Кіріспе

5 ғасыр б.з.д. афиналық әскери қолбасшы, афиналық шешен Демосфен (Δημοσθένης, б.з.д. 413 ж. қайтыс болды), Алцистеннің ұлы, Пелопоннес соғысында афиналық генерал болған.

Ертедегі әскери іс-қимылдар

Демосфеннің әскери қызметі алғаш рет б.з.д. 426 жылы Афинаның Этолияға шабуылына жетекшілік еткен кезден бастап тіркелген. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Демосфен 120-ға жуық афинялықтан және оның бас қолбасшысы Проклден айырылды. Демосфеннің одақтастары да ауыр шығынға ұшырады. Осы жеңілістен соң Демосфен өміріне қауіптеніп, Афинаға оралмады. Бірақ сол жылдың соңында Амбракия Акарнанияға шабуыл жасады. Акарнаниялықтар Демосфеннен көмек сұрады, ол осы кезде Ион теңізінің жағалауын жиырма афиналық кемемен күзетіп жүрген еді. Ол Ольпаяға түсіп, Амбракиоттарға көмекке келген Еврилох басқаратын спарталық әскерді жеңді. Еврилох Ольпа шайқасында қаза тапты, ал акарнаниялықтар мен амбракиоттар бейбіт келісімге келді.

Пелопоннес аралында табысты

425 жылы, Иония теңізінде флотымен болғанда, оған Афинадан Сицилиядағы көтерілісті басу үшін жіберілген флотқа қосылуға Клеон бұйрық берді. Дауылдың салдарынан Демосфен Пелопоннестегі Пилосқа қонды. Әскерлерін айналыстырып отыру үшін ол портты нығайтып, Афинаға Спартаға жақын маңызды база берді. Осы уақытта Спарта жақын жердегі Сфактерия аралына әскерін түсірді, ал Демосфен өзінің әскерін жағаға жеткізіп, Трасимелид пен Брасид басқаратын спарталықтардың сонда түсуіне кедергі келтірді. Спарталықтардың шабуылы тойтарылды, ал афиналықтардың негізгі флоты (Сицилияға бару жолынан кері оралғаннан кейін) спарталық кемелерді қуу үшін уақтылы келді. Афинаға қайтқаннан кейін спарталықтар бейбіт келісімге келуге тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Клеон Сфактерияға шабуыл жоспарлап жүрген Демосфенге көмекке келді. Афиналық әскерлер Сфактерияға сәтті шабуыл жасап, спарталықтарды қарсылықсыз берілуге мәжбүр етті – бұл өте сирек кездесетін жағдай. Пилос шайқасы мен Сфактерия шайқасын қараңыз.

Пелопоннес соғысы кезінде одан әрі іс-қимыл

424 ж.б.д. Демосфен мен Гиппократ Мегараны басып алуға әрекеттенді, бірақ Брасидтан жеңілді. Содан кейін Демосфен Наупактқа барып, ондағы демократиялық төңкерісті қолдап, Беотияға жорық жасау үшін әскер жинады. Демосфен мен Гиппократ шабуылдарын үйлестіре алмады, ал Гиппократ Делиум шайқасында жеңілді. Демосфен Сиционға шабуыл жасады, бірақ ол да жеңілді. Демосфен б.з.б. 421 жылы Пелопоннес соғысының бірінші кезеңін аяқтаған Никий бейбіт шартына қол қойғандардың бірі болды. (Тағы бір Демосфен Спарта үшін де қол қойды.) 417 ж.б.д. Демосфен Мантинея шайқасынан кейін афиналық әскерлерді Эпидаврдан шығаруға жауапты болды. Ол спорттық ойындар ұйымдастырды дегенді айтады, ал эпидаврлықтар ойындарға қызығу кезінде афиналық әскерлер қашып кетті.

Сицилиялық экспедиция

415 жылы Афина Сицилияға шабуыл жасағаннан кейін, Спарта флоты Сиракузадағы одақтастарын күшейту үшін келді, нәтижесінде соғыс тұңғыш рет тоқталды. 413 жылы Демосфен мен Евримедон 73 кемеден және 5000 гоплиттен тұратын жаңа флотпен жіберілді. Демосфен әскерін түсіріп, Сиракуза күштеріне қарсы батыл түнгі шабуылға шықты. Алғашқы табысқа жеткенімен, афиналықтар хаостық түнгі операцияда дезорганизацияға ұшырап, Спарта қолбасшысы Гилипптен толық жеңіліске ұшырады. Жеңілістен кейін, және ауруға шалдыққан афиналық лагерьді көрген Демосфен, олардың бірден қоршаудан бас тартып, Афинаға оралуын ұсынды, себебі қалаға Спартаның Аттикаға басып кіруінен қорғану үшін олардың қажеттілігі болды. Афина қолбасшысы Никий бастапқыда бас тартты, бірақ тағы да көп спарталықтар келгенше. Дегенмен, сапарға дайындалып жатқанда, ай тұтылуы болды, бұл жаман белгі саналғандықтан, сапар кешіктірілді. Кешігу Сиракузалықтар мен Спарталықтарға афиналық күштерін портта қоршауға мүмкіндік берді, ал Евримедон келесі шайқаста қаза тапты. Спарталықтар афиналықтарды күштерін құрлыққа қайтаруға мәжбүрледі. Демосфен олардың әлі де кемемен қашуға болатынын ойлады, бірақ Никий құрлықта пана табуды қалады. Бірнеше күн саяхаттағаннан кейін Демосфен мен Никий ажырасып кетті; Демосфен Сиракузалықтардың шабуылына ұшырап, басылуға мәжбүр болды. Никий де көп ұзамай тұтқындалды, және екеуі де Гилипптің кері бұйрықтарына қарамастан, өлім жазасына кесілді, ол Демосфен мен Никийді тұтқын ретінде Спартаға қайтарып әкелуді үміттенген еді. Одан кейін Демосфен мен Никий Спартаның қалауына қарсы Сиракузалықтар тарапынан өлім жазасына кесілді.

Аристофан пьесасындағы кейіпкер

Демосфен Аристофанның "Рыцарьлар" пьесасындағы кейіпкердің бірі. Никиаспен бірге, ол Клеонды бейнелейтін "Пафлагонды" құлатқан құл. Пьесадағы кейіпкерлер Аристофанның замандасы болған нақты адамдардың үлгісімен жасалған.