Кіріспе
Непал суретшісі және сәулетшісі (шамамен 1245 – 1306)
Анико, Аниге немесе Аранико (, 阿尼哥; 1245–1306) – Непал және Қытайдың Юань әулеті өнеріндегі, сондай-ақ осы аймақтардағы көркемдік алмасудағы маңызды тұлғалардың бірі. Ол Абхая Малла билігінде Катманду аңғарында дүниеге келген. Пекиндегі Миаоин ғибадатханасындағы Ақ ступаны салғанымен танымал. Жаябимадева билігінде ол Тибетке алтын ступа салу жобасымен жіберілді, онда ол монахқа иницияланды. Тибеттен ол Юань әулетінің негізін қалаушы император Кублай ханның сарайында жұмыс істеу үшін Қытайдың солтүстігіне жіберілді, осы арқылы Гималайдан тыс өнер дәстүрін Қытайға әкелді. Аранико 80 суретшіден тұратын командамен бірге Қытай мен Тибетке пагода стиліндегі бірнеше ғимараттар салу үшін барды. Өмірінің соңында ол монахтықтан бас тартып, отбасын құрды. Аудармалардағы шатасудың салдарынан, оның есімі ескі мәтіндерде Арнико немесе Аранико деп әртүрлі жазылған. Бабурам Ачарья жасаған қателік оның санскрит есімін Балабаху деп көрсетуіне әкелді. Бірақ кейін ол Аниконың санскрит тіліндегі Анека есімінің қытайша айтылуы болуы мүмкін екенін айтады. Сондай-ақ, оның есімі "АА Ни Ка" дегенді білдіруі мүмкін, яғни "Непалдан келген құрметті аға".
Алғашқы жылдар
Аранико 1245 жылы Непалдың Катманду аңғарында, Абхая Малла патшаның (1216–55) билігі кезінде дүниеге келген. Непал тарихында Арнико туралы ешқандай жазба жоқ, ол туралы барлық мәліметтер қытай деректерінен алынған. Бірақ қытай тарихшысы Бабурам Ачарья Араниконың Патаннан шыққан болуы мүмкін дейді, ол мүсіндер мен көркем өнермен танымал жер. Ол буддист болған, бірақ оның невар кастасы туралы әртүрлі пікірлер бар. Дегенмен, Араниконың Катманду аңғарында Абхая Малланың ізбасары Жайабхимадеваның (1255–71) тұсында өмір сүргені белгілі. Қытай жазбаларында оның әкесінің аты "Ми ти рха", анасының аты "Кун ди ла чи мей" деп көрсетілген, бұл Митра және Кундалаксми аттарының қытайша айтылуы. Оның әкесі "Ла ке на" (Лакшман), ал анасы "Шу ма ке тай" деп аталған. Император одан Сун императорының сыйлық ретінде берілген маңызды қола бейнені жөндеуді сұрады және Аранико бұл жұмысты екі жылда аяқтады. 1265 жылдың екінші айында Аранико жөндеу жұмысын бітірді, мүсін өте әдемі болды, тіпті Қытайдың ең шебер суретшілері оның жұмысына таң қалды. Ақ дагоба деп белгілі ступаның құрылысы он жылға созылды (1279–1288 жж.). Оның биіктігі 50,9 метрге жетеді, ал диаметрі 30 метрден асады. Оның бетін "Он үш аспан" деп аталатын он үш кең дөңгелек жолақ бөліп тұрады. Конус тәрізді шатырдың үстінде 36 қола қоңырау ілінген қола дискі тәрізді құрылым орналасқан. Шатырдың ең жоғасында өзіндік өнер туындысы болып табылатын кішкентай қола пагодасы тұр. 1961 жылы Қытай премьер-министрі Чжоу Энлай бұл ғибадатхананы ұлттық қазына ретінде қорғау туралы жарлыққа қол қойды. Бұл жарлық 1960 жылдардағы Мәдени революция кезінде Ақ ступаны сақтап қалды. 1976 жылы храм Таншан жер сілкінісінен зардап шекті. Ступаның жоғарғы бөлігі бір жаққа еңкейді, ступаны қолдаған кірпіштер мен цемент құлап, көптеген жәдігерлер қирады. 1978 жылы Пекиннің мәдени мұралар департаменті храмды жөндеу және қайта жаңарту жұмыстарын бастады. 2010 жылдың мәліметі бойынша ступа кешені қайтадан жөндеуден өтуде. Оның епитафиясында Араниконың өмір бойы үш ступа, тоғыз үлкен будда ғибадатханасы, екі конфуцийлік ғибадатхана, бір даосистік ғибадатхана және сотта және одан тыс қолданылған көптеген мүсіндер мен заттар жасағаны айтылады. Араниконың өмірінде оған жоғары құрмет көрсетілді. 1273 жылы ол барлық қолөнершілердің директоры болып тағайындалды және көптеген қытай қолөнершілерін сакия стиліне үйретті. 