Кіріспе

Иерусалимнің Ескі қаласындағы ежелгі цитадель Дәуіт мұнарасы (מגדל דוד), сондай-ақ Цитадель (القلعة) деп те аталады, ол Иерусалимнің Ескі қаласына Жаффа қақпасының жанында орналасқан ежелгі цитадель. Бүгінде тұрған цитадель Мамлюк және Османдық кезеңдеріне жатады. Ол Хасмоней, Ирод, Византия және ерте мұсылмандық кезеңдердегі бұрынғы қамалдар орнында салынған, олар қасиетті жердегі крестшілердің мұсылман жауыздарымен соңғы онжылдықтарда бірнеше рет қиратылғаннан кейін қайта жаңартылған. Онда 2500 жылдан астам көне археологиялық жәдірелер, соның ішінде Бірінші ғибадатхана кезеңіне жататын карьер бар, және ол қайырымдылық шаралары, қолөнер көрмелері, концерттер мен жарық-дыбыс қойылымдарына арналған орын. Израильдік археолог Дэн Бахаттың сөзіне сүйенсек, Ирод бұл қаланың аймағында тұрған үш Хасмоней мұнарасын өзгерткен, ал солтүстік-шығыс мұнарасын "бұрынғыдан әлдеқайда үлкен, мықтырақ мұнарамен алмастырған, оны 5-ші ғасырдан бастап "Дәуіт мұнарасы" деп атаған".

"Дәуіттің мұнарасы": Иродтың мұнарасы

"Дауыт мұнарасы" деген атауды алғаш рет 5 ғасырда Византия христиандары Ирод мұнарасы үшін қолданған, олар бұл жерді Дәуіт патшаның сарайы деп есептеген. Ерте мұсылман және Әйюби кезеңдерінде ол араб тілінде Михраб Давуд деп белгілі болды. Ескеріңіз, Храм-эш-Шариф / Храм тауының оңтүстік қабырғасының ішкі жағына орнатылған Михраб Давуд деп аталатын тағы бір михраб (намаз оқитын қуыс) бар.

Хасмоний дәуірі

Б.з.д. 2 ғасырында Иерусалимнің ескі қаласы Батыс төбе деп аталатын жерге одан әрі кеңейді. Қазіргі армян және еврей кварталдары мен Сион тауы кіретін, 773 метрлік биіктіктегі бұл төбе, солтүстік жағынан басқа барлық тарапынан тік жарлармен шектелген. Бұл аймақтағы алғашқы қоныстану шамамен б.з.д. 150 жылы, Хасмоней патшалары тұсында, Иосиф Флавий "Бірінші қабырға" деп атаған қабырғалар тұрғызылды.

Иродтың мұнаралары

Хасмонейлер әулетінен билікті тартып алған Ирод б.з.д. 37-34 жылдары бекіністерге үш алып мұнара қосты. Ол оларды қазіргі Цитадель орналасқан Батыс төбенің осал солтүстік-батыс бұрышында салды. Оның мақсаты қаланы қорғау ғана емес, сонымен қатар Сион тауының жанында орналасқан өзінің патша сарайын күзету болды. Ирод ең биік мұнараны, бойынан, өзінің тұтқында жүріп суицид жасаған ағасының құрметіне Фазаил деп атады. Тағы бір мұнараны екінші әйелінің есімімен Мариамне деп атады, оны өлімге кесіп, мұнараның батысындағы үңгірге жерледі. Үшінші мұнараны ол досының құрметіне Гиппикус деп атады. Үш мұнараның қазір тек біреуінің негізі ғана сақталған – Фазаил немесе, Цитадельді қазған археолог Хиллель Геваның пікірінше, Гиппикус мұнарасы. Бастапқы мұнараның өзі (қазір Дәуіт мұнарасы деп аталады) жерден он алты қатар Иродтың тас қаптамасынан тұрады (кейінірек салынған глациспен жартылай жасырылған), оған кейінірек кішірек тастар қосылып, қалған мұнараның биіктігін едәуір арттырды. Яһудилердің Риммен соғысы кезінде Симон бар Гиора осы мұнараны өз резиденциясы етіп алды. 70 жылы римдіктердің Иерусалимді қиратуынан кейін үш мұнара рим легиондарының жеңісіне куә ретінде сақталды және бұл орын рим әскерлерінің казармасы ретінде пайдаланылды. 4 ғасырда империя христиан дінін қабылдағаннан кейін, цитадельде монахтар қауымы орналасты. Византия кезеңінде қалған Ирод мұнарасы, және оның жалғасы ретінде Цитадельдің өзі, балама атауын алды – Дәуіт мұнарасы. Византиялықтар бұл төбені Сион тауы деп жаңылысқандықтан, оны Давидтің сарайы деп есептеді.

