Кіріспе

Құранның 38-тарауы – Сад (ص, Ṣād; "Сад әрпі") – 88 аяттан (āyāt) және 1 саждадан (۩ 38:24) тұратын 38-тарау (sūrah). Сад (ص) – араб әліпбиінің он сегізінші әрпінің атауы. Дәстүрлі исламдық әңгімелерге сәйкес, Саадты Алла Мұхаммедке (ﷺ) оның тайпасы – Құрайыштардың бас тартуымен күресіп жатқан кезінде жіберген. Онда бұрынғы пайғамбарлардың тарихтары айтылады, жұмақтың көркемдігі сипатталады және тозақтың қорқынышты жағдайлары туралы ескертіледі. Аянның уақыты мен мән жағдайларына қатысты (асбаб әл-нузул), бұл ерте "Мекке сүресі", яғни ол Мединада емес, Мекеде аяты түскен деп саналады. Бұл сүре исламның дамуының басындағы екінші Мекке кезеңіне жатады, яғни ол ислам дінінің пайда болуына бес-алты жыл қалғанда аяты түскен.

Тарихи контекст

38-ші сүреде Мұхаммедтің пайғамбарлық рөлі Алланың бұрынғы елшілерінің нақты мысалдары арқылы және қасиетті хабарларға құлақ аспаған адамдардың басына түскен зұлымдықтар арқылы дәлелденген. Неміс Құран зерттеушісі Анжелика Нойвирт бұл оқиғаларды "құнтыға қасты аңыздар" деп атайды (МакАулиф, 105). Олар "тарихта Құдайдың әділдігінің жұмыс істеп жатқанын көрсетеді, әділетсіздікке ұшырағандар құтқарылумен марапатталады, ал заң бұзушылар мен сенбегендер жойылды" (МакАулиф, 106). Киелі кітап кейіпкерлеріне үнемі сілтеме жасау және Мұхаммедті де, Алланы да мадақтау арқылы оқырман бұл сүрені Нолдеке хронологиясына сәйкес 2-ші Мекке кезеңіне жатқызуға болады. Мәтін үйлесімді түрде Қиямет күні жұмақ пен тозаққа сипаттама беруге дейін құрылады. Ескі өсиеттегі Дәуіт, Сүлеймен және Әйүп сияқты кейіпкерлерден бастап, Исламдағы шайтан Ібіліс сияқты тарихи тұлғалардың кең ауқымы Мұхаммедтің руы – Құрайыштардың арасындағы сенімсіздікке қарамастан, көптеген адамдарға әсер ету үшін жасалды; Эрнст айтқандай, Мұхаммед "дін туралы жақсы білген күмәнданушылармен" жұмыс істеген болуы мүмкін. Көптеген заманауи үзінділер сияқты, 38-ші сүре де оқырманды Мұхаммедті Пайғамбар ретінде құрметтейтін монотеистік дінге көндіруге тырысады, Қиямет күні шын сенушілерге құтқарылу уәде етеді.