1274 жылы оған жолбарыс суреті салынған күміс табақ сыйланды. Император оған қатты риза болды және оған "Лян герцогы" атағын берді. Ол министр дәрежесіндегі Та Са Тху орденімен марапатталды және Қытай империясының тарих кітаптарында өмірбаяны жазылған сирек шетелдіктердің бірі. Араниконың өмірі мен мансабы туралы ең маңызды мәліметтерді 1316 жылы Аюрбарваданың (Рендзонг, 1311–20) бұйрығымен Чэнь Жуфу (1249–1314) жазған ресми епитафиясы, сондай-ақ Чэнь Жуфудың еңбектерінен құралған "Лиангго Минхуи гонг сендао бей" (Лян герцогы Минхуиге арналған рух жолы стеласы) табылады. Тағы бір маңызды дереккөз – Сонг Лиан мен Ван Идің "Юаньши" (Юань тарихы), ол ерте Мин әулетінің бақылауымен құрастырылған. Бұл жазба негізінен епитафияға негізделген, бірақ сонымен қатар жаңа мәліметтер де бар.
The Emperor was greatly pleased and asked young Araniko to repair an important bronze idol presented as a gift by a Song emperor. It took him two years to finish the restoration. In the second month of 1265, Arniko finished the restoration and the statue looked so perfect that even the most skilled artists of China greatly admired his work. Taking almost ten years (1279–1288 CE) to complete, the Stupa better known as White Dagoba, is still standing today. It rises to a height of 50.9 meters and has a diameter of over 30 meters at its base. Thirteen broad circular bands of molding, called the “Thirteen Heavens,” divide its surface. At the apex of the cone is an umbrella like bronze disc structure with 36 bronze bells hanging from its rim. At the very top is a small bronze pagoda, in itself a work of art. In 1961, then Chinese Premier Zhou Enlai signed a Proclamation stating that the Temple was to be protected as a National Treasure. This Proclamation kept the White Stupa safe during the Cultural Revolution of the 1960s. In 1976, the temple was seriously damaged by the Tangshan earthquake. The top of stupa tilted to one side, and the bricks and mortar supporting the stupa crumbled off, and many relics were broken. In 1978, the Beijing Department of Cultural Relics undertook the task of repairing and renovating the temple. As of 2010, the Stupa complex is currently undergoing another renovation. It is summarized in his epitaph that during his lifetime, Arniko completed three stupas, nine great Buddhist temples, two Confucian shrines, one Daoist temple, and countless images and objects used in and out of the court. Araniko was accorded with high honors during his lifetime. He was named Director of All Artisan Classes in 1273 and trained many Chinese craftsmen in the Sakya style. By 1274, he was given a silver plate to wear with an image of a tiger on it. The emperor became very fond of him and gave him the title "Duke of Liang" as an honour. Decorated with Ta Sa Thu, an equivalent of a minister, he is among the few foreigners whose biography can be found in Chinese imperial history books. The most important source of Arniko's life and career is his official epitaph written by Cheng Jufu (1249–1314) under Ayurbarwada's (Renzong, r. 1311–20) order of 1316, Liangguo Minhui gong shendao bei (The Spirit way Stele for Minhui, the Duke of State of Liang), in Cheng Jufu, Cheng Xuelou wenji (The Collective Works of Cheng Jufu). Another important source is Arniko's official biography in Song Lian and Wang Yi, Yuanshi (The Yuan History), compiled under the supervision of the early Ming dynasty. It is largely based on the epitaph but contains some new information as well.
