Ресейдің әйгілі ұлы князі Константин Павлович

Кіріспе

XIX ғасырдағы орыс ұлы князі Константин Павлович (8 мамыр 1779 [ескі стиль бойынша 27 сәуір 1779] – 27 маусым 1831 [ескі стиль бойынша 15 маусым 1831]) – Ресейдің ұлы князі, император Павел I және Вюртемберг герцогинясы София Доротеяның екінші ұлы. Ол ағасы Александр I билік еткен кезеңнің көп бөлігінде мұрагер болып саналды, бірақ 1823 жылы таққа талап ету құқығынан құпия түрде бас тартты. Александр I қайтыс болғаннан кейін 25 күн бойы, 1825 жылдың 19 қарашасы (ескі стиль бойынша 1 желтоқсан) мен 14 желтоқсаны (ескі стиль бойынша 26 желтоқсан) аралығында ол «Константин I, Ресей императоры және мемлекет басшысы» деп танылды, бірақ ол ешқашан билік етпеді және таққа отырмады. 1825 жылы оның інісі Николай патша болды. Мұрагерлік дау декабристер көтерілісіне себеп болды. Константин сарай әдептерін сақтамағаны және ағасы Александр I-нің тілегіне қарсы жиі шыққаны үшін Ресейде жақсы есте қалды, бірақ Польшаның генерал-губернаторы ретінде оны жек көретін билеуші ретінде еске алады.

Ерте өмір

Константин 1779 жылғы 27 сәуірде Царское Селода Цесаревич Павел Петрович пен оның әйелі Мария Федоровнаның екінші ұлы, Вюртемберг герцогы Фридрих II Евгенийдің қызы ретінде дүниеге келді. Павелдің барлық балаларының ішінде Константин әкесіне дене бітімі мен ой-өрісі жағынан ең жақын еді. Оның әжесі, Ұлы Екатерина, оған Шығыс Рим империясын құрған Ұлы Константиннің есімін берді. Оның тууына орай, ежелгі бейнелер салынған медаль соғылды; оның бетінде "Византияға оралу" деген жазу бар, бұл Екатеринаның грек жоспарына нақты сілтеме жасайды. Британ елшісі Джеймс Харристің айтуынша,

Принц Потемкиннің ойы Шығыста империя құру идеясымен айналысып тұрады; ол императрицаны осы сезімдермен баурап алды, және ол оның қиялдағы ойларына соншалықты тәуелді болды, ол жаңа туған Ұлы князь Константиннің шомылу рәсімін өткізді, оған Елена есімді грек қызды күтімге берді және өзінің жақын айналымында оны Шығыс империясының тағына отырту туралы әңгімеледі. Сонымен қатар, ол Царское Селода Константингород деп аталатын қала салуды бастады. Баланың тәрбиесі толығымен әжесі, императрица Екатерина II-нің қолында болды. Ол, үлкен немересінің (кейіннен император Александр I) тәрбиесі сияқты, оның дене және рухани дамуының барлық аспектілерін реттеді; бірақ әдеттегідей, ол өз көзқарастарын өзіне сенген адамдарға жүктеді. Каунты Николай Салтыков ресми тәрбиеші болуға тиіс болды, бірақ ол да өз кезегінде міндетін басқаға жүктеді, тек ерекше жағдайларда ғана жеке араласып, құштар, тынышсыз және еркіндікке ұмтылған баланың мінезіне ешқандай әсер етпеді. Жауапты ықпал көрсеткен жалғыз адам – 1783 жылдан 1795 жылдың мамырына дейін бас тәрбиеші болған және императордың екі немересін де оқытқан Сезар Ла Харп еді. Екатерина Константиннің некесін Александрдың некесін ұйымдастырғаны сияқты ұйымдастырды; Саксен-Кобург-Заальфельдтен келген 14 жасар Юлиана мен 16 жасар Константин 1796 жылғы 26 ақпанда үйленді. Каролина Бауэр өз естеліктерінде былай деп жазды: "Қатыгез Константин өзінің әйеліне құл сияқты қарады. Ол барлық жақсы мінез-құлық пен әдептілікті соншалықты ұмытты, оның қатыгез офицерлерінің қатысуымен ол оған талаптар қойды, оны өз мүлігі сияқты қарады, мұндай әрекеттерді айтуға келмейді". Оның қатыгездігінен және денсаулығының нашарлауынан Юлиана 1799 жылы Константиннен ажырасты; ол соңында Швейцарияда қоныстанды. Константиннің 1814 жылы оны қайта оралуға көндіруге жасаған әрекеті оның қатаң қарсылығына тап болды. Константиннің зорлық-зомбылық әрекеттері тоқтамады. 1802 жылы ол жақын досы, генерал Карл Баурдан португал кәсіпкерінің әйелі, оның сүйіктісі мадам Араужоны беруін сұрады. Баур келісті, бірақ Араужо Ұлы князьбен жақын қарым-қатынасқа түсуден бас тартты. Оған жаза ретінде, ол оны ұрлап, өзінің Мрамор сарайына әкелді, онда ол және оның серіктері оны ұрып-соғып, топтап зорлады, бастапқыда генералдардан, содан кейін офицерлерден, соңында қызметшілер мен сақшылардан, оның қолы мен аяқтарын сындырып алды. Ол көп ұзамай қайтыс болды. Император Александр I осы қылмысты жасыруға тырысты, содан кейін генерал Кутузов тергеуді талап еткенде, "Мадам Араужо инсульттан қайтыс болды" деп жариялаған арнайы комиссия құрылды. Константин империяның мұрагері болып қала берді.

