Кіріспе

Британдық азаматтығының класы

Британдық ұлттық (Overseas) – BN(O) деп қысқартылатын, бұрынғы Гонконг колониясымен байланысты британдық азаматтығының бір түрі. Бұл мәртебе 1997 жылы Қытайға тапсырылғанға дейін Британдық тәуелді аумақтардың азаматтары (BDTC) болған және аумақпен байланысы бар жеке тұлғалардың өз еркімен тіркелуі арқылы алынады. BN(O) мәртебесіне тіркелу бұрынғы BDTC үшін беру алдындағы 10 жылдық мерзіммен шектелген; қазіргі тұрғындар бұл азаматтықты жаңадан ала алмайды. BN(O) – британдық ұлттық және Достастық азаматтары, бірақ британдық азаматтары емес. Олар Ұлыбританияға кіргенде иммиграциялық бақылауға жатады және онда немесе Гонконгта автоматты түрде тұру құқығына ие емес, бірақ барлық BN(O) олар бұл азаматтықты алған кезде Гонконгта тұрақты тұрғын мәртебесіне ие болған. 2020 жылы Қытай үкіметі Гонконгқа қаулы даулы ұлттық қауіпсіздік заңнамасын енгізгеннен кейін, Ұлыбритания BN(O) және олардың күтіп отырған отбасы мүшелеріне 2021 жылдың 31 қаңтарынан бастап бес жылға жаңаруға болатын тұру визасын алуға рұқсат берді. Бұл азаматтық иелеріне Ұлыбританияда тұратын кезде артықшылық береді, сайлауға қатысу құқығын, жеңілдетілген тәртіппен азаматтық алу мүмкіндігін және мемлекеттік қызметте немесе үкіметтік лауазымдарда жұмыс істеу құқығын береді. Шамамен 2,9 миллион BN(O) бар; олардың шамамен 708 000-ы осы мәртебеге ие британдық паспорттарын ұстап, шетелге саяхаттағанда консулдық қорғау алады. Алайда, Қытай үкіметі бұл паспорттарды жарамды саяхат құжаты деп танымайды және BN(O)-ға Гонконг пен материктік Қытайдағы дипломатиялық миссиялардан британдық консулдық қорғау алуын шектейді.

Өмірбаян

Гонконг 1842 жылдан 1997 жылы Қытайға берілгенге дейін Ұлыбританияның колониясы болды. Бастапқыда бұл аумаққа Гонконг аралы ғана кірген, ал 1860 жылы Коулун түбегі мен Стоункаттерс аралы да қосылды. Бұл аймақтардың бәрі Опиум соғыстарынан кейін Цин әулетімен Ұлыбританияға мәңгілікке берілді. Ұлыбритания 1898 жылы Жаңа территорияларды қоса, колонияны одан әрі кеңейту бойынша келіссөздер жүргізді, олар 99 жылға Цин Қытайынан жалға алынды (берілген жоқ). Жалға алу мерзімі аяқталуға жақын келгенде Гонконгтың болашағы белгісіз болды. Өйткені аумақтың өнеркәсібінің көп бөлігі Жаңа территорияларда дамығандықтан, жалға алынған аймақты бөліп, колонияның тек соны Қытайға қайтару экономикалық және логистикалық тұрғыдан мүмкін емес еді. Колониялық үкімет 1997 жылдан кейін Жаңа территорияларда жаңа жерді жалға беру туралы шарттарды жасай алмады, бұл жергілікті бизнес өкілдерін жылжымайтын мүліктің болашақ инвестицияларының ұзақ мерзімді тиімділігіне қатысты алаңдатты. Жергілікті тұрғындар Қытай билігіне өткізілу мүмкіндігінен қорқып, Гонконгтың Ұлыбританияның құрамында қалуын күшті қолдады; заманауи сауалнамалар көрсеткендей, тұрғындардың 85 пайызы осы нұсқаны жақтады. Британ үкіметі 1997 жылдан кейін Гонконгты басқару мерзімін ұзарту бойынша келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ қытай билігі оған рұқсат бермейтіні анық болған соң, қаланың тұрақтылығын қамтамасыз етуге көшті.