38-ші сүреге жалпы бөліну

Орта және кейінгі Мекке сүрелерінің көпшілігі мазмұны мен стилі бойынша үш бөлімге бөлінеді – үш бөлімді құрылым. Сүренің құрылымын зерттеу, көзға ұшырағанда эллипстік сөйлемдер жинағы сияқты көрінетін нәрсені түсінуді қатты жеңілдетеді. Симметриялық құрылым, сондай-ақ сақиналық композиция деп аталатын бұл құрылым, жаңа бастаған және тәжірибелі оқырманға орталық ойды табуға көмектеседі. 38-сүре бастапқыда үш негізгі бөлімге бөлінеді: біріншісі 1-11 аяттарды, екіншісі 12-64 аяттарды, үшіншісі 66-88 аяттарды қамтиды. Бірінші және үшінші бөлімдер ұзындығы жағынан ұқсас келіп, Құдайдың күші мен Құранды жою мен тозақты сипаттап, оқырманға еске салады, ал үшінші бөлім жамандықтың жаратылуын – Шайтанға айналған Ібілістің құлдырауын тіпті толыққанды сипаттайды. Ортадағы үлкен бөлім (12-64 аяттар) Дәуіт, Сүлеймен және Әйүп сияқты пайғамбарларды Мұхаммедке, олар да қиындықтарға қарсы тұрған елшілер ретінде мысал келтіреді. Сүренің орталық бөлігінде Алла Мұхаммедке былай дейді: «Біздің құлдарымыз Ыбырайым, Ысқақ және Жақыпты есіңе ал. Олар күшті және көреген адамдар еді. Біз оларды Өзімізге адал қылдық, олар Бізбен бірге таңдаулылардың, шын ниеттілердің қатарында болады. Бұл – бір сабақ» (38:45-49). Сүренің тарихи контексі оның осы сөздердегі негізгі ой екенін растайды: Мұхаммед өз тайпасы – Құрайыштардан бас тартумен күресіп жүрген, сондықтан Алла оған қолдау көрсету және жігерлендіру үшін осы аятын жіберген. Жұмаққа кіру – Исламның соңғы мақсаты болғандықтан, қиындықтарға төтеп беру үшін Мұхаммедке одан артық шабыт берерлік ештеңе болмауы керек. Дегенмен, Ислам діні ізбасарларын жинап, өсуін жалғастыру үшін бейімделген сайын, сүрелердегі анық бөліністер нашарлап, мәтіндер баяу ұзара түседі және кеңейе түседі; оқырман әрқашан үш, тіпті екі анық бөлімді таба алмайды. Тіпті 38-сүренің ішінде де тақырып пен үн әрбір бірнеше аяттарда жұмақ пен тозақ туралы жалпы сипаттамалардан нақты пайғамбарлардың қысқа мысалдарына ауысып отыруы мүмкін.

1 - 11 дінсіздердің пікірлері

Бұл сүре Пайғамбардың (с.ғ.с.) кереметтерінен шатасқан сенімсіздердің сөздерімен басталады. 8-аятта сенімсіздер ескертулерді түсінуге тырыспай, ашық түрде күмәнданады (38:8). Алла оларға: «Әлі Менің азабымды татып көрмедіңдер» (38.8) деп ескертеді. Ол Мұхаммедке (с.ғ.с.) «олардың сөздерін сабырмен қабылда» (38:17) дейді, осы Құрайыштар арасындағы сенімсіздіктің тарихи контекстін ескере отырып. 17-аятта Пайғамбарға нақты елшілер туралы оқиғалар айтылады.

12-64 Сот күніне және тозаққа көшу

Жалпы ескертулерден бастап, «Жазба иелерінен» үлгі алғандарға дейін, кейін Қиямет күні мен тозақ туралы сипаттама.

17 Сабырлы болу

Сабыр (17-аят): Алла Тағала Мұхаммедке (Q38:17) «олардың сөздеріне шыдамдылықпен қарай гөр», – деген бұйрық береді. Мұндағы «олар» – Құрайштар, олардың сенімсіздігінің тарихи жағдайы ескеріледі. Бұл өткендегі сенбеген халықтар туралы жалпылама айтудан нақты пайғамбарлардың хикаяларына көшуді білдіреді. Бұл рас.