Prince Potemkin's mind is constantly taken up with the idea of creating an empire in the East; he has managed to fascinate the Empress with these feelings, and she proved so subject to his chimeras that she christened the new born Grand Prince Constantine, gave him as nursemaid a Greek by the name of Helen, and talks in her own circles about how place him on the throne of the Eastern empire. At the same time she is setting up a town at Tsarskoe Selo to be called Konstantingorod. The direction of the boy's upbringing was entirely in the hands of his grandmother, the empress Catherine II. As in the case of her eldest grandson (afterwards the emperor Alexander I), she regulated every detail of his physical and mental education; but in accordance with her usual custom, she left the carrying out of her views to the men who were in her confidence. Count Nikolai Saltykov was supposed to be the actual tutor, but he too in his turn transferred the burden to another, interfering personally only on exceptional occasions, and exercised no influence upon the character of the passionate, restless and headstrong boy. The only person who exerted a responsible influence was Cesar La Harpe, who was tutor in chief from 1783 to May 1795 and educated both the empress's grandsons. Catherine arranged Konstantin's marriage as she had Alexander's; Juliane of Saxe Coburg Saalfeld, 14, and Konstantin, 16, were married on 26 February 1796. As Caroline Bauer recorded in her memoirs, "The brutal Constantine treated his consort like a slave. So far did he forget all good manners and decency that, in the presence of his rough officers, he made demands on her, as his property, which will hardly bear being hinted of." Due to his violent treatment and suffering health problems as a result, Juliane separated from Konstantin in 1799; she eventually settled in Switzerland. An attempt by Konstantin in 1814 to convince her to return broke down in the face of her firm opposition. Konstantin's violent behaviour continued unabated. In 1802, he asked a close friend, General Karl Baur, to hand over his mistress, the wife of a Portuguese businessman, Madame Araujo. Baur agreed but Araujo refused to sleep with the Grand Duke. In retaliation, he had her kidnapped and brought to his Marble Palace where “he and his aides beat and gang raped her, starting with generals, then officers and finally servants and guardsmen, breaking her legs and arms. She died soon afterwards.” Emperor Alexander I attempted to cover up the crime then, when General Kutuzov insisted on investigating, “announced a special commission which outrageously declared that Madame Araujo had died of a stroke”. Konstantin continued as the heir of the empire.