Резиденттер үшін азаматтықты реттеу

1983 жылға дейін Ұлыбритания империясының барлық азаматтары, соның ішінде гонконгтықтар, ортақ ұлттық мәртебеге ие болды. Ұлыбритания және оның отарларының азаматтары Ұлыбританияға еркін кіріп, тұруға құқылы болды, бірақ ақ емес иммигранттарға қатысты жүйелі түрде шектеулер қойылды. 1962 жылдан 1971 жылға дейін Парламент деколонизация кезеңінде колониялар мен басқа да Ұлтастық елдерден иммиграцияны біртіндеп шектеді, сол кезде Ұлыбритания аралдарының сыртынан шыққан британдық азаматтарға Ұлыбританияға кіргенде иммиграциялық бақылау енгізілді. 1981 жылғы Британдық ұлттық заңы қабылданғаннан кейін, CUKC азаматтары шежіресі мен туған жеріне сәйкес түрлі ұлттық топтарға қайта жіктелді, ал Гонконгтағы британдық азаматтардың көп бөлігі Гонконгта ғана тұру құқығы бар Британдық тәуелді аумақтардың азаматтарына (BDTC) айналды. Тек британдық азаматтар ретінде қайта жіктелгендер ғана Біріккен Корольдікте өмір сүруге автоматты құқыққа ие болды. Британ үкіметі Бірлескен Декларацияға қосымша меморандум шығарды, онда резиденттердің ұлттығына қатысты көшу шаралары қарастырылды, соның ішінде гонконгтықтар үшін Ұлыбританияда тұру құқығын бермейтін жаңа ұлттық мәртебе құрылатыны айтылды. Гонконг заңы 1985 жылы осы талапты орындау үшін британдық (оверсай) мәртебесін құрды. 1997 жылы Гонконгтан басқа Британдық тәуелді аумақтарымен байланысы жоқ барлық BDTC азаматтары 1997 жылы BDTC мәртебесінен айырылды. Ұлттық құрамы бойынша қытайлық гонконгтықтар қытай азаматтары болды және тапсыру алдында BN(O) ретінде тіркелген жағдайда ғана британдық ұлттығын сақтай алды. Ұлттық құрамы бойынша қытайлық емес, BN(O) ретінде тіркелмеген және сол күні ұлттығы жоқ резиденттер автоматты түрде Британдық теңіз азаматтары болып есептелді.

Азаматтық құқықтарының толықтығы туралы пікірталас

Гонконг тұрғындарының толық паспорттары мен ұлттық құқықтарын жоғалтуы және оның Бірлескен декларацияның бір бөлігі ретінде күшейтілуі, британдық азаматтардың қандай құқықтарға ие болуын анықтауда этникалық текті шешуші фактор ретінде қарастырғаны үшін сынға ұшырады. Гонконг тұрғындары мен Заң шығарушы кеңестің мүшелері, британдық парламенттегі жақтастары, тұрғындарға британ үкіметі астында өмір сүруді жалғастыру мүмкіндігі берілуі керек еді. Олар Гонконг тұрғындарына коммунистік билік тарапынан азаматтық бостандықтарды шектеуден қорғау үшін "сақтандыру полисі" ретінде тұру құқығын беру, оларды аумақта қалуға ынталандырып, мидың ағылып кетуіне жол бермеуге көмектесерін айтты. Гибралтар мен Фолкленд аралдарындағы BDTC-ге азаматтық алуға мүмкіндік берілген, және Гонконг тұрғындарына да сондай құқық берудің талабы теңдік принципін қанағаттандыру екені атап өтілді. Заң шығарушы кеңесшілер мен олардың парламенттегі жақтастары осы ұлттық реттеуді Макаодағы жағдаймен салыстырды, онда 1999 жылы Қытайға аумақтың берілуінен кейін тұрғындарға португалиялық азаматтығын және тұру құқығын сақтауға рұқсат етілді. 1989 жылғы Тяньаньмэн алаңындағы наразылықтардан кейін, адамдардың қысыққандықтан кетуі күрт өсті. Қытай үкіметінің демократия талаптарымен өткен демонстрацияларға жасаған қатыгездігі Гонконгтың болашағына деген үмітті бірден басып тастады, бұл қор нарығы мен жылжымайтын мүліктің құнының күрт төмендеуімен көрінді. Бұл жағдай тұрғындардың басқа елдерде тұрақты тұруға немесе азаматтық алуға асығуына себеп болды, және Тяньаньмэн оқиғасы осы күдіктерді одан әрі күшейтті. 1987-1996 жылдар аралығындағы ең үлкен көші-қон кезеңінде жарты миллионнан астам адам Гонконгты қалдырды, себебі олардың мәртебесі BN(O) ретінде тіркелуге мүмкіндік берді. Парламент ақырында Гонконгтың барлық тұрғындарына Ұлыбританияда тұру құқығын беруден бас тартты, себебі көптеген жаңа азаматтарды қабылдау қиын және бұл Бірлескен декларацияға қайшы келеді деп мәлімдеді. Көптеген кетушілер медицина, қаржы және инженерия салаларында білікті және маңызды лауазымдарды атқарғандықтан, жоспардың мақсаты Гонконг экономикасының осы кәсіби ядросындағы адамдарды 1997 жылдан кейін аумақта қалуға көндіру болды. Екінші жағынан, Қытай үкіметі тіпті осы шектеулі гранттарды да келісімшартты бұзу деп санайды және BNSS арқылы британдық азаматтық алғандардың азаматтығын мойындамайды. Заң шығарушы кеңесшілер іріктеу схемасын британ үкіметінің бай және білімді элитаны ғана сіңіруге жасаған сылтау ретінде сынайды және Ұлыбританияны отардағы азаматтарға қатысты моральдық жауапкершіліктен бас тартуда айыптады.

