Мемлекеттік монополия және экономикалық секторларды бақылау
State monopoly
Мемлекеттік монополия – үкіметтік агенттік немесе компанияның нарықта жеке басымдық құқығы. Бұл заңмен қорғалған, бәсекелестікті шектеуші экономикалық жүйе.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экономикада мемлекеттік монополия немесе қоғамдық монополия – мемлекеттік мекеме немесе мемлекеттік корпорация белгілі бір тауар немесе қызметті жалғыз ұсынатын және заңмен бәсекелестікке тыйым салынған мәжбүрлі монополияның бір түрі. Бұл мемлекет құрған, меншікке алған және басқаратын монополия. Ол әдетте мемлекет жеке тұлғаға немесе компанияға монополия беретін жағдайдан ерекшеленеді. Мемлекеттік монополияны мемлекеттік биліктің кез келген деңгейі – ұлттық, аймақтық, жергілікті – жүргізе алады; ұлттық деңгейден төмен деңгейлер үшін бұл жергілікті монополия болып саналады. "Мемлекеттік монополия" термині көбінесе ұлттық үкімет басқаратын мемлекеттік монополияны білдіреді.
Government control of an industry or economic sector
In economics, a government monopoly or public monopoly is a form of coercive monopoly in which a government agency or government corporation is the sole provider of a particular good or service and competition is prohibited by law. It is a monopoly created, owned, and operated by the government. It is usually distinguished from a government granted monopoly, where the government grants a monopoly to a private individual or company. A government monopoly may be run by any level of government—national, regional, local; for levels below the national, it is a local monopoly. The term state monopoly usually means a government monopoly run by the national government.
Мемлекеттік монополиялардың ерекшеліктері
Мемлекеттік монополияның ерекшелігі – оның коммерциялық қызметі жеке ұйымдардың бәсекелестік қысымымен тиімді шектелмеуі. Бұл оның бизнес-қызметі нарықта кең аумақты ықпалға ие болуымен, кез келген бәсекелестен тәуелсіз әрекет етуімен және потенциалды бәсекелестердің онымен сәтті бәсекелесе алмауымен сипатталады. Бұл қызмет операциялық ортаға зор әсер етеді, егер оның сауда қызметі еркін сауда нарығының бәсекелестік күштеріне бағынбаса. Сондықтан, мұндай жағдайда ол нарықтағы басымдығы мен ықпалын пайдаланып, нарықтың ұзақ мерзімді дамуына әсер ете алады. Бұл әсіресе мемлекеттік монополия нарықта жұмыс істеу үшін маңызды ресурстарға қол жеткізуді бақылағанда айқын көрінеді. Оның жоғары дәрежедегі тәуелсіздігі мен нарықта дербес әрекет ету қабілеті, клиенттермен қарым-қатынасты өзінің пайдасына өзгерту арқылы, нарықтық үлесіне кері әсер етпей, дәлелденген. Мемлекеттік монополияның өзінің операциялық шығындарындағы өзгерістерсіз (оны нарықтық теңдестіру деңгейінен жоғары ұстап тұрумен қатар) ұсынылатын тауарлар мен қызметтердің бағасын немесе көлемін арттыру қабілеті, нарықтағы бәсекелестік күштерді елемеуге дайын екенін көрсетеді. Мемлекеттік монополия қызмет сапасын төмендетуге немесе нарық үлесін жоғалтпай шектеуші шарттар мен талаптарды енгізуге де құқылы.
A state monopoly can be characterized by its commercial behavior not being effectively limited by the competitive pressures of private organisations. This occurs when its business activities exert an extensive influence within the market, can act autonomously of any competitors, and potential competitors are unable to successfully compete with it. These activities have a major influence on the operational environment, when its trading activities are not subject to competitive forces inherent within free trading markets. Therefore, this results in using its market dominance and influence to its advantage, in affecting how the market evolves over a long period of time. This is especially the case if the state monopoly controls access to vital inputs essential to operating within the market. The high degree of autonomy and ability to act independently in the market, has been demonstrated by the ability to alter relationships with its customers to its advantage, without negatively impacting its dominant market share. A state monopoly's ability to increase the price or quantity of goods and services provided, without a relational change in its own operating costs (coupled with maintaining this price or quantity at above a market clearing rate), demonstrates its ability to disregard any competitive forces within the market. A state monopoly also retains the ability to reduce service value, or impose restrictive terms and conditions, without experiencing a loss in market share.