Наполеон соғыстары

Осы кезеңде Константиннің алғашқы жорығы Суворов басшылығымен өтті. Бассигнана шайқасы Константиннің кінәсінен жеңіліске ұшырады; бірақ Нови шайқасында ол жеке батылдығымен көзге түсті, сол себепті император Павел оған конституцияның негізгі заңына сәйкес, тек тақ мұрагеріне ғана тиесілі цезаревич атағын берді. Патшаның бұл әрекеті ұзақ мерзімді жоспардың бар екенін дәлелдемесе де, Павелдің ұлы князь Александрға сенімсіздігін көрсетеді. Константин ешқашан таққа таласпаған. 1801 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол ресми отбасылық өмірден шеттеніп, бос өмір салған. Ол саясаттан қалысқанмен, әскери бейімділігін сақтап, қызметтің сыртқы жақтарына ғана қызығушылық танытты. 1805 жылғы жорық кезінде Императорлық гвардияға қолбасшылық еткен ол Аустерлиц шайқасындағы Ресейдің жеңілісіне біршама жауапкершілік тартты; ал 1807 жылы оның соғыстағы шеберлігі мен сәті жақсармады. Тильзит бейбіт шартынан кейін ол Наполеонды құрметтей бастап, Ресей-Франция одағын қолдады. Осыдан ағасы Александрдың сенімін жоғалтты, өйткені соңғысы үшін француздық одақ – мақсатқа жету құралы ғана еді. Константин бұл пікірмен келіспеді; тіпті 1812 жылы Мәскеу түскеннен кейін Наполеонмен бейбіт келісімге жетуді талап етті және фельдмаршал Кутузов сияқты, соғысты Ресей шекарасынан француз жеріне көшіру саясатына қарсы болды. Оның өзінің әскерлеріне де, француз тұтқындарына да қатысы ерекше және қатыгез болды. Жорық барысында Барклей де Толли тәртіпсіздігі үшін оны екі рет әскерден қуды. Германия мен Франциядағы шайқастардағы оның үлесі мардымсыз болды. Дрезденде 26 тамызда шешуші сәтте әскери білімі жеткіліксіз болды, бірақ Ла-Фер-Шампенуада жеке батылдығымен көзге түсті. Парижде ұлы князь өзінің қарапайым әскери әдеттерін көрсету арқылы жұрттың күлкісін қозғады. Оның алғашқы сапары ат қораларына болды, тіпті жеке бөлмесінде де марш жасап, жаттығулар жасағаны айтылды.

During this time, Konstantin's first campaign took place under the leadership of Suvorov. The battle of Bassignana was lost by Konstantin's fault; but at Novi he distinguished himself by personal bravery, so that the emperor Paul bestowed on him the title of tsesarevich, which according to the fundamental law of the constitution belonged only to the heir to the throne. Though it cannot be proved that this action of the tsar denoted any far reaching plan, it yet shows that Paul already distrusted the grand duke Alexander. Konstantin never tried to secure the throne. After his father's death in 1801, he led a disorderly bachelor life. He abstained from politics, but remained faithful to his military inclinations, without manifesting anything more than a preference for the externalities of the service. In command of the Imperial Guards during the campaign of 1805, he had a share of the responsibility for the Russian defeat at the battle of Austerlitz; while in 1807 neither his skill nor his fortune in war showed any improvement. After the peace of Tilsit he became an ardent admirer of Napoleon and an upholder of the Russo French alliance. He therefore lost the confidence of his brother Alexander; to the latter, the French alliance was merely a means to an end. This view was not held by Konstantin; even in 1812, after the fall of Moscow, he pressed for a speedy conclusion of peace with Napoleon, and, like field marshal Kutuzov, he too opposed the policy which carried the war across the Russian frontier to victorious conclusion upon French soil. His personal behaviour towards both his own men and French prisoners was eccentric and cruel. During the campaign, Barclay de Tolly was twice obliged to send him away from the army due to his disorderly conduct. His share in the battles in Germany and France was insignificant. At Dresden, on 26 August, his military knowledge failed him at the decisive moment, but at La Fère Champenoise he distinguished himself by personal bravery. In Paris the grand duke excited public ridicule by the manifestation of his petty military fads. His first visit was to the stables, and it was said that he had been marching and drilling even in his private rooms.