Ұлыбританияда тұруға рұқсат берудің кеңейтілуі

БНО құқықтарын кеңейту жөніндегі маңызды пікір-таластар 2020 жылы қайта жанданды, сол кезде Ұлттық халық конгресі (ҰХК) Заң шығару кеңесін (ЗК) айналып өтіп, Гонконг үшін ұлттық қауіпсіздік заңдарын тікелей бекітті. Бұл заңдар мемлекетке қарсы айырылу және мемлекеттік құрылысқа қарсы қимылдарды қатаң жазалайды. Бұл Гонконгтың негізгі заңында белгіленгендей, аймақтың осы саладағы өз заңнамасын қабылдау жауапкершілігіне қайшы келеді. Демократияны қолдайтын ЗК депутаттары мен белсенділер жергілікті консультациясыз ұлттық заңды тікелей қолдануды аймақтық құқықтық жүйенің негізгі өзгеруі деп сынап, оны аймақтың автономиясының соңы және «бір ел – екі жүйе» принципінің аяқталуы деп атады. Ұлыбритания, Еуропалық Одақ, «Бес Көз» және G7 одақтастарымен бірге бұл заңды Бірлескен мәлімдемеде көзделген Гонконгқа уәде етілген өзін-өзі басқару жүйесі мен тұрғындарының негізгі құқықтарын бұзатын қатыгез бұзушылық деп айыптады. Ішкі істер министрлігі бастапқыда БНО-ның алты айлық болу мерзімін жұмыс істеу құқығымен бірге 12 айға ұзартуға болатынын хабарлады. Ұлттық қауіпсіздік заңы күшіне енгеннен кейін, британ үкіметі тұру құқығын одан әрі кеңейту туралы жариялады; БНО-лар жұмыс істеу және оқу құқығымен Ұлыбританияда тұруға рұқсат алады, ал бес жылдан кейін тұрақты мәртебеге үміткер бола алады. Олар тұрақты мәртебеге ие болғаннан кейін 12 ай өткен соң толық азаматтыққа қол жеткізе алады. Бұл «Британдық ұлттық (шетелдік) визасы» ретінде іске асырылды, БНО-лар мен олардың күтінуші отбасы мүшелері 2021 жылдың 31 қаңтарынан бастап оған үміткер бола алады. Жаңа иммиграциялық бағдарлама қолжетімді болғанға дейін Ұлыбританияға келген БНО-лар мен олардың күтінушілеріне Шекара қызметінің қалауынша «Ережеден тыс рұқсат» берілді, олар елде уақытша шара ретінде алты айға дейін қалуға мүмкіндік алды. COVID-19 пандемиясына қарамастан, 2020 жылдың шілдесінен 2021 жылдың қаңтарына дейін осы бағдарлама бойынша шамамен 7000 адам Ұлыбританияға келді. 2021 жылы 97 000-нан астам өтініш берушіге БНО визасы берілді; 2022 жылдың 31 тамызына дейін 2021 жылдың қаңтарынан бері 133 000-нан астам БНО визасы берілді. Ұлыбританияда тұруға рұқсат беруді кеңейтуге наразылық білдіріп, Қытай және Гонконг үкіметтері БНО паспорттарын иммиграциялық рәсімдер үшін жарамды саяхат құжаты ретінде танудан бас тартты. Аймақтық үкімет 14 елден жұмыс және демалыс визаларын беру үшін БНО паспорттарын қабылдауды тоқтатуды сұрады, бірақ құжаттар осы елдердің барлығында виза мақсатында жарамды болып қала береді. 2021 жылдың наурызында ҰХК аймақ үшін тікелей заң шығарды, жергілікті сайлау заңдарын қайта қарауды бекітті, бұл тұрғындар сайлаған ЗК орындарының санын азайтады және мемлекеттік лауазымдарға үміткерлердің саяси адалдығын тексеру үшін тексеру комиссиясын құрды. Осы шешімнен кейін Ұлыбритания Қытайдың Бірлескен мәлімдеме бойынша «үнемі орындалмау» күйде екенін ескерді.

