Кіріспе

Солтүстік Американың жергілікті халқы қолданған шатыр немесе тұрғын үй түрі. Кейде wikiup деп аталатын тұрғын үй. Вигвам, викиуп, вету (Wampanoag) немесе вигиваам (Оджибве, буын жазуында: ᐧᐄᑭᐧᐋᒻ) – бұрынғыда белгілі бір американдық тайпалар мен Канаданың алғашқы ұлттары қолданған, қазіргі күні салтанатты шаралар үшін пайдаланылатын жартылай тұрақты күмбезді тұрғын үй. Викиуп термині көбінесе АҚШ-тың оңтүстік-батысы, батысы және Канаданың Альберта провинциясының солтүстік-батысындағы осындай тұрғын үйлерді атау үшін қолданылады, ал вигвам АҚШ-тың солтүстік-шығысы, сондай-ақ Канаданың орталық аймақтарындағы Онтарио және Квебек штаттарында жиі қолданылады. Бұл атаулар орналасқан жеріне немесе мәдени тобына қарамастан, жергілікті құрылыстардың көптеген түрлерін білдіре алады. Вигвамды далалық типті үйлермен шатастырмау керек, олардың құрылысы, түрі және қолданылуы басқаша.

Құрылымы

Дөңгелек, күмбезді баспананы көптеген солтүстік-шығыс үнді тайпалары пайдаланған. Иілген беттерінің арқасында ол кез келген жағдайға төтеп бере алатын идеалды баспана болып табылады. Ұлы көлдер – Сент-Лоуренс жазықтарындағы үнді халықтары вигвамдарда немесе ұзын үйлерде тұрған. Бұл құрылыстар көбінесе ағаштан жасалған, иілген қанаттардан тұрады, олардың үстіне әртүрлі қабық жабылады. Құрылыс ерекшеліктері мәдениетке және жергілікті материалдардың қолжетімділігіне байланысты өзгереді. Шатыр жабу үшін шөп, бұталар, қабық, қамыс, кілемдер, қамыстар, тері немесе мата қолданылған. Вигвамдар көбінесе маусымдық құрылыстар болып табылады, бірақ бұл термин тұрақты дөңгелек және конустық құрылыстарға да қолданылады. Вигвамды типіге қарағанда тұрғызуға көбірек уақыт керек. Олардың қаңқасы типі сияқты көшпелі емес. Солтүстік-шығыстағы әдеттегі вигвамның иілген беті ең қиын ауа райына да төтеп бере алады. Кез келген ағаштан жасалған жас, жасыл бұтақтарды кесіп, иіп тастаған. Бұтақтарды иілгенде жерге шеңбер салынған. Шеңбердің диаметрі әртүрлі болған. Иілген бұтақтар шеңбердің үстіне орналастырылған, ең биік бұтақтар ортаға, ал ең қысқалары сыртқа қойылған. Бұтақтар шеңбер бойында бір бағытта доғалар жасаған. Вигвамды нығайту үшін келесі жиын бұтақтар қолданылған. Екі жиын бұтақтар толығымен байланғаннан кейін, қабырғалар мен шатыр орнатылған. Вигвамның қабырғалары әдетте ағаштардан сызылған қабықтан жасалған. Вигвамның қаңқасын жасауға отбасының еркегі жауапты болған. Мэри Роулендсон 1675 жылғы Филипп патша соғысы кезінде тұтқында болған үндістердің тұрақты орындары туралы айтқанда вигвам терминін қолданған. Вигвам термині ағылшын тілінде кез келген "үнді үйіне" синоним ретінде қолданылып келеді, бірақ бұл қолданыс ұсынылмайды, өйткені вигвам мен басқа баспаналар арасында маңызды айырмашылықтар бар. Америка революциясы кезінде британдық сарбаздар вигвам терминін түрлі уақытша құрылыстарды сипаттау үшін қолданған.

Қазіргі кезде басқа жерлерде ұқсас тұрғын үйлерді пайдалану

Ақал деп аталатын ұқсас құрылыстарды бүгінгі көшпелі сомали халқы, сондай-ақ Африка мүйізіндегі афар халқы қолданады. Ақалдың төбесін жабу үшін ескі киім немесе пластик қап, тоқыма кілемдер (дәстүрлі түрде шөптен жасалған) немесе қолда бар кез келген материал пайдаланылады. Бұшман, Нама және Оңтүстік Африканың басқа да жергілікті халықтары да осындай күмбезді шатырларды қолданады. Солтүстік Еуропа саамдарының дәстүрлі жартылай тұрақты мекені – гоахти (гамме немесе кота деп те аталады). Құрылысы, мақсаты және беріктігі тұрғысынан, ол Солтүстік Американың жергілікті вигвамдарына өте жақын. Гоахти үйлерінің көпшілігі қабырғалардың орнына сырттан ағаш немесе торфпен қапталған, көшпелі ағаш бағаналардан тұрады. Бұл оларды саамдықтардың тағы бір түрі – уақытша, лавву сияқты шатырлардан ажыратады, олар тері немесе матамен жабылады және типилерге ұқсайды. Кейбір гоахти үйлері кейде терімен немесе матамен жабылатын, бірақ әдетте лаввудан үлкен болады, ал гоахти әрқашан тұрақты тұрғын үй ретінде пайдаланылады. Солтүстік Азияның көптеген жергілікті халықтары да "чум" деп аталатын дәстүрлі жартылай тұрақты тұрғын үйлер салады. Бұл сибирлік кейбір тұрғын үйлер жазықтықтардың типилерін немесе саамдық лаввуды еске түсіретіндей шатыр тәрізді болса, ал басқа түрлері тұрақтырақ болады. Чумның тұрақты түрлері саамдықтардың ағаш немесе торфпен жабылған гоахти үйлеріне немесе Шығыс Ормандық аймақтары мен Солтүстік Американың солтүстік бөліктеріндегі америкалық түпкі халықтардың вигвамдарына ұқсас. Ұлыбританияда осындай құрылымдар "бендер" шатырлары деп аталады, оларды Жаңа дәуір саяхатшылары орманнан (көбінесе жеміс ағашынан) және пластик брезенттерден жасалған таяқтарды пайдаланып жылдам және арзан тұрғызады. Олар 15 ғасырда Ұлыбританияға келген романдардың "Бендерлер" жобаларына негізделген. Ярангалар пішіні жағынан ұқсас, бірақ олардың ішінде бөлмелер болуы мүмкін.

Зерттеу

Колорадоның Уикип жобасы. Колорадодағы ежелгі халықтардың ағаштан жасалған құрылыстарын зерттейтін бұл жоба 2003 жылдан бері Доминикес археологиялық зерттеу тобы жүргізіп келеді. 2005-2012 жылдар аралығында нәтижелері жеті томдық серияда жарияланды.