврейлерге тиесілі бірнеше қабір тастар табылған. 18 ғасырдың соңында, Француз революциясы кезінде, Сент-Домингте түрлі-түсті адамдар көбірек құқықтарды талап етті, ал 1791 жылы аралдың солтүстігінде Туссен Лувертюр басқарған құлдар көтерілісі болды. Құлдар еврейлерді ақ басқыншылардың тобына жатқызды. Соғыс жылдарында еврей қауымының көптеген өкілдері қаза тапты; құлдар мен бос қаралар билікті басып алғанда, кейбір яһудилер қуғынға салынып, шетелдік кәсіпкерлерге шектеулер қойылды. Гаити 1804 жылы тәуелсіздікке қол жеткізді, бірақ көп ұзамай басқа елдер тарапынан мойындалмады және кофе өндіретін шаруаларға негізделген экономикалық қиындықтармен күресті. Шетелдіктерге жер иеленуге тыйым салынды және басқа да шектеулер қойылды. 1805 жылы плантаторлар мен басқа ақ адамдар өлтірілді, ал еврейлер АҚШ-қа қашқан ақ және түсті адамдардың арасында болды, олардың көпшілігі Нью-Орлеан мен Чарльстон қалаларына қоныстанды. Құлдық жылдары анықталған нәсіл және ұлттық белгішелік Гаитиде 19 ғасырда діннен маңыздырақ болды, еврейлер ақ нәсілді және өз топтарының азаматтары деп есептелді. 19 ғасырдың соңында Ливан, Сирия және Мысырдан Гаитиге Мизрахи яһуди отбасыларының шағын тобы көшіп келді; сол уақытта Леванттан келген христиан саудагерлерінің саны көп болды. Неміс яһудилері басқа неміс бизнесмендерімен бірге келді; олар жақсы бейімделген және неміс қауымдастығының бір бөлігі деп есептелді. 1915 жылы Гаитиде 200 яһуди тұрды. Американдық 20 жылдық оккупация кезінде көптеген яһудилер АҚШ-қа көшіп кетті. АҚШ пен Гаитидің шетелдік кәсіпкерлердің санын және ықпалын азайтуда ортақ мүдделері болды. 1937 жылы үкімет Германия мен Шығыс Еуропадан келген яһудилерге нацистік қуғын-сүргіннен қашу үшін паспорттар мен визалар берді. Олар шетелдіктердің азаматтығын бақылауға алып, оны шектеді. Осы кезеңде аралда 300 яһуди тұрды. Еврейлердің көпшілігі 1950 жылдардың соңына дейін қалды, содан кейін АҚШ-қа немесе Израильге көшіп кетті. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Гаитидегі белгілі еврейлердің саны 25-ке жуық, олар Порт-о-Пренстен тыс, салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы Петион-Вилл қалашығында тұрады. Гаити мен Израиль толық дипломатиялық қарым-қатынасты сақтайды, бірақ Израильдің аймақтағы ең жақын тұрақты дипломаты көршілес Доминикан Республикасында орналасқан.

Гондурас

ХХ ғасырдың 80-жылдары Гондурасқа еврей иммигранттары келді, негізінен Ресейден, Польшадан, Германиядан, Венгриядан және Румыниядан. Грекиядан сефардтар, Түркиядан және Солтүстік Африкадан мизрахилер де көшіп келді. 1970-1980 жылдары Израильден көптеген еврей иммигранттары қоныстанды. Соңғы екі онжылдықта Гондураста еврей өмірі қайта жанданды. Тегусигалпа мен Сан-Педро-Суладағы қауымдар белсендірек болды. 1998 жылы «Митч» даулы Гондурастағы еврей орталығының бөлігі болған синагоганы қиратты. Бірақ еврей қауымы ғибадатхананы қайта салуға қаржы жұмсады. Гондурас еврейлерінің көп бөлігі Тегусигальпада тұрады.