Құқықтар мен артықшылықтар

Ұлыбритания азаматтары (оверсиз) алты айдан кем мерзімге Ұлыбританияға сапар шеккен кезде виза немесе кіру куәлігін алудан босатылады. Олар және олардың күтінуіндегі отбасы мүшелері 30 ай немесе 5 жылға дейін жарамды, шексіз жаңартылатын тұруға рұқсат беретін «Британдық ұлттық (оверсиз) визасына» үміткер бола алады. BN(O) Ұлыбританияда тұрғанда шетелдік азамат деп есептелмейді және Достастық азаматтарына берілетін белгілі бір құқықтарға ие. Оларға жергілікті полицияда тіркелуден босату, Ұлыбритания сайлауларында дауыс беруге құқылы болу және Ұлыбритания Қарулы күштеріне қатысу мүмкіндігі кіреді. Британдық азаматтар (оверсиз) сондай-ақ, Ең Көрнелдік Мажарлықтың Дипломатиялық қызметі мен Сыртқы істер, Достастық және даму кеңсесінен басқа барлық мемлекеттік қызметтерде жұмыс істеуге құқылы, британдық наградалармен марапатталады, пэрлік дәрежеге ие болады және Лордтар палатасында отырады. Егер оларға тұрақты түрде тұруға рұқсат берілсе, олар Төменгі палатаға және жергілікті өкіметке сайлануға құқылы. Шамамен 2,9 миллион адам BN(O) ұлттығын сақтап қалды, олардың 680 000-ы осы мәртебесі бар британдық паспортты ұстап тұр. Басқа елдерге саяхаттағанда олар Ұлыбританияның консулдық қорғауын алуға құқылы. BN(O) адамдары Ұлыбританияда бес жылдан астам тұрып, ILR-ді бір жылдан астам уақыт иеленгеннен кейін, азаматтық алудың орнына тіркеу арқылы британдық азаматтығын алуға құқылы. Тіркеу ұрпақтан басқа жолмен азаматтық береді, яғни Ұлыбританиядан тыс жерде туған балалар тіркелген ата-аналарының ұрпағы бойынша британдық азаматтар болады. Британдық азамат болу BN(O) мәртебесіне әсер етпейді, адам бір уақытта британдық азамат паспортын және BN(O) паспортын ұстауға құқылы. Сонымен қатар, британдық азамат паспорты иесінің Гонконгта тұру құқығын және британдық ұлттық (оверсиз) мәртебесін көрсететін ескертумен сұраныс бойынша беріледі. Сонымен қатар, 1997 жылғы 3 ақпанда Қытай азаматтығына ие болмаған және сол күні Гонконгта тұрақты түрде тұрған, содан кейін де сол жерде тұра берген BN(O) адамдары британдық азамат ретінде тіркелуге құқылы. Осы күннен кейін туған және кейіннен BN(O) мәртебесіне ие болған, сондай-ақ басқа талаптарға сай келетін балалар да азаматтық алу үшін тіркеле алады. Бұл үміткерлердің азаматтық алуы олардың BDTC мәртебесін қалай алғандарына байланысты. 19 наурыз 2009 жылға дейін немесе одан бұрын басқа азаматтығы болмаған BN(O) адамдары британдық азамат ретінде тіркелуге құқылы. Алайда, егер BN(O) адам басқа азаматтықты немесе ұлттықты алса және британдық азамат ретінде тіркелуге өтініш беруден бұрын қолданылған кез келген күннен кейін одан бас тартса, онда ол адамға құқық берілмейді.