Ертедегі мұсылмандар, крестшілер, айюбиттер

638 жылы Иерусалимді арабтар басып алғаннан кейін, жаңа мұсылман билеушілері қамалды жаңартты. Бұл мықты құрылыс 1099 жылы крестшілердің шабуылына қарсы тұрып, қорғаушыларына қаладан қауіпсіз өтуге кепілдік берілген соң ғана тапсырылды. Крест жорықтары кезінде мыңдаған паломниктер Яффа порты арқылы Иерусалимге қажылық сапар жасады. Паломниктерді қарақшылардан қорғау үшін крестшілер қамалда мұнара салып, оны бекініспен қоршады және Яффаға баратын жолды күзету үшін қарауыл қойды. Сондай-ақ, қамал Иерусалим крестшілер патшаларының қамалдың оңтүстігінде салынған жаңа сарайын да қорғады. 1187 жылы Сұлтан Саладин қаланы, оның ішінде қамалды басып алды. 1239 жылы Аюби әмірі Қарақтың әмірі Ан Насыр Дауд крестшілер гарнизонына шабуыл жасап, қамалды қиратты. 1244 жылы қаланы қоршаған кезде Хорезмдер крестшілерді жеңіп, Иерусалимнен соңғы рет қуды, соның салдарынан бүкіл қаланы жойды. 1260 жылы мамлюктер қамалды қиратты.

Мамлюк және Осман цитадельдері

1310 жылы цитадельді мамлюк сұлтаны Аль-Насир Мұхаммед ибн Калаун қайта салды, оған қазіргі түрі берілді. 1537 және 1541 жылдар аралығында Осман сұлтаны Сүлейман Шаңқау цитадельді кеңейтті, оның сәулетшілері үлкен кіреберіс жасады, оның артында артиллериялық орналасқан жер болды. 400 жыл бойы цитадель түрік әскерлерінің гарнизоны болып қызмет етті. Османдықтар цитадельдің оңтүстік-батыс бұрышында "Дәуіттің бекінісінің дұға нишасы" (Mihrab el Qal'a ed Dawood) деп аталатын мешіт салып, 1635–1655 жылдары минарет тұрғызды. 19 ғасырда әлі күнге дейін сақталған көрнекті минарет "Дәуіт мұнарасы" деп аталатын болды. Иерусалим цитаделінің ішінде кем дегенде екі мешіт бар екені белгілі. Бірінші дүниежүзілік соғыста генерал Эдмунд Алленби басқаратын британдық әскерлер Иерусалимді басып алды. Генерал Алленби осы оқиғаны цитадельдің шығыс қақпасы алдындағы платформада тұрып ресми түрде жариялады.

Британдық және иордандық кезеңдер

Британдық билік кезінде (1917–1948), Жоғарғы комиссар қаланың мәдени мұрасын қорғау мақсатымен «Иерусалимді қорғау қоғамын» құрды. Бұл ұйым цитадельді тазартып, қайта жаңартып, оны жергілікті суретшілердің концерттері, қайырымдастық шаралары және көрмелері үшін жұртшылыққа қайта ашты. 1930 жылдары цитадельде палестиналық фольклор мұражайы ашылып, онда дәстүрлі қолөнер бұйымдары мен киімдер қойылды. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін Араб легионы Иерусалимді басып алып, цитадельді әскери бекініс ретіндегі тарихи қызметіне қайтарды, себебі ол соғыс тоқтату желісі арқылы еврей Иерусалиміне басымдықпен қарап тұрды. Ол 1967 жылға дейін осы қызметін сақтап келді.

Дәуіт мұнарасы мұражайы

1967 жылғы Алты күндік соғыстан бері цитадельдің мәдени рөлі қайта жанданды. Иерусалим тарихының Дәуіт мұнарасы мұражайы 1989 жылы Иерусалим қорының күшімен ашылды. Алғашқы цитадельдегі бірнеше палатада орналасқан мұражайда 2700 жылдық археологиялық ескерткіштері бар ауласы да бар. Экспонаттар Иерусалимнің 4000 жылдық тарихын – оның қанаандық қала ретінде пайда болған сәтінен бастап қазіргі уақытқа дейін көрсетеді. Карталар, бейнежазбалар, голограммалар, суреттер және модельдерді пайдалана отырып, әр көрме залы Иерусалимді әртүрлі билеушілердің кезінде бейнелейді. Сонымен қатар, келушілер ескі және жаңа Иерусалимнің 360 градусқа айналатын панорамалық көрінісін тамашалайтын қабырғаларға көтеріле алады. 2002 жылы Иерусалим қоры мұражайды 3,5 миллионнан астам адамның аралағанын хабарлады.

Археология

2010 жылы Израилдің Ежелгі Ескерткіштері Басқармасы (IAA) тапсырысымен Йехуда Рапуано сайтына қазба жұмыстары жүргізді.