Кіріспе
Тыныш сауда, сондай-ақ үнсіз бартер, сөйлемей сауда жасау (мұнда "сөйлемей" сөзі "ұлғайтпау" мағынасында қолданылады) немесе деполық сауда деп аталады, бұл бір-бірінің тілін білмейтін саудагерлердің сөйлеспей сауда жасауына мүмкіндік беретін әдіс. Бірінші топ сауда тауарларын көзге түсетін жерге қалдырып, гонг, от немесе барабан соғу арқылы тауарларын қалдырғанын хабарлайды. Екінші топ келген соң тауарларды қарап, өздерінің айырбастағысы келетін тауарларын немесе ақшасын қойып, қайтарып алады. Бірінші топ қайта оралып, екінші топтан тауарларды алып, сауданы қабылдайды немесе екінші топқа тағы тауар қосуға немесе ауыстыруға мүмкіндік береді, осылайша тең құндылықты қамтамасыз етеді. Сауда бірінші топ екінші топтың ұсынысын қабылдап, ұсынылған тауарларды алып кеткенде аяқталады, ал екінші топ бастапқы тауарларды алып кетеді. Бұл жүйе ежелгі Африканың көптеген аймақтарында қолданылған. Тыныш сауда көбінесе 500-1500 жылдар аралығында кеңінен таралған. Бұл тәжірибе Африкадағы тайпалардың арасында, олардың Үндістанмен сауда жасауында да жақсы қалыптасқан. Косма Индикоплевстес Азаниядағы осы тәжірибені сипаттаған, онда Ақсум шенеуніктері сиыр етін алтынға айырбастаған. Португалияның теңізшісі, Генрих хан 1415 жылы Сеутаны басып алғанда осы тәжірибені тіркеген. Батыс Африкада Сахельдің оңтүстігінен алынған алтын, шөлде алынған тұзға айырбасталған. Сахель халқы тағамдарын дәмдеу және сақтау үшін шөл тұзына мұқтаж болды, ал алтынның, әсіресе еуропалықтармен сауда жасауда айқын құндылығы болды. Осы сауданың арқасында қалалар өсіп, гүлденді және Батыс Африканың кейбір бөліктері сауда орталықтарына айналды. Батыс Африка шамамен 1500 жылға дейін көп мөлшерде алтын өндірді. Алтын мен тұзды алмасу барабан соғу арқылы жүзеге асырылды. Тыныш сауда басқа саудагерлердің тілін білмеу немесе бағалы алтын мен тұздың қайдан алынғанын жасыру қажеттілігінен туындауы мүмкін. Тыныш бартер ежелгі Гана империясы сияқты ежелгі заманнан бері қолданылып келеді. Ганалық тұз саудагерлері Нигер өзенінің жағасында тұз қалдыратын, ал алтын саудагерлері өз кезегінде алтынды қалдыратын.
Процедура
Жасырын сауда жасау үшін саудагерлердің бір тобы белгілі бір жерге барып, сауда тауарларын қалдырып, алысқа шегінетін. Сосын екінші саудагерлерге жасырын сауда болып жатқанын хабарлау үшін барабан соғып беретін. Екінші топ саудагерлер келіп, тауарларды (көбінесе тұз немесе алтын) тексеріп қарастыратын. Егер тауарлар қанағаттандырса, екінші топ оларды алып, орнына өз тауарларын қалдырып, кететін. Бұл сауда жүйесі көбінесе ежелгі Ганада қолданылған. Кушиттер мен Аксумиттер де осылай сауда жасаған. Грек тарихшысы Геродот Гана және Карфагенмен алтын саудасы туралы былай деп жазды: "Карфагендіктер Геркулес бағаналарының ар жағындағы Ливияның бір бөлігінде тұратын халықпен сауда жасайтынын айтады. Олар сол елге жеткен соң, жүктерін түсіріп, жағаға аккуратты түрде жинап қойып, қайықтарына қайтып, түтін шығарады. Жергілікті тұрғындар түтінді көрген соң жағаға келіп, тауарға айырбас ретінде белгілі бір мөлшерде алтынды жерге қояды да, қайтадан алысқа кетеді. Карфагендіктер жағаға келіп алтынға көз салады, егер олар алтын өз тауарларына лайықты баға деп ойласа, оны жинап алып кетеді; егер керісінше, ол жеткіліксіз болса, қайтадан кемеге мініп, күтеді, ал жергілікті тұрғындар алтынды қанағаттандырарлық деңгейге жеткізе қосады. Екі тараптан да толық адалдық сақталады: карфагендіктер алтынның құны сатылып жатқан тауарларының құнымен теңелгенше алтынға қол тигізбейді, ал жергілікті тұрғындар алтын алынып кеткенше тауарға қол тигізбейді."
Баян саудагерлері
В. С. В. Рушенбергер, М. Д., 1835 жылы Занзибарда Банян саудагерлерін сипаттайды, содан кейін "Establecimientos ultramarinos. ІІІ том. Мадрид 1786" еңбегінен мынаны келтіреді:
Олар ең маңызды мәмілелерді өте қысқа мерзімде жүзеге асыратын. Әдетте, олар базарларда сауда жасайтын; сатушы тауарларының бағасын төмендетілген үнмен және аз сөзбен айтатын; ал сатып алушы қолын алып, саусақтарын екі рет бүгіп, созу арқылы бағада қандай жеңілдік тілегенін түсіндіретін. Келісім көбінесе тіпті бір сөз айтпастан жасалатын; ал оны бекіту үшін қол қайтадан бұлжымас келісімнің белгісі ретінде алынар еді. Міне, Банян саудагерлері үш ғасыр бұрын осылай болған, және олардың толыққанды өзгермегендігіне сенуге негіз бар.
A very short time sufficed them to transact the most important business. They usually dealt in bazaars; the vender told the price of his goods in a subdued voice and in few words; the purchaser replied by taking his hand, and by a certain manner of doubling and extending the fingers, explained what abatement he wished in the price. The bargain was often concluded without speaking a word; and, to ratify it, the hand was again taken in token of its inviolability Such were the Banyans three centuries gone by, and we have reason to think, they have not been entirely changed.