17 - 26 Дәуіт пен екі даушы туралы оқиға

38-ші сүредегі мәнер мен стиль бұрынғы пайғамбарлардың мысалдары мен олардың хикаяларында көбірек нақтылана түседі. Мысалы: 17-26 аяттарда Дәуіт пайғамбардың Құдай берген сынақ кезінде қателік жасағаны, бірақ дереу "тізе бүгіп, тәубе еткені" баяндалады (Q38.24). Меккелік кезеңнің бастапқы кезеңдерінен өзгеше, 2-ші Меккелік кезеңнің сүрелері Мұхаммед пайғамбардың яһуди-христиан халқын олардың діндері арасында ортақ тұсынан іздеп, исламға шақыру ниетімен Киелі кітаптағы тұлғаларға жиі сілтеме жасайды. Бұны дәлелдейтін нақты мәлімет болмаса да, Мұхаммед сауатсыз болған деп саналады. Мұхаммед пайғамбардың оқу-жазу білмеуі, оның Құдайдан келген уахиларының сол замандағы жазбалардан әсер көрмегендігінің шындығын көрсетеді. Мұхаммед пайғамбардың Киелі кітапқа жасаған сілтемелері бұрыннан мәлім болуы мүмкін, бірақ олардың кең ауқымы мен айқындығы Мұхаммедтен артық, құдіретті күшке нұсқайды, бұл Құдайға тән қасиет. Мұхаммед пайғамбар сөйлеген адамдар Дәуіт пайғамбардың хикаясын білгені мүмкін. Киелі кітапта Дәуіт пен екі дауласушының оқиғасы Құдайдың сынағы ретінде баяндалған. Құрандағы осы хикаяның нұсқасы Киелі кітаптағыдан сәл өзгеше, бірақ мағынасы бірдей. Мұсылман дәстүрінде Дәуіт пайғамбардың көп әйелі болғанымен, ол бір еркектен жалғыз әйелімен ажырасуын сұрайды, себебі Дәуіт оны өзіне алғысы келеді. Құдай Дәуіт пайғамбардың өзімшілдігін жақтырмай, оған екі бауыр жібереді: бірінің тоқсан тоғыз қойы бар, екіншісінің тек бір ғана қойы бар. Оларға, тоқсан тоғыз қойы бар адамның бауырларынан жалғыз қойын алуы әділдікке сай ма, деген мәселені шешуге шақырады, бұл Дәуіт пайғамбардың басқа біреудің жалғыз әйелін алуымен тікелей байланысты. Дәуіт пайғамбар көп қойы бар адамның бауырларынан жалғыз қойын алуының дұрыс емес екенін айтқанда, өзінің қателігін түсінеді, хеттік Ұрияның бұрынғы әйелі Бат-Шебамен болған қарым-қатынасын еске түсіріп, Құдайдан кешірім тілейді.

30-40: Сүлейменнің тарихы

Құран Кәрімде Дәуіттің ұлы Сүлеймен де адал Пайғамбар ретінде сипатталады, ол өзінің қателігін мойындап, Алланың кешіріміне ие болады. Зерттеулер көрсеткендей, 38-ші сүреде айтылған оқиғада Сүлеймен аттарына Құдайға қарағанда көбірек мән береді, нәтижесінде намаз оқуды қалып қояды, жылқылардың арасында болып уақытын өткізеді. Ол өзінің құштарлығын былай деп ақтайды: "Менің әдемі нәрселерді жақсы көруім – Раббымды еске алуымның бір бөлігі!" Бірақ Алла оның бұл сөзінің шындықтан алыс екенін біледі, патшаға наразы болып, жаза ретінде оны тағында қарапайым қаңқаға айналдырады. Соңында Сүлеймен Алла оны сынап баққандығын түсінеді. Мұсылмандық әңгімелерде Сүлеймен Аллаға деген адалдығын көрсету үшін барлық жылқыларын сойып, Алла оны кешіріп, жер бетінде зор билікке ие етеді. Құран Дәуіт туралы айтқандай, Сүлейменнің де жақсы қасиеттері баса көрсетіледі, тіпті ол да "иман жолында кейбір құштарлықтарға бой алдырған" (Тоттоли, 35) болса да. Дегенмен, Алла Сүлейменге әкесінен де артық билік берді. Оның ерекше керемет қабілеттерінің бірі – желді бағындыруы, соның арқасында ол өте кең аумағын жылдам аралай алатын. Сүлеймен жануарлармен сөйлесе алатын және жын-перілер, яғни көрінбейтін рухтардың басшысы болатын. Турада айтылуынша, Алла Сүлейменге осындай даналық берген, сондықтан бүкіл елдің патшалары оның сөздерін тыңдау үшін келіп тұратын. (2 Тарихтар 9:14).