Өлім
Арниконың алты ұлы болды, олардың екеуі Асенгге (阿僧哥) және Ашула (阿述腊) Юань әулеті үшін жұмыс істейтін суретшілер ретінде оның мансабын жалғастырды. Ол қайтыс болғанға дейін, 1306 жылғы наурыз айында, алпыс екі жасында Қытайда өмір сүрді. Оның өлімі туралы Чэнь Жуфу былай деп жазады:
«1306 жылғы 8 наурызда ол айналасындағы адамдарға қарап: “Егер мен кетсем, зал ішінде перделер мен төсек орнатыңыз, мен тыныштықпен көз жұма аламын” деді. Ертесі күні ол жуынып, сарайға барды. Қайтып келгеннен кейін, ауру сезінді. Сарай елшілері мен дәрігерлер келді, бірақ ол 11-і күні ұйықтағанда көз жұмды. Император хабарды естіген соң қайғырып, сот отырысын тоқтатты. Ол сарай қызметкерлеріне отбасының күтімін қарауды және оларға жиырма бес мың күміс теңге сыйлық беруді бұйырды. Император тиісті органдарға жаназаны ұйымдастыруды тапсырды. Сол түні аулаға жұлдыз түсті. Ертесі күні ағаштарда мұз қалды. Жеті күннен кейін, наурыздың 17-сі күні, оның денесі непалдық дәстүр бойынша өртелді. 15 шілдеде оның күлі Ванпин округінің (астанаға жақын) Сяншан провинциясының Ганцзюань қаласындағы ступаға жерленді. Непалдағы Аранико тас жолы да оның құрметіне аталған.»
Мәдени сілтемелер
Непалдағы Аранико тас жолы. 1984 жылы Сатья Мохан Жоши "Непал башасы" тілінде "Непал – ұлттық мақтаныш, суретші Арнико және Ақ ступа" атты кітапша көлеміндегі өлең жазды, ол "Непал Башасы Кеңесі" баспасынан шықты. 2008 жылы Ану Радж Жоши Сатья Мохан Жошидің Арнико туралы кітабын ағылшын тіліне "Мәңгілік сый" деген жаңа атаумен еркін өлең түрінде аударды. 2010 жылы 1 мамырда ашылған Шанхай ЭКСПО-2010 көрмесіндегі "Шанхай Дүниежүзілік ЭКСПО паркінде" Непал павильонының бірінші бөлімінде "Непал Аранико орталығы" орналасты. 2010 жылы 1 мамырда ашылған Шанхай ЭКСПО-2010 көрмесіндегі Непал павильонына рекордтық 750 000 адам келді. Күнделікті орташа келушілер саны 25 000 болды, ал демалыс және мереке күндері 40 000-нан асты. Қытай тіліндегі жетекші онлайн жаңалықтар сайты Непал павильонының ЭКСПО-ның ең танымал он павильонының қатарында екенін жариялады. Непал туған швейцариялық ағаш шебері Арниконың атымен аталатын қолмен жасалған скейтбордтарды жобалауға және өндіруге тырысты. Кейіннен жобаға скейтборд сәні де қосылды. Непалдың Катманду қаласындағы құрлықтағы телеарна да Арниконың атымен аталды. "Аранико Телевизиясы" деп лақапталған сегвейдің кіріспесінде ақ ступа бейнеленген. Қытайдағы Аранико мүсіні: Бұл Аранико мен шеберлердің Факс па басшылығымен Тибетте салған ақ ступаға сілтеме.