Кіріспе
Ата-бабаның бауырынан тараған туыс – ата-ананың бауырының баласы, бұл ең жақын туыс деп аталады. Жалпы алғанда, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде қолданылатын туыстық жүйеде туысқандардың ең соңғы ортақ ата-бабасынан екі немесе одан да көп буын қашықтықта болатын туысқандық қарым-қатынас түрі болып табылады. Осы анықтамада дәреже және буын айырмасы қарым-қатынасты нақтылау үшін қолданылады. Дәреже – туыстың ең соңғы ортақ ата-бабадан қаншалықты алыс екенін көрсетеді. Егер туысқандар бір буыннан болмаса, екі туысқан арасындағы буын айырмасы буын айырмасы деп аталады. Егер буын айырмасы нақты көрсетілмесе, айырма жоқ деп есептеледі. Әртүрлі мемлекеттік органдар заңдық мақсаттар үшін кез келген буын аралығындағы ортақ ата-бабалары бар туыстықты нақты анықтайтын жүйелерді құрды; мысалы, медицина мен құқықта, ең жақын туыс үшінші дәрежелі туыс болып саналады.
A cousin is a relative that is the child of a parent's sibling; this is more specifically referred to as a first cousin. More generally, in the kinship system used in the English speaking world, a cousin is a type of relationship in which relatives are two or more generations away from their most recent common ancestor. For this definition Degrees and removals are used to further specify the relationship. Degree measures how distant the relationship is from the most recent common ancestor(s). If the cousins do not come from the same generation Removal is specified as removal measures the difference in generations between the two cousins. When the removal is not specified, no removal is assumed. Various governmental entities have established systems for legal use that can precisely specify kinship with common ancestors any number of generations in the past; for example, in medicine and in law, a first cousin is a type of third degree relative.
Негізгі анықтамалар
Адамдар егер олар ортақ ата-бабаға ие болса және олардың ең жақын ортақ ата-бабасынан екі немесе одан көп буынмен бөлінген болса, туысқандық қатынаста болады. Бұл, ешқайсысы екіншісінің ата-бабасы емес, олардың ортақ ата-анасы жоқ (аға-қарындас емес) және ешқайсысы екіншісінің ата-анасының бауыры немесе қарындасы емес (екіншісінің інісі немесе сіңлісі емес) дегенді білдіреді. Негізгі туыстық ағаштағы әрбір бір түсті тіктөртбұрыш пен ағаштың екінші тармағындағы ұқсас тіктөртбұрыш арасындағы қатынас – туысқандық қатынас. Буын аралығы – туыстарды бөліп тұрған қатарлар саны. Қатынастың дәрежесі – ең төменгі буынға ие туыстың дәрежесімен анықталады. Заң бойынша туысқандарға да осы қағидалар қолданылады, бірақ олар түсті толық сызықтар мен түсті нүктелі сызықтар арасында болады. Мысалы, Дэвид пен Джордж туыстық ағаштың қарама-қарсы жақтарында орналасқан және бірінші туысқандар (Дэвид ең төменгі буында: бірінші) және бір буын аралығы бар (туысқандар тиісінше бірінші және екінші буында; демек, ортақ ата-бабаға дейінгі буын айырмашылығы бір).
Қосымша шарттар
Толық туыс және туыс неміс терминдері бір реттік туысты, аралық буын жоқ туысты белгілеу үшін қолданылады. Туыс аға/әпке және туыс немере/шөбере терминдері қарым-қатынастың буындық айырмасын көрсету үшін кейде қолданылады, әсіресе меннониттер арасында. Мысалы, туыс әкесінің әкесі – бұл екі буын алысқан ер адам туыс, ал туыс әкесінің қызы – бұл екі буын алысқан әйел туыс. "Немере туыс" термині кейде бірінші туыстың немересі немесе әже-шешенің бірінші туысын білдіреді: бір рет екі буын алысқан туыс. "Сүйісіп амандасатын туыс" термині кейде жақындығымен сүйіп амандасатын алыс туысқа қолданылады.
Жыныстық ерекшеліктері
Ана жағынан туысқан – анасының туысқандарының баласы, ал әке жағынан туысқан – әкесінің туысқандарының баласы болып табылады. Бұл қарым-қатынас әрқашан өзара бола бермейді, себебі бір адамның ана жағынан туысы, екінші адам үшін әке жағынан туыс болуы мүмкін. Мысалы, «Негізгі отбасы ағашында» Эмма – Дэвидтің ана жағынан туысы, ал Дэвид – Эмманың әке жағынан туысы. Ал параллель және кросс-туыстар өзара қарым-қатынаста болады. Параллель туыстар – бір жынысты ағайын-інілерден тараған ұрпақтар. Параллель бірінші туысқандық қатынас, егер субъект пен туыс екеуі де ана жағынан туыс немесе екеуі де әке жағынан туыс болса туындайды. Кросс-туыстар – қарама-қарсы жынысты ағайын-інілерден тараған ұрпақтар. Кросс бірінші туысқандық қатынас, егер субъект пен туыс бір-біріне ана жағынан және әке жағынан туыс болса туындайды. «Негізгі отбасы ағашы» мысалында Дэвид пен Эмма – кросс-туыстар.
