Кіріспе

Еліктеу немесе сәйкестікке негізделген сиқыр түрі.

Симпатиялық сиқыр, сондай-ақ еліктеу сиқыры деп те аталады, еліктеу немесе сәйкестік принципіне негізделген сиқыр түрі.

Ұқсастық және жұқпа

Джеймс Джордж Фрейзер "Симпатиялық сиқыр" терминін "Алтын бұта" (1889) еңбегінде енгізді; алайда, Ричард Андре Фрейзерден бұрын, 1878 жылы "Этнографиялық параллельдер мен салыстырулар" еңбегінде симпатиялық баянды жазған. Фрейзер симпатиялық сиқырды екі түрге бөлді: ұқсастыққа негізделген және байланысқа немесе "зарарсыздануға" негізделген.

Еліктеу

Еліктеу – адамдардың қоршаған ортасына немесе өзіне әсер ету үшін бейнелер, құдалар немесе қуыршақтарды пайдалануды қамтиды. Вуду қуыршақтары – осы мақсатта қолданылатын құдалардың мысалы: тәжірибелі маман қуыршаққа шаштың бір торын қолданып, қуыршақ пен осы шаштың иесі арасында байланыс (кейде "таглок" деп те аталады) орнатады. Осылайша, қуыршақпен не болса, сол адамға да болады.

Хат-хабар

Сәйкес келу идеясы бір нәрсеге оның басқа нәрсемен байланысына немесе ұқсастығына сүйене отырып әсер ету мүмкіндігіне негізделген. Көптеген халық сенімдері, өсімдіктердің, жемістердің және көкөністердің қасиеттеріне қатысты, түрлі қоғамдардың халық медицинасында симпатиялық сиқырдың нәтижесінде қалыптасқан. Мұнда сары шырыны бар кейбір шөптердің сарғауды емдей алатыны, жаңғақтың миға ұқсас болғандықтан миды күшейте алатыны, қызылшаның шырынының қанға пайдалы екені, фалликалық пішіндес тамырлардың ерлердің әлсіздігін емдей алатыны сияқты сенімдер бар; мұның көптеген жағдайлары Белгілер Доктринасының аясына кіреді. Көптеген дәстүрлі қоғамдар бір затқа жасалған әсердің екінші затқа ұқсас әсер ете алатынына сенген, екі заттың арасында нақты себеп-салдарлық байланыс болмаса да. Мысалы, көптеген халық ертегілерінде кейіпкердің "өмірі" басқа затта сақталатын және сол зат жойылғанда ғана өлтіріле алатын жаман адам бейнеленеді, мысалы, орыс халық ертегісіндегі Өлімсіз Кощей. Әдеби мысалдар үшін Гарри Поттер кітаптарындағы хоркрукстарды қараңыз; "Dungeons & Dragons" терминінен алынған лич кейінгі фантастикалық әдебиетте кеңінен таралды. Мирча Элиаде Угандада бала тумаған әйелдің бағы да шөлейттеніп қалатынын, ал оның күйеуінің тек экономикалық себептермен ажырасуға құқығы бар екенін жазды. Көптеген қоғамдар адамның суретін қажет етпей, оның тиген немесе қолданған заттары арқылы да әсер етуге болатынына сенеді. Осының салдарынан, 1970 жылдары Вануатудағы Танна халқы тамақты тастағанда немесе тырнақтарын жоғалтқанда сақтық танытты, себебі олар жеке заттарының бұл кішкентай бөліктерін қызбаға себеп болатын сиқыр жасау үшін пайдалануға болады деп ойлады. Сонымен қатар, 18 ғасырға жататын орыс халық сиқыры туралы жинақта, құрбанның жиі жүретін жолына қарғыс тұзын себіп, оған қалай әсер етуге болатыны сипатталған, ал 15 ғасырғы Жосон Кореясының ханшайымы күйеуінің жақын адамдарының аяқ киімдерін кесіп, өртегені туралы мәлімет бар.