Жамайка

Ямайкадағы яһудилердің тарихы негізінен 1490 жылдарға дейін барып жетеді, олар Португалия мен Испаниядан Киелі Инквизицияның қуғын-сүргінінен қашқан көптеген яһудилердің қоныс аударуымен байланысты. 1655 жылы ағылшындар Ямайка колониясын Испаниядан басып алғаннан кейін, «конверсо» ретінде өмір сүрген яһудилер ашық түрде яһуди дінін ұстануға бастады. 1719 жылы Порт-Рояльде Кахал Кадош Неве Цедек синагогасы салынды. Мексикадағы яһудилер Латын Америкасындағы үшінші ең ірі яһуди қауымдастығын құрайды. Олар Канкун қаласында орналасқан, және Кинтана-Ру штатының және Мексика Кариб теңізінің барлық аймақтарына, соның ішінде Плайя-дель-Кармен, Козумель, Исла-Мухерес және Мерида қалаларына жетеді. 2010 жылы олар өз қызметтерін кеңейту үшін Плайя-дель-Карменде Хабад филиалын ашты. Раввин Мендел Голдберг, оның әйелі Чайя және екі қызы осы филиалды басқаруға және жаңа орталық ашуға тағайындалды. Баха-Калифорния штатында да соңғы бірнеше ғасыр бойы яһудилер тұрған. Мексикадағы Ла-Пас портына келіп сауда жасаған көптеген яһуди саудагерлері болды. Ла-Пастағы жергілікті тұрғындардың көпшілігі танымал Школьник, Тушман және Хабифф отбасыларынан тараған, бірақ олардың көпшілігі мексикалық өмір салтына сіңірілді. Соңғы жылдары Баха-Калифорния Сур штатында туризм өркендеді, нәтижесінде көптеген американдық зейнеткерлер Баха аймағында жылжымайтын мүлікті сатып алып, тұруға көшті. 2010 жылы жергілікті яһуди қауымдастығы құрылып, Тихуана қаласындағы кәсіпкер Хосе Галикоттың көмегімен Хабад раввині Бенни Хершкович пен оның отбасы Мексиканың Лос-Кабос қаласында орналасқан Кабо яһуди орталығының жұмысын басқару үшін жіберілді. Орталық Баха-Сур аймағындағы, соның ішінде Ла-Пас, Тодос-Сантос және Шығыс жағалауындағы яһудилерге еврейлік қызметтер мен көмек көрсетуді қамтамасыз етеді.

Никарагуа

XX ғасырда Никарагуаның еврей қауымы негізінен 1929 жылдан кейін Никарагуаға келген Шығыс Еуропадан келген иммигранттардан құралған. Никарагуадағы еврейлер салыстырмалы түрде аз қауымдастық болды, олардың көпшілігі Манагуада тұрды. Еврейлер Никарагуаның экономикалық дамуына маңызды үлес қосты, сонымен қатар өзін ауыл шаруашылығына, өндіріске және бөлшек саудаға арнады. Никарагуадағы еврейлердің ең көп саны 1972 жылы 250-ге жеткен деп есептеледі. Контралардың жетекшісі Эдгар Чаморроның айтуынша, ЦРУ қызметкерлері оған 1983 жылы өткен кездесуде осы жоспар туралы айтып, оны еврейлер бұқаралық ақпарат құралдарын бақылайды және оларды өз жағына тарту жарнамалық науқанның сәтті болуының кілті болады деген антисемиттік пікірмен негіздеді. Алайда, Рейган әкімшілігінің Латын Америкасындағы саясатына қарсы болған түрлі солшыл ұйымдар, оның ішінде прогрессивті «Жаңа еврейлік бағдарлама», солшыл бейүкіметтік ұйым – «Жарты шар істері жөніндегі кеңес», сондай-ақ Америка еврей комитеті АҚШ-тың үкіметтік антисемитизм туралы айыптамасын қолдайтын ешқандай дәлел таба алмады. АҚШ-тың Никарагуадағы елшісі Энтони Куинтон да елшілік қызметкерлерінің тергеуінен кейін үкіметтің антисемитизміне қатысты ешқандай дәлел жоқ екенін хабарлады. Никарагуадан қашқан ондаған еврейлер Рейган әкімшілігінің антисемитизм туралы айыптамаларын қолдады, қорқыту, мазақтау және негіссіз тұтқындаудың бірнеше жағдайларын келтірді. Даниэль Ортега 1990 жылғы президенттік сайлауда жеңілгеннен кейін никарагуалық еврейлер Никарагуаға қайта оралуға кірісті. 1979 жылға дейін еврей қауымында раввин немесе мохель (сүндет жасаушы) болмаған. 2005 жылы еврей қауымының саны шамамен 50 адамды құрады, оның ішінде 3 мохель болды, бірақ дін қызметкері тағайындалмаған. 2017 жылы 114 никарагуалық азамат яһуди дініне өтті.