Көптік
Эдвин мен Фрэнсис – қос туысқан, себебі олардың екі ата-анасының да ата-әжелері бірдей, яғни олар екі тараптан да туысқан. Олар Клодетта мен Альфред, сондай-ақ Генри мен Дороти ағайындылары арқылы туыс. Қос туысқандар – отбасы шежіресінің екі түрлі тармағынан туысқан туыстар. Мұндай жағдай ағайындылардың екінші отбасыдан ағайындылармен ұрпақтарын жалғағанда болады. Бұған "екі жақты туысқандар" деп те айтуға болады. Осыдан туған балалар екі ата-анасы арқылы бір-бірімен туыс болады, демек, екі есе туыс. Қос туысқандардың екі ата-анасы да бірдей. Дэвид пен Пенелопа – жартылай туысқан, себебі олардың тек бір әжесі (Элис) бар, олар жартылай ағайындылар (Энн мен Роберт) арқылы туыс. Жартылай туысқандар – жартылай ағайындылардан тараған және бір ата-әжесі ортақ туыстар. Екі жартылай ағайындының балалары – бірінші жартылай туысқандар. Егер жартылай ағайындылар тағы бір жұп жартылай ағайындылармен бала тапса, онда олардың балалары қос жартылай бірінші туысқан болады. Арнайы термин болмаса да, егер жартылай ағайындылардың екі толыққанды ағайындыларымен балалары болса, туысқандардың үш ата-әжесі болуы мүмкін.
Қаннан басқа туыстар
Дэвид пен Эванжелин – әкесінің немесе анасының қайта үйленуінен туған туыс, себебі Дэвидтің ағасы (Чарльз) қазір Эванжелиннің әкесі болып табылады, Эванжелиннің анасы (Клаудин) Чарльзға үйленгендіктен. Әкесі немесе анасы қайта үйленген адамның туыстары, сіздің әкеңіздің немесе анаңыздың әкесі немесе анасының балалары – бәрі де әкесі немесе анасы қайта үйленген туыстар болып саналады. Ал, жұбайыңыздың туысы немесе сіздің туысыңыздың жұбайы – сіздің құдаңыз болып есептеледі.
Қандастық
Қандастық – адамдардың бір-бірімен қаншалықты жақын туыс екендігін көрсететін өлшем. Ол туыстық коэффициентімен өлшенеді. Төменде, туыстық коэффициентін талқылағанда, субъект пен туысқан тек туыстық байланыс арқылы байланысты деп есептейміз. Бірлікке тең коэффициент адамның өзімен арақатынасын көрсетеді. Қандастық соңғы ортақ ата-бабадан бөлінген әрбір ұрпақ үшін жартылайға азаяды, себебі әр баланың екі ата-анасы болады. Егер бірнеше ортақ ата-баба болса, соңғы нәтиже алу үшін әрбір ата-баба арқылы қандастық қосылады. Бірінші туысқандардың арасында әрқайсысы төрт ұрпақпен бөлісетін екі ортақ ата-баба бар: олардың қандастығы сегізден бірге тең. Туысқандық байланыстың әрбір қосымша алынып тасталуы үшін қандастық жартылайға азаяды, өйткені бөлісетін ұрпақтар саны бірге артады. Туысқандық байланыстың әрбір қосымша дәрежесі үшін қандастық төрттен бірге азаяды, өйткені екі тараптан да бөлісетін ұрпақтар саны бірге артады. Белгілі бір қасиет зиянды болуы мүмкін болғандықтан, қандас ата-аналардың балаларында рецессивті генетикалық ауруларға шағу қаупі жоғары. Толыққанды өрбу туралы қосымша ақпарат алу үшін қараңыз. Жақын туысқандар көбірек бала тудырады. Үшінші туысқандарға тең қандастығы бар жұбайлардың көбеюге ең жоғары мүмкіндігі бар. Бұл интуитивті емес сияқты, өйткені жақын туысқандардың жарамсыз балалары болу ықтималдығы жоғары, бірақ жақын туыстық жүктілік кезінде иммунологиялық үйлеспеушілік қаупін де азайта алады.
Туыс туысқандар
Туысқандық неке бірнеше антропологиялық теорияларда маңызды роль атқарады, олар көбінесе аналық және әкелік параллель және кросс-туысқандық аражігіліктерді ажыратады. Қазіргі уақытта барлық некелердің шамамен 10%-ы, ал тарихи тұрғыдан алғанда 80%-ға дейін бірінші немесе екінші туысқандар арасында жасалған. Антропологтардың пікірінше, бұл отбасын нығайту, оның байлығын сақтау, мәдени мұрасын қорғау және отбасының билік құрылымын, сондай-ақ қоғамдағы оның орнын сақтау үшін қолданылатын құрал. Кейбір топтар туысқандық некені қолдайды, ал басқалары оған күшті әлеуметтік айып тағайындайды. Таяу Шығыстың кейбір аймақтарында некелердің жартысынан астамы бірінші немесе екінші туысқандар арасында болады (осы аймақтың кейбір елдерінде бұл көрсеткіш 70%-дан да жоғары). Бұл аймақтан тыс жерлерде көбінесе заңмен рұқсат етілгенімен, сирек кездеседі. Көптеген мәдениеттерде кросс-туысқандық некелерге ерекше мән берілген. Ал басқа жерлерде заң бойынша тыйым салынған және мәдени тұрғыдан инцестке теңестіріледі. Туысқандық некені қолдаушылар бұл тыйымды кемсітушілік деп есептейді, ал қарсыластары оның әдепсіздікке алып келуі мүмкін деп санайды.