Кіріспе

1919–1990 жылдар аралығындағы Болгария коммунистік партиясы, 1946 жылдан 1990 жылға дейін билік жүргізді. Болгария коммунистік партиясы (болг. Българска комунистическа партия (БКП), латын әрпімен: Bŭlgarska komunisticheska partiya; BKP) – 1946 жылдан 1989 жылға дейін Болгария Халық Республикасының құрылтайшы және билік етуші партиясы болды. Бұл партия 1944 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында, Қызыл Армияның шекараны кесіп өтуімен бірге Болгарияның монархиялық режиміне қарсы жасалған төңкерістің нәтижесінде билікке келген «Отан майданы» коалициясында басым рөл атқарды. Партия Болгария халық армиясының қарулы күштерін бақылады. БКП демократиялық централизм қағидасы негізінде құрылды, бұл қағиданы орыс марксистік ғалымы және көшбасшысы Владимир Ленин енгізді. Демократиялық централизм – бұл келісілген саясатты қолдау тұсында демократиялық және ашық талқылауды білдіреді. БКП-ның жоғары органы – партия съезі, ол бес жыл сайын шақырылатын. Партия съезі сессияда болмаған кезде, Орталық комитет ең жоғары орган болып табылды. Алайда, Орталық комитет әдетте жылына бір рет қана жиналатындықтан, көптеген міндеттер мен жауапкершіліктер Политбюро мен оның Тұрақты комитетіне жүктелді. Партия басшысы Бас хатшы лауазымын атқарды. БКП марксизм-ленинизм идеологиясына адал болды, бұл идеология неміс философы Карл Маркс пен Лениннің (1922-1955 жылдар аралығында кеңес басшысы Иосиф Сталиннің тұжырымдамалары бойынша) еңбектерінен тұрды. 1960 жылдары БКП жоспарланған көлемнен асып түскен өнімді еркін сатуға рұқсат беретін бірқатар экономикалық реформалар жариялады. 1985 жылы кеңес премьер-министрі Михаил Горбачев билікке келгеннен кейін, БКП саяси және экономикалық либерализацияға ұшырады, бұл партияның таратылуына және Болгария Халық Республикасының толыққанды тарауына әкелді. БКП таратылғаннан кейін, 1990 жылы партия Болгария Социалистік партиясы болып қайта аталды. Болгария 1991 жылға дейін социалистік кезеңдегі конституциясын сақтап, сол жылы таратылған Варшава шартының мүшелігін де сақтап қалды.

Шығу тегі

Партияның бастауы 1903 жылы Болгария Социал-демократиялық жұмысшылар партиясының 10-шы съезінде болған бөлінуден кейін құрылған Болгария Социал-демократиялық жұмысшылар партиясының (Тары социалистер) (Tesni Sotsialisti, "Тары социалистер") ішінде жатыр. Партияның негізін қалаушы жетекшісі – 1894 жылы Болгария Социал-демократиялық жұмысшылар партиясын құрудың қозғаушы күші болған Димитар Благоев. Ол Социал-демократиялық жұмысшылар партиясындағы қатал марксистердің көп бөлігін құрады. Партия Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы болды және Ресейдегі Қазан революциясына жақындық танытты. Благоев басшылығымен партия 1919 жылы құрылған Коммунистік Интернационалға қосылуға өтініш берді. Коминтернге қосылғаннан кейін партия Болгария Коммунистік партиясы болып қайта ұйымдастырылды. Георгий Димитров 1919 жылы партия құрылғаннан бастап 1949 жылы қайтыс болғанға дейін партияның Орталық комитетінің мүшесі болды, сондай-ақ 1946 жылдан бастап Болгарияның басшысы қызметін атқарды. 1938 жылы партия Болгария жұмысшы партиясымен бірігіп, бұрынғы партияның атын қабылдады.

Билік басындағы партия

Димитровтің күрт қайтыс болуынан кейін партияны сталинист Валко Червенков басқарды, ол Мәскеудің мақұлдауымен бірнеше партия тазартуларын жүзеге асырды. Партия 1948 жылы құрылған Коминформға қосылды және Югославия Коммунистік партиясы одақтан қуылғаннан кейін Титошылар деп күдіктенгендерге қарсы тазарту шараларын жүргізді. Күдікті контрреволюционерлер түрмеге қамалды. 1948 жылы Болгария Социал-демократиялық жұмысшылар партиясы (Кең социалистер) БКП-ға біріктіруге мәжбүр болды, осылайша коммунистерге қарсы кез келген солшыл баламаны жойды. 1954 жылдың наурыз айында, Иосиф Сталиннің қайтыс болуынан кейін бір жыл өткен соң Червенков қызметтен алынды. 1954 жылдан 1989 жылға дейін партияны Тодор Живков басқарды, ол Кеңес Одағын жақтап, Никита Хрущев Леонид Брежневтің билігінен қуылғаннан кейін оның жетекшілігіне жақын болды. Оның билеуі салыстырмалы саяси тұрақтылыққа және тұрмыс деңгейінің артуына әкелді. 1989 жылы Шығыс Еуропаны шарлаған демократиялық реформаларға деген талаптар Живковты отставкаға кетуге мәжбүр етті. Оның орнын анағұрлым либералды коммунист Петър Младенов басты. 11 желтоқсанда Младенов партия билік ету құқығынан бас тартқанын жариялады. Бұл Болгарияда коммунистік билеудің аяқталуы болды, бірақ партияның «жетекші рөлін» бекітетін конституциядағы ереже жойылғанға дейін тағы бір ай өтті.

1990 жылдан кейін

Партия көбірек орталық бағытқа бет бұрды және 1990 жылдың көктеміне қарай марксистік-лениндік партия болып қалмады. Сәуір айында партия өзінің атын Болгария Социалистік партиясы (БСП) деп өзгертті. Бірқатар қатал коммунистер аз санды бірнеше жаңа партиялар құрды. Осы партиялардың бірі, Болгария Коммунистік партиясы (Komunisticeska Partija na Balgarija) деп аталады, оның төрағасы Александр Паунов.

Бас кеңсесі

Партия үйі (Партийния дом, Partiyniya dom) Болгария Коммунистік партиясының бас штабы ретінде қызмет етті, ол Largo алаңында орналасқан. Партия үйі ғимаратын архитектор Петсо Златев басқарыған команда жобалаған және ол 1955 жылы аяқталды.

Партиялық съездер

Съездер мен ұлттық конференциялар партияның бағдарламасы мен уставын қабылдайды, өткен кезеңдердегі есептерді бекітеді, одан әрігі қызмет үшін бағыттар мен шешімдер әзірлейді. Олар партияның орталық басқару органдарын сайлайды.

Орталық комитет

БКП Орталық комитеті – съезддер арасында жұмыс істейтін жоғары басқару органы.