Панама

Ал, Панама шамамен бес жүз жылдан бері транзиттік станса болып келді. Панама каналының XX ғасырдың басында салынуына дейін көп бұрын, саудагерлер, миссионерлер, авантюристтер және қарақшылар Атлантика мұхитынан Тынық мұхитына, немесе керісінше, Панаманың батпақты жерлері арқылы өтіп жүрді. Панамада XVI ғасырдың басынан бері "анусимдердің", яғни мәжбүрлеп дін ауыстырылғандардың ұрпақтары өмір сүрсе де, онда дінін ашық түрде ұстанған яһуди қауымы ғасырлар бойы сақталды. Яһудилер, негізінен Курасао, Сент-Томас және Ямайка сияқты жақын аралдардан келген сефардтар, сондай-ақ Орталық және Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттары Панамаға XIX ғасырдың ортасына дейін көптеп келе бастады. Оларды би-океандық теміржол құрылысы және Калифорниядағы алтын асығы сияқты экономикалық мүмкіндіктер тартып келді. Одан кейін иммиграцияның тағы да бір толқындары болды: Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясының ыдырауынан, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және кейін Еуропадан, 1948 жылы болған қоныс аударудан араб елдерінен, сондай-ақ жақында экономикалық дағдарыстардан зардап шеккен Оңтүстік Америка елдерінен. Панамадағы яһуди өмірінің орталығы – Панама қаласы, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, еврейлердің шағын топтары Колон, Давид, Читре, Ла-Чоррера, Сантьяго-де-Верагуас және Бокас-дель-Торо сияқты басқа қалаларда да қоныстанған. Отбасылар балаларына білім беру және экономикалық себептермен астанаға көшіп жатқандықтан, бұл қауымдар жойылып барады. Бүгінде яһуди қауымының саны шамамен 20 000-ға жетеді. Панама – ХХ ғасырда екі яһуди президенті болған Израильден басқа әлемдегі жалғыз ел. 1960-жылдары Макс Дельваль алдымен вице-президент, содан кейін президент болды. Оның жүрегіндегі інісі Эрик Артуро Дельваль 1985-1988 жылдар аралығында президенттік лауазымды атқарды. Екеуі де Кол Шеарит Исраил синагогының мүшелері болды және яһуди өміріне белсенді қатысты.

Парагвай

XIX ғасырда Франция, Швейцария және Италия сияқты елдерден еврей иммигранттары Парагвайға келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Палестинадан (Иерусалим), Египеттен және Түркиядан еврейлер, көбінесе сефардтық еврейлер Парагвайға келді. 1920 жылдары Украина мен Польшадан иммигранттардың екінші толқыны келді. 1933-1939 жылдар аралығында Германия, Австрия және Чехословакиядан 15 000-ден 20 000-ға дейін еврейлер Парагвайдың либералды иммиграция заңдарынан пайдаланып, нацистік басып алған Еуропадан қашып шықты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Парагвайға келген еврейлердің көпшілігі концлагерьлерден аман қалғандар болды. Бүгінде Парагвайда, негізінен елдің астанасы Асунсьонда 1000 еврей тұрады. Олардың көпшілігі неміс текті.

Перу

Перуде конверсолар испан жаулап алу кезінде келді. Бастапқыда олар шектеулерсіз өмір сүрді, себебі Вице-патшалықтың басында Инквизиция Перуде белсенді болған жоқ. Бірақ Инквизиция пайда болғаннан кейін, жаңа христиандар қудалана бастады, кейбір жағдайларда өлім жазасына да кесілді. Осы кезеңде бұл адамдарды кейде "марранос", "конверсолар" (convertidos) және "cristianos nuevos" (жаңа христиандар) деп атады, тіпті олар еврей дінінен алғашқылардың арасында болмағанмен және католик болып тәрбиеленген болса да. Осы отарлық сефардтық еврей тегінен шыққан христианға көшкендердің ұрпақтары негізінен солтүстік таулы аймақтарда және солтүстік тропикалық орманды аймақтарда қоныстанды, сондай-ақ Кахамарка, Пиураның солтүстік таулы аймақтарындағы Аябака және Хуанкабамба сияқты жерлерде, Эквадордың оңтүстік таулы аймақтарымен мәдени және этникалық байланыс нәтижесінде жергілікті халыққа ассимиляцияланды. Қазіргі заманда, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және кейін, негізінен батыс және шығыс славян және венгрлерден шыққан ашкеназдық яһудилер Перуға, көбінесе Лимаға көшіп келді. Бүгінде перулік яһудилер Перу экономикасы мен саясатының маңызды бөлігін құрайды, олардың көпшілігі ашкеназдық қауымдастығынан.