Польша Корольдігінің губернаторы

Константиннің саяси тарихындағы маңызы оның ағасы, император Александрдың оны Польшадағы Конгресс-Полшаға де-факто вице-король (бірақ ол Польша Корольдігінің "ресми вице-королі", наместник емес) етіп тағайындаған сәттен басталады. Оған Польшаны әскерилендіру және тәртіпке келтіру міндеті жүктелді. Конгресс-Полшада ол корольдік күштерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды, ал 1819 жылы Литва әскерлері мен Польша-Литва Ұлттық Достастығына (әдеттегідей Батыс Жері деп аталатын) қарасты Ресей провинцияларының әскерлері де оның басқаруына қосылды. Ол билік құрған кезеңде Польшадағы барлық әскери басшыларды, оның ішіндегілерді де тағайындауға жауапты болды. Осы басшылардың әрқайсысы Польша армиясын Ресейдің жоғары әскери стандартына сәйкес етуі керек еді. Александрдың саясаты, Реставрациялық Еуропаның стандарттарына қарағанда, либералды болды. Классикалық либералдар білім беру, ғылым және экономикалық дамудағы бостандыққа қуанды, бірақ Польшаның бюджет, әскери және сауданы бақылаудағы тәуелсіздігінің жетіспеушілігі оларды одан да көп нәрсеге ұмтылдырды. Бонавентура және Винцент Ниемоевский ағайындылары бастаған Калиш оппозициясы сот жүйесінің тәуелсіздігін арттыруды қоса алғанда, реформалар талабын қойды. Александр олардың әрекеттерін бостандықты "зиярат ету" деп бағалап, Польша Сеймін (парламентін) бес жылға тоқтатты және Константинге патшалықта тәртіпті сақтауға, қажет болса, кез келген құралдарды қолдануға уәкілеттік берді. Константин ағасының бұрынғы наразылықты басу жөніндегі тапсырмасын орындауға тырысып, құпия полицияны (Охрана) күшейтіп, поляк патриоттық қозғалыстарын жапты, бұл халық арасындағы наразылықты одан әрі күшейтті. Константин либералды оппозицияны да қуғынға түсті, жергілікті әкімшілік пен әскердегі маңызды лауазымдарда поляктарды ресейліктермен алмастырды және жиі өзінің бағыныштыларын қорлады және ұрды, бұл офицерлер корпусында қақтығыстарға әкелді. Сейм, ол кезде Ресеймен жеке одаққа жақтастардың басымдығы болғандықтан, оның әрекеттерін өзі мақтан тұтатын конституцияға бағынбау деп қарады. Бұл оның мазаққа түсуына да себеп болды, ол Виридианна Фишер сияқты "кінәлілерге" қауіпті хаттар жіберу арқылы жағдайды нашарлатты. Дегенмен Константин Мария Агата Шимановска және Фредерик Шопен сияқты поляк музыканттарын ынталы түрде қолдады. Константин мен Юлиананың 19 жылдық ажырасып өмір сүргеннен кейін, некелері 1820 жылдың 20 наурызында ресми түрде жойылды. Екі айдан кейін, 27 мамырда Константин поляк графинясы Иоанна Грудзинскаяға үйленді, оған Лович принцессасы титулы берілді. Осыған байланысты ол Ресей тағына кез келген құқығынан бас тартты, бұл 1822 жылы ресми түрде аяқталды. Үйленгеннен кейін ол Польшаға деген құштарлығы күшейді.