Тарихи доғалық симпатиялық сиқыр туралы гипотезалар

Симпатиялық сиқыр Солтүстік Африкадағы және Францияның Ласкодағы сияқты палеолиттік үңгір суреттерімен байланысты қарастырылған. Теория, қазіргі заманғы аңшы-жинақшылар қоғамдарын зерттеулерге негізделген, суреттерді сиқыр тәжірибешілері жасаған, оларды шамандар деп атауға болады. Шамандар үңгірлердің қараңғылығына барып, трансқа түсіп, көріп тұрғандарын суреттеген, мүмкін үңгір қабырғаларынан күш алу ниетімен. Бұл кейбір суреттердің шалқары орналасуын (көбінесе терең немесе кішкентай үңгірлерде кездеседі) және тақырыптың алуан түрлілігін (жануарлар, жыртқыштар және адам қолының іздері) түсіндіруге көмектеседі. Джозеф Кэмпбелл өзінің "Түпкі мифология" кітабында суреттердің "аң аулау сиқырымен байланысты" екенін айтқан. Оның пікірінше, бұл симпатиялық сиқыр "уақытсыз қағиданың" қасиетті орнында салынған суреттерге ырымның әсер етуіне ұқсас, қатысу мистикасы еді. 1933 жылы Лео Фробеньюс Солтүстік Африкадағы үңгір суреттері туралы айта келіп, көптеген суреттер жануарлар мен адамдардың жай бейнесі емес екенін атап өтті. Оның ойынша, олар аң аулауды бастамас бұрын, өлтірілетін жануарды қасиеттеу сияқты, оқиғаны ойнап көрсеткен. Осылайша суреттер аң аулаудың сәтті болуына көмектескен. Басқалар үңгір суреттерін аң аулау барысындағы оқиғалар немесе рәсімдер деп түсіндірсе, Фробеньюс "суреттерде адам мен жануардың тікелей қақтығысы болмаған, ақыл-ойының бейнесі арқылы жануарға құлшылық ету орын алған" болуы мүмкін деп сенді. 2005 жылы Фрэнсис Такерэй "Antiquity" журналында жариялаған мақаласында тарихқа дейінгі Оңтүстік Африкада симпатиялық сиқыр қағидасының күшті дәлелдері бар екенін мойындады. Мысалы, Оңтүстік Африкадағы Wonderwerk үңгіріндегі (4000 жыл бұрынғы шаққа дейін) жартасқа ойылған бейнеде зебраның "символикалық түрде жараланғаны" көрсетілген, оның артқы жағындағы ойықтар жаралармен байланысты. Ондағы охр қанды білдіруі мүмкін. Лесотодағы Меликанедегі тасқа салынған ежелгі суретте жануарлар сияқты иілген, екі таяқпен антилопаның алдыңғы аяқтарын бейнелейтін адамдар (шамандар) бейнеленген. Такерэй бұл адамдардың, мүмкін шамандар немесе "дәрігерлердің" жануар терілеріне оранып, 1812 жылы Х. Лихтенштейн Оңтүстік Африкада жазғандай, аң аулау рәсімдерімен байланысты болғанын болжайды. Онда аңшы басқа аңшылардың символдық түрде өлтірген антилопасын имитациялаған, бұл сәтті аң аулау үшін қажет деп сенген. Мұндай рәсімдер Лесотодағы Меликанедегі суреттер сияқты тарихқа дейінгі өнерде бейнеленуі мүмкін. Такерэй Меликане терьянтроптарының транспен және симпатиялық аң аулау сиқырымен байланысты екенін айтады. 2005 жылы "Antiquity" журналында Фрэнсис Такерэй мұндай рәсімдердің суретінің 1934 жылы Оңтүстік Африканың оңтүстік Калахари аймағындағы Логагенгте түсірілгенін айтады. Мұндай рәсімдер роан антилопасымен, елландпен және басқа жануарлармен тығыз байланысты болуы мүмкін. Намибиядағы Брандбергте, аббат Анри Брейль мен Харальд Пейджер жазған "Ақ ханым" панелінде, терьянтропқа ұқсас (T1 деп каталогталған) gemsbok құрсағында "символды жаралар" бар, олар 2013 жылы Такеррей ұсынғандай, симпатиялық аң аулау сиқырымен және транспен байланысты болуы мүмкін. Намибиядағы Аполлон 11 үңгірінде Эрих Вендт шамамен 30 000 жыл бұрынғы жылжымалы өнерді тапқан, оның ішінде екі бөлікке бөлінген тас, Брандберг терьянтробына ұқсас гемсбок тәрізді терьянтроп (Тәкеррей Т1 деп каталогтаған). Өнердің екі мысалы да симпатиялық аң аулау сиқырымен және шаманизммен байланысты болуы мүмкін. 2013 жылы Такерэй Оңтүстік Африкада симпатиялық аң аулау сиқыры мен шаманизмнің (транс) қағидалары бір-бірін жоққа шығармайтынын атап өтті. Алайда, барлық тарихқа дейінгі кезеңдердегідей, шектеулі дәлелдерге және заманауи ойлаумен тарихқа дейінгі ойлауды түсінуге тырысумен байланысты көптеген қиындықтарға байланысты нақты айту мүмкін емес.

Қазіргі заманғы жанашырлық сиқырлы мысалдар

Фрейзер симпатиялық сиқыр дамылмаған халықтар үшін мәселе екенін ойласа да, психолог Пол Розин және басқалар симпатиялық сиқырды Ivy League колледж студенттерінің қатысуымен сынап көрді. Олар студенттердің иттің нәжісіне ұқсатып жасалған шоколадты жеуге тартынғанын анықтады. Жұғу принципі де студенттерге стерильденген тарақанмен байланысты су ішуді ұсыну арқылы тексерілді, және көптеген студенттер бұған да тартынды. Сонымен қатар, студенттер ұнамайтын адам киген футболканы, тіпті ол жуылған болса да, кигісі келмеді. Розин және авторлар бұрынғы тәжірибе ғана емес, болашақ тәжірибе де симпатиялық сиқырға алып келетінін тапты. 1992 жылы өткізілген тәжірибеде адамдар СПИД-ке шалдыққан адам киген свитерді кигісі келмеді (өткен тәжірибе). Көптеген адамдар Holiday Inn қонақ үйін де идеал емес деп бағалады, егер олар сол қонақ үй СПИД-ке шалдыққан науқастарға арналған орталыққа айналатынын білсе (болашақ тәжірибе). Керісінше, емдік қасиеттері бар деп саналатын қасиетті су сияқты заттар ғылыми жұғу арқылы құнынан айырылуы мүмкін. Зерттеушілер қатысушылардан минералдарды (ғылыми процеске) алу үшін өңделген қасиетті су туралы пікірлерін сұрады, содан кейін олар қайтадан суға қосылды. Қатысушылар суды ішуге жарамды деп санайды, бірақ оның діни мәнін жоғалтатынын айтты.