Пуэрто-Рико

Пуэрто-Рикода қазіргі уақытта Кариб теңізіндегі ең ірі еврей қауымы бар, 3000-нан астам еврей төрт синагоганы қолдайды; Сан-Хуан астанасында үш: біреуі реформалық, біреуі консервативтік және біреуі Хабад, сондай-ақ аралдың батыс бөлігіндегі Маягуэс қаласындағы Сатмар қауымы, Миняним туралы ақпарат алу үшін Тоирас Джесед деп белгілі. Көптеген еврейлер аралға жасырын еврейлер ретінде қоныстанды және испан және португал колонияларындағы алғашқы еврейлер сияқты, аралдың шалғайдағы таулы аймақтарына орналасты. 19 ғасырдың соңында, испан-американ соғысы кезінде көптеген американдық еврей әскери қызметшілері жергілікті пуэрторикалық еврейлермен бірге Понседегі Ескі телеграф ғимаратында діни қызметтер өткізу үшін жиналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген Орталық және Шығыс Еуропалық еврейлер келді.

Суринам

Суринамда Америкадағы ең көне еврей қауымы бар. 1500 жылдар шамасында Португалия мен Испанияда инквизиция кезінде көптеген яһудилер әлеуметтік кемсітуден және инквизициялық қуғын-сүргіннен, кейде азаптау мен өртеу жазасынан қашу үшін Нидерланды мен голланд колонияларына қашып кетті. Католик дініне ауысқандар «жаңа христиандар», «конверсолар» деп, ал сирек жағдайда «маррандар» деп аталды. Португалия корольінің штадтхолдері кеткісі келетіндерге қоныстану үшін белгілі бір уақыт берді, сондай-ақ оларға 16 кеме және Нидерландыға қауіпсіз өтуге рұқсат берді. Голландия үкіметі Бразилияда қоныстануға мүмкіндік жасады. Бірақ көптеген яһудилер Ресифеде өз үйлерін тапты, ал саудагерлер какао өсірушілерге айналды. Алайда, Бразилиядағы португалдар көптеген яһудилерді Америкадағы солтүстік голланд колонияларына, Гвианаға көшіруге мәжбүр етті. 1639 жылы яһудилер Суринамға қоныстанды. Суринам Батыс жарты шардағы еврей халқының ең маңызды орталықтарының бірі болды, онда яһудилер егіншілікпен айналысып, құлдарды ұстады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бірнеше жыл бойы Нидерланды мен Еуропаның басқа аймандарынан көптеген еврей қашқындыры Суринамға келді. Бүгінде Суринамда 2765 яһуди тұрады.

Тринидад және Тобаго

Тринидад пен Тобаго, бұрынғы британдық колония, 500-ден астам еврейлердің мекені.

Уругвай

Уругвайда жаңа христиан дінінің пайда болуы 16 ғасырға дейін жетеді, алайда отарлық кезеңдегі конверсо тарихына қатысты құжаттар өте аз сақталған. 1726 жылы Монтевидео губернаторы алғашқы қоныс аударушыларды "іскер, жақсы мінезді, жақсы беделді және отбасылық байланысы бар адамдар" болуға шақырды, олардың төмен деңгейде болмауы және мавр немесе еврей тегінен болмауы тиіс еді. Еврейлердің қоныстануының алғашқы жазбалары 1770 жылдарға дейін сақталып қалған. 1813 жылы Инквизиция тоқтатылғаннан кейін, Уругвайдың саяси және әлеуметтік жүйесі ашықтық пен төзімділік деңгейін арттырды. Осы ашықтық 19 ғасырдан бастап еврейлердің тұрақты түрде қоныстануына жағдай жасады. 1929 жылы ашкенази еврей қауымы білім беру желісін құрды. Еврей мектептері 1920 жылдан бері елдің әртүрлі аймақтарында жұмыс істеп келеді. 1930 жылдары барлық шетелдік көші-қонға қарсы фашистік және либералдық күштер болды, бұл еврей көші-қонына үлкен қысым жасады. Еврейлер ерекше назарда болды және көптеген адамдар еврейлердің уругвайлық қоғамға енуіне қарсылық көрсетті.