Мемлекеттік монополиялардың мақсаты
Мемлекеттік монополиялардың теориялық мақсаты – ұжымдық әл-ауқатты барынша арттыру. Бұл мемлекеттік басқарудың мақсаты тек пайда табу емес деген тұжырымға негізделген. Сондықтан, өнімдер мен қызметтер тұтынушыларға осы өнімнің немесе қызметтің ұсынылымы, өнімнің немесе қызметтің құны мен ерекшеліктеріне сәйкес күтілетін бағамен ең қолайлы жағдайларда және бағада кепілдендірілуі мүмкін. Дегенмен, ел экономикасының жалпы құрылымы мемлекеттік монополиялардың қалай жұмыс істейтінін анықтайды. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше елдерде мемлекеттік монополиялар бар салалар көбінесе «коммуналдық және мемлекеттік қызметтердің қажеттіліктерін» қанағаттандырады. Ал дамып келе жатқан экономикаларда мемлекеттік монополиялар салауатты бизнес бәсекелестігіне кедеріл келтіруі мүмкін, ал орталықтандырылған экономикаларда жеке бәсекелестіктің жоғалуы экономикалық өсуді тежейді. Мемлекеттік монополиялар шеңберінде өндіріліп, таратылатын қоғамдық игіліктер нарықтық сұраныстан тәуелсіз немесе оған қайшы келетін деңгейде ұсынылады. Сондықтан, баға өнімнің немесе қызметтің пайдалылығын көрсете бермейді. Марксистік экономикалық идеология бойынша, бұл өнім немесе қызмет барлығына қолжетімді болуын қамтамасыз ететін орталықтандырылған өндіріс жүйесін жақтауға негізделген, ал бәсекелестік осы өнімдер мен қызметтерді ұсынуға байланысты шектеулерге «жақсы бейімделе алмайды». Қызығы, 2013 жылғы зерттеу жеке өнімдер мен қызметтерге қолжетімділік болғанда әл-ауқаттың жоғарылау ықтималдығы артатынын көрсетті. Бұған қарапайым түсіндірме – ойыншылардың саны артық болғанда таңдау мүмкіндігі де артады. Көптеген таңдаулардың болуы көптеген адамдардың қолжетімділігін арттырады.
The theoretical purpose of state monopolies is to maximise collective welfare. This is based on the idea that public administrations are not strictly aimed at profit making. Products or services therefore can be guaranteed to consumers of that supply of that product or service under the best conditions and at prices that are comparable to the expectations of the value and characteristics of the product or service. However, the structure of a country's economy more broadly usually determines how state monopolies operate. In countries that are members of the OECD, sectors where there are state monopolies are usually those that are meeting the "needs of utilities and public services." Whereas, in developing economies, state monopolies can disrupt healthy business competition, and in centrally controlled economies, such stifling of private competition plateaus economic growth. The concept of public goods, as produced and distributed under state monopolies, are that they are supplied at a level independent from, or inconsistent with, the actual market demand for the good. Therefore, the price does not reflect the utility of the product or service. Under Marxist economic ideology, this advocates for a centralised production system to account for the fact this product or service should be universally available and competition 'badly adapts,' to the constraints to which the supply of these products or services are subject. Interestingly, a 2013 study found that when private options for products or services are available, welfare is more likely to be maximised. The simple rationalisation to this is that when there are more players, there is therefore more choice. More choice allows greater access to a greater number of people.
Нарықтық күш
Мемлекеттік монополияның нарықтық күші мен басымдылығы оның жоғары инновациялық мүмкіндіктерінен немесе артық өнімділігінен туындауы мүмкін. Дегенмен, мемлекеттік монополияның болуын кеңінен түсіндіретін үш фактордың кез келгені:
A state monopoly's market power and dominance can arise from its superior innovative capacity or greater performance. However, any of the three following factors more broadly explain a state monopoly's existence:
Нарықта табиғи монополия сақталады, онда сұранысты қанағаттандырудың ең тиімді жолы – бірыңғай мемлекеттік мекеме құру болып табылады. Мемлекеттік монополия заңмен бекітіледі, ал заңнамалық құралдар тауарлар мен қызметтерді ұсынудағы бәсекелестік қызметке жол бермейді.
A natural monopoly endures within the market, whereby the most efficient form of meeting demand is through the creation of a single government entity. The state monopoly is legislated for, with legislative instruments precluding competitive activities regarding the provision of goods or services.