55 - 64 жж. Сот күні

Пайғамбар болмастан, өмірден кейін берекелі өмір сүруге болады. 49-аятта Құран мүмін шақырушыларға арналған сыйлықты қайта-қайта еске салады: «Бізге жақындық және қайта оралуға лайықты орын» (Қ38:49). 54-аятта жұмақтың көркем суреттерімен оқырман шақырылады, онда «көңіл көтеру» және «молшылық» сияқты әдемі сөздер қолданылады. Мұндай құлпынай ақпарат, 55-64-аяттардағы тозақтың егжей-тегжейлі сипаттамасымен салыстырғанда, ерекше маңызға ие, онда тозақтың қандай дәмді екендігі туралы қорқынышты суреттелген: «қайырылған, қараңғы, жаман сұйықтық» (Қ38:58). Құран Исламның дамуымен бірге Сот күнін көбірек және айқын суреттеумен сипаттайды. Бұл әсіресе қорқынышты, ол бірнеше сезімдерді қозғайды және оқырманды қараңғы, көрінбейтін, мәңгілік азаптың бұлтына қамқыншалайды.

Киелі кітаптағы басқа кейіпкерлер

Сондай-ақ, бұл сүреде Нұх, Әйүп, Ыбырайым, Ысқақ, Жақып, Ысмағұл және Ілияс пайғамбарлар есімдері айтылады. Олардың ішінде Әйүп пайғамбардың хикаясы егжей-тегжейлі баяндалған, ол "қиындықтарды" (Қ 38:44) жеңіп, өткеннің белгілі елшісі болудің үшінші маңызды мысалы болып табылады.

63 Есеп айырысу күні

63-аятта Алла Мұхаммедке осы Қиямет күні туралы адамдарды ескертуді қайталайды, Алла кешірім тілегендерді кешіреді, бірақ олар Пайғамбардың ескертулерін тыңса ғана.

66-88 Құранның қасиеттілігі мен дұрыстығы

Сура Құранның қасиеттілігі мен күшін сақтайтын үш қысқа аятпен аяқталады, дәл сол сияқты, ол "Еске түсіру арқылы Құранмен" (Q38.1) деген аятпен басталады.

71-85: Ібіліс пен тозақ туралы әңгіме

Кішіпейілділік – жұмақты қабылдаудың кілті. Алла Тағала Ібілістің жұмақтан қуылғаны және Алла Тағаланың оған жасаған кеңшілігін, белгіленген күнге дейін тыныс беруін, содан кейін "Саған және сенің ізбасарларыңа тозақты толықтырамын" (38:80-85) деген уәдесін айтады. Алайда, Шайтанның жаратылуының тағы бір қызықты түсіндірмесі бар. Ол бізді құмарлыққа салып, Аллаға деген нағыз адалдығымызды сынау үшін жаратылған. Алла Тағала адамдарды Шайтанның оларды азғырып, жолдан бұрысатыны туралы ескертеді, және осы сынақты мүміннің Аллаға ең қатаң берілгендігімен өтуі керек.

Кешірім

Құдай - "Кешірімді", сонымен қатар әділ, Ол жамандық жасағандарды жазалайды. 38-ші сүреде Құдай олар сенбегендіктен құрыған толықтай өркениеттер туралы айтады (мысалы, Q:38 10–17). Дегенмен, сүреде егер сенімді адам берік және шынайы иманмен болса, және оның жасаған қателіктеріне өкініп, тәубе етсе, Алла оны кешіреді делінеді. Біз де Алланың құтқаруымен соңғы сот күні жұмақта орын ала аламыз. Алайда, 38-ші сүре Құдайға қызмет еткен тарихи тұлғалардың нақты мысалдарымен ерекшеленеді. Мұхаммед пайғамбар өз халқынан қарсылық көрсе де, бұл сүренің үні Исламның негізгі шындығына алдыңғы сүрелерге қарағанда көбірек сенім білдіреді. Бұл сенімнің көрінісі – баршаға кешірім жасауға баса назар аудару, бірақ оқырман Алланың сенімсіздерге деген қаһары мен Оның барлық нәрсеге деген абсолютті күшіне ешқандай күмән келтіре алмайды.