Konstantin's importance in political history dates from when his brother, Tsar Alexander, installed him in Congress Poland as de facto viceroy (however, he was not the "official viceroy", namestnik of the Kingdom of Poland), with a task of the militarization and discipline of Poland. In Congress Poland, he received the post of commander in chief of the forces of the kingdom to which was added in 1819 the command of the Lithuanian troops and of those of the Russian provinces that had belonged to the Polish–Lithuanian Commonwealth (so called Western Krai). During his rule, he was in charge of appointing all military leaders, including those in Poland. Each of these men were required to serve his goal of making the Polish Army a similar version of Russia's supreme military. Alexander's policies were liberal by the standards of Restoration Europe. Classical liberals lapped up the freedoms of education, scholarship and economic development, but key deficiencies in Poland's autonomy like lack of control over the budget, military, and trade left them hungry for more. The Kalisz Opposition, led by the brothers Bonawentura and Wincenty Niemojowski, pressed for reforms including more independence for the judiciary. Alexander, calling their actions an "abuse" of liberty, suspended the Polish parliament (Sejm) for five years and authorised Konstantin to maintain order in the kingdom by any means necessary. Konstantin, attempting to execute his brother's mandate to silence dissent, strengthened the secret police (Ochrana) and suppressed the Polish patriotic movements, leading to further popular discontent. Konstantin also harassed the liberal opposition, replaced Poles with Russians on important posts in local administration and the army and often insulted and assaulted his subordinates, which led to conflicts in the officer corps. The Sejm, until then mostly dominated by supporters of the personal union with Russia, saw his actions as disobedience of the very constitution of which he felt personally proud. That also led to him being mocked, which he did not help by sending his adjutants with threats to those "guilty" of it like Wirydianna Fiszerowa. Nevertheless, Konstantin was an ardent supporter of Polish musicians, such as Maria Agata Szymanowska and Frédéric Chopin. After 19 years of separation, the marriage of Konstantin and Juliane was formally annulled on 20 March 1820. Two months later, on 27 May, Konstantin married the Polish Countess Joanna Grudzińska, who was given the title of Her Serene Highness Princess of Łowicz. Connected with that, he renounced any claim to the Russian succession, which was formally completed in 1822. After the marriage, he became increasingly attached to his new home of Poland.

Мұрагерлік дағдарыс және декабристердің көтерілісі

1825 жылы 1 желтоқсанда Александр I қайтыс болғаннан кейін, Ұлы князь Николай Санкт-Петербургте Константинді император деп жариялады. Ал Варшавада Константин тақтан бас тартты. Бұл хабар жұртқа жеткен соң, Солтүстік қоғам Николайға адалдық серт беруден полк командирлерін көндіру үшін құпия жиналыстар өткізді. Бұл әрекеттер Декабристер көтерілісіне әкеп соқты. Николай I билігінде Константин Польшадағы лауазымын сақтап қалды. Бірақ, поляктардың Декабристерлер қастандығына қатысқандығынан туындаған келіспеушіліктер олардың арасында туды. Константин Польшада көп жылдар бойы жүргізілген тәуелсіздік үшін жасалған ұйымдастырылған қастандықтың ашыққа шығуына бөгет қойды және әскер мен бюрократия Ресей империясына адал екеніне сенімді болды. Цардың 1828-1829 жылдардағы Шығыс саясаты мен түрік соғысы олардың арасындағы жаңа шиеленіске себеп болды. Константиннің қарсылығы поляк әскерін соғысқа қатыспауға мәжбүр етті.

Қазасыз қастандық және қараша көтерілісі

Ұлы князь Константинге қастандық жасалды, бұл Варшавада 1830 жылдың қараша айындағы көтеріліске (Қараша көтерілісі) себеп болды. Константинге жасалған қастандықтан кейін, кінәлілерді соттау үшін құпия сот құрылды. "Николай князь Константинге жанжалды теріс тексеруді және кінәлілерді әскери сотқа беруді бұйырғаны белгілі болды, ал комитет 27 қарашадағы мәжілісінде революцияны 29 қарашаның кешкі сағат 6-да бастау туралы шешім қабылдады". Қастандық сияқты, көтерілісшілердің әскер бөлімдерін тарту әрекеттері сәтсіз аяқталды; оларға бар болғаны екі бөлім қосылды, ал қару-жарақ қоймасын басып алу және халықты қаруландыру ғана көтерілісті сақтап қалды. Константин бұл көтерілісті қатаң түрде поляк мәселесі деп қарады және саяси жағынан дұрыс болмағандықтан әскерді пайдаланудан бас тартты. Ол өзінің орыс әскерлеріне сене алатын, бірақ оларды пайдалану патшалықтың тәуелсіздігін бұзу және тіпті соғыс актісі ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Осы қиындықтарға байланысты ол өзінің маңындағы ресурстармен шектелді. Егер ол араласуға шешім қабылдаса, оған басқа күштер қажет болар еді. Ол жинаған поляк әскерлерінің шағын тобымен ғана шектелді. Константин революционерлерге қарсы әскерін жіберуден бас тартты: "Бұл тәртіпсіздікті поляктар бастады, оны тоқтату да поляктардың міндеті".