Шектеулер

BN(O) иелері британдық паспортты пайдаланып саяхат ете алады, бірақ бұл мәртебе оларға Ұлыбританияда немесе Гонконгта тұру құқығын бермейді. Сондықтан, олар екі елге де саяхаттағанда шектеулерге ұшырауы мүмкін және басқа елдерге кіргенде британдық азаматтармен бірдей қарастырылмайды. Бірлескен декларация Гонконгқа тапсырылғаннан кейін де шетелдік паспорттарды саяхат құжаттары ретінде пайдалануға рұқсат береді, бірақ Қытай және Гонконг үкіметтері 2021 жылдың 31 қаңтарынан бастап BN(O) паспорттарын иммиграциялық бақылау үшін пайдалануға жол бермейді. BN(O) иелері Ұлыбританияда алты айдан астам уақыт тұру үшін виза алғанда Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің (NHS) қызметтерін пайдалану үшін иммиграциялық денсаулық салымын төлеуге міндетті және көптеген әлеуметтік көмектесу бағдарламаларына құқылы емес.

Гонконг пен Қытай

Британдық азаматтардың басым көпшілігі (Overseas) этникалық қытайлықтар болып табылады және 1997 жылы егемендік беру кезінде автоматты түрде қытай азаматтығына ие болды. Қытай азаматтығын, BN(O) мәртебесін қоса, кез келген басқа азаматтықпен бірге алған адамдар, қытай азаматтығына қатысты заң бойынша, тек қытай азаматы ретінде қарастырылады. Осының салдарынан, көптеген BN(O) Гонконг, Макао немесе Қытайдың материктік бөлігінде болғанда британдық консулдық қорғауына қол жеткізе алмайды. 2021 жылдың 31 қаңтарына дейін 1997 жылы қытай азаматтығы алған жоқ BN(O) азаматтары Гонконгтағы иммиграциялық бақылаудан өту үшін Ұлыбритания паспортын пайдалана алды. BN(O) азаматтарына Гонконгтағы Британдық Бас консулдығында бір жынысты некелерді тіркеуден бас тартуға тыйым салынған. Ұлыбритания заңнамасына сәйкес, консулдықтағы бір жынысты некелер жергілікті биліктің келісіміне байланысты, ал Гонконг үкіметі бұл келісімді қабылдамады. Керісінше, қытай билігі материктік Қытайда осындай некелерді тойлауға тыйым салған жоқ. Гонконгтан тыс тұрақты тұрғын орыны немесе азаматтығы бар және егемендік берілгеннен бері үш жылдан астам уақыт бойы аумаққа оралмаған қытай емес азаматтар, өздерінің тұру құқығын автоматты түрде жоғалтады. Алайда, олар жерге ие болу құқығын алады, ол тұру құқығымен бірдей, бірақ бұл адамдар депортация туралы бұйрыққа ұшырауы мүмкін. Егер басқа елдегі тұрақты тұру мерзімі аяқталса немесе тоқтатылса, BN(O) азаматы жерге ие болу құқығынан айырылып, тиімді түрде азаматтығы жоқ болып қалады.

Еуропалық Одақ

Ұлыбритания 2020 жылдың 31 қаңтарында Еуропалық Одақтан шығуға дейін, толыққанды британдық азаматтар Еуропалық Одақтың азаматтары болып есептелді. Британдық азаматтар (шетелде тұратындар) ешқашан Еуропалық Одақтың азаматы болған емес және басқа Еуропалық Одақ елдерінде еркін қозғалу құқығына ие болған жоқ. Олар Шенген аймағына сапар жасағанда виза алудан босатылды және қазір